поиск новостей
  • 05.12 "Цацика идет в школу", 6+, Кариев театры, 13:00
  • 05.12 "Шобага", 12+, Кариев театры,18:00
  • 11.12 «БОЛГАР РАДИОСЫ»НЫҢ IX МИЛЛИ МУЗЫКАЛЬ ПРЕМИЯСЕ ОНЛАЙН! "ТНВ-ТАТАРСТАН" һәм "ТНВ-ПЛАНЕТА" телеканалларында!
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. "Фәрештә түгел". УНИКС
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. Фәрештә түгел. КСК "Уникс"
  • 18.12 Татар җыры. «Казань Экспо», И.Шакиров ис. концертлар залы. 17:00
Бүген кемнәр туган
  • 05 Декабрь
  • Фәүзия Бәйрәмова - язучы, җәмәгать эшлеклесе
  • Җәвит Шакиров - шоумен
  • Эльмира Җәлилова - шагыйрә
  • Айзилә Батырханова - журналист
  • Владимир Менделевич - табиб
  • Виталий Булатов - рәссам
  • Агач өйгә тәрәзә читләре (наличники) эшләүче кирәк. Казан, Вахитов районы. 89655886519 Ватсапка языгыз.
  • Сдаю однокомнатную квартиру в Радужный, Осиново т.89655938461,89375278107
  • Иномарка сатып алам.Бюджет 800-850мең.Тел.89178808466
  • Актаныш жалюзи все виды качественно(эйбэт)89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ КАР КОРЭУ, ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ. 89196271171
  • требуется дворник,центр Казань, 89377734777, в день2-3 часа
  • ДВОРНИК ИР КЕШЕ ЭЗЛИБЕЗ ЭШ УРЫНЫ УЛ.ЧУЙКОВА УРНАШКАН, 67 ЯШЬТЭН ОЛЫ БУЛМАСЫН! 5/2 7:00,16:00 БЕР СЭГАТЬ ОБЕД ТЕЛ 89957664503
  • Актаныш.услуги:жалюзи рулонные шторы рольставни рольворота ,ремонт москитных сеток 89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар

 

 
 

 
Архив
 
16.12.2008 Җәмгыять

ҖИДЕ БАБАҢНЫ БЕЛӘСЕҢМЕ?

Быел Татарстан Республикасы Архив хезмәте оешуга 90 ел тулды. 17 декабрь көнне "Казан" милли мәдәният үзәге­н­дә олуг юбилей уңаеннан фәнни-гамәли конференция узачак. ТР Президенты М.Шәймиев үзе­нең котлавында: "Архивчылар Татарстан халыкларының тарихи-мәдәни мирасына кагылышлы бәһасез документларны барлауга, саклауга зур өлеш керттеләр", – дигән.

Мин архив эше белән кызыксынучы түгел идем, "башыңа төшкәч – башмакчы бу­лырсың" дигән кебек, быел архивка йомышым төшеп, әнә шул "бәһасез документларны" җыеп-барлап киң җәмәгатьчелеккә җиткерүче хезмәткәрләрнең эше белән якыннанрак танышырга туры килде. Миңа Тукай нәселенең бер тармагын ачыкларга кирәк иде. ТР Министрлар Кабинеты каршындагы Баш архив идарәсе башлыгы Данил Исмә­гыйль улы Ибраһимовка шул хакта авыз ачуга, ул: "Нинди документлар кирәген төгәл аңлатып яз да Лариса Васильевнага юлла, мин аңа әйтеп куярмын", – диде. Лариса Юрькова Татарстанның Милли архивы җитәкчесе икән. Тулыр-тулмас ике көн эчендә Тукайның бабасы Мө­хәм­мәт­галимнең, аның улы Мө­хәм­мәтгарифның, кызы Биби-фаизәнең, Бибифаизә улы Габдрахманның (Габдрахман – минем бабам, әни­нең әтисе, ә Габдулла Тукайның туганнан туган абыйсы була инде) метрика кенәгәләрен табып, мәгълүматларны редакциягә дә җибәрделәр. Шаккаттым, Данил Ибраһимовка: "Бигрәк төгәл кешеләр эшли икән сездә", – дим. "Һәм фанатиклар", – дип өсти ул. Әйе, архивларда очраклы кешеләр юк. Халык тарихын дөнья буйлап барлау, архивка туплау, эшкәртү, киң җәмә­гать­челеккә җиткерү кебек изге эшне башкару өчен гыйлем өстенә тарихны, халкыңны ихлас ярату да кирәк әле.

 

Редакциядә сөйләшеп утырганда Данил әфәнде миннән: "Синең нәсел шә­җәрәң бармы?" – дип сораган иде. Күпме хыялланып йөреп тә эшләтә алганым юк әле. "Кызганыч, – дип куйган иде ул чакта Данил әфәнде, – һәр кеше үзенең җиде буын бабасын белергә тиеш. Ни өчен җиде? Ни өчен биш яки сигез түгел?" – дип сорап куйды да үзе үк җавап та бирде. Узган гасыр ахырында галимнәр Руперт Шейлдрейк һәм Девид Бом гаҗәеп ачыш ясаганнар: кешенең геннары нәкъ менә җиде буынга хәтле килә икән. Безнең уй-хисләребез галәмдә яктылык тизлегеннән дә зуррак тизлектә таралып, бабаларыбызның уй-хисләре белән очраша. Димәк, без аларның йогынтысында яшибез һәм бу йогынты җиде буын буе дәвам итә.

 

Республика архивларында 3151 мөселман, 4156 православие метрикасы саклана икән, шулар буенча нәсел шәҗәрәсен барларга мөмкин. Бер буынны ачыклау нибары 350 сум тора.

 

Архивта Гайсә пәйгам­бәр, Президентыбыз Минтимер Шәй­миев, Премьер-министр Рөстәм Миңнеханов, галим Ризаэддин Фәхретдин, җырчыбыз Илһам Шакировларның шәҗәрәләре бар икән. Шәҗәрә бит ул, зурдан кубып уйлаганда, Гали яисә Вәлинең нәсел-нәсәбе генә түгел. Тамырларыбыз мил­ләт тарихына кереп китә. Син инде тулы бер халыкның вәкиленә әйләнәсең ди­гән сүз. Юкка гына Башкорт-станда, Хөкү­мәт карары нигезендә, "Шә­җә­рә бәйрәме" үткәрелми. Нәселеңне барлау – милләтне барлау инде ул.

 

Татарстанның архив фондында бүген тарихи-мәдәни мирасыбызга кагылышлы 4 миллион 800 мең документ саклана. Иң борынгылары XII гасырга карый, аларның саны арта тора. Соң­гы архивта гына да татар тарихына кагылган һәм моңа хәтле кеше кулы тимәгән 20 мең документ ачыкланган. Татарстан ар-хивчылары төрле республикалар һәм чит илләр белән хезмәттәшлекне ки­ңәйтә, үс­терә бара. Татар халкы тарихына караган документлар федераль һәм төбәк архивларында да күп әле. Данил әфәнде әйтүенчә, Россия төбәк архивларындагы документлар буенча татар тарихын өйрәнү моңа хәтле максатчан алып барылмаган. Хәзер, җиң сызганып дигәндәй, эшкә тотынганнар. Ставрополь крае дәү­ләт архивы татарлар телгә алынган 37 документ җибәр­гән. Татарлар дип әйткәндә, бәлки, Төньяк Кавказда яшәүче нугай, кумык һәм башка төрки халыкларны күз алдында тотканнардыр. Чөнки әлеге документлар төрки халыкларның күчеп йөрүенә бәйле. Әмма алар арасында татарча язылганнары да бар икән.

 

Воронеж өлкәсе Дәүләт архивында 1625 – 1704 елларда Россия дәүләтенең көньягында сугыш хәрә­кәтләре алып барган "татар сугышчылары" турында мәгълү­матлар бар. Хабаровск крае архивында исә ХХ гасырның беренче яртысында Кытайда яшәүче милләттәшләребез турында кызыклы мәгълү­матлар сакланып калган. Татар эзе Төр-киядә, Әфганстанда, Иранда да бар. Мәсәлән, Манис шәһәре китапханәләренең берсендә монгол чорына кадәр яшәгән болгар галиме, табиб Таҗетдин әл Болгари язмалары исемлеге, Истанбулдагы Госманлы архивындагы "мөһим дәфтәр­ләр", Иран архив­лары һәм китапханәләрендәге татар тарихына кагылган бик күп мәгълүматлар милләтебез өчен бәһасез хәзинә булып тора. Әле­ге ил архивлары бе­лән хезмәт­тәшлек җайга салына башлаган инде. Данил әфәндене тыңлыйм да, бу дөньяда татар аягы басмаган җир юк ахрысы, дип уйлап куям.

 

Бүген без Төркия, Поль­ша, Швеция, Кыргызстан, Россиянең милли республикалары архивлары белән даими хезмәттәшлек итәбез. Данил әфәнде әйтүенчә, Ми­сырның милли документлар идарәсеннән дә бергә эшләү турында тәкъдим килгән. "Бу илдә татар тарихын өйрәнү өчен бик мөһим ядкарьләр саклануы мөмкин. Чөнки ХIII-XVI гасырларда Мисыр белән мәмлүкләр идарә итә. Ә мәмлүкләр армиясендә Идел буйларыннан чыккан гаскәриләр күп була", – ди Д.Ибраһимов.

 

"Татарстан архивчыларының эшчәнлеге нәтиҗәсендә "Кире кайтарылган тарих" дигән ике каталог нәшер ителде инде. Аларда Россия, БДБ илләре, Төркия, Алжир, Алмания, Швеция, Бөекбритания, АКШ, Франция, Кытай, Литва, Иран һәм башка илләрнең архивларында табылган документлар урнаштырылды. Хәзер Голландия, Ватикан, Иран архивларыннан документларның күчермәләрен кайтарту буенча эш бара", – дигән иде Данил әфәнде. Архивлар эшчәнлеге турында рухланып сөйли ул. Күптән түгел Германиядә яшәүче Нәсүр Юрушбаев атлы татар журналисты белән танышкан. Нәсүр Беренче бөтендөнья сугышында алман әсирлегендәге татарлар турында мәгълүматлар җибәрәчәк икән.

 

Архив ул гел яңарып тора, мәшәкатьләр арта бара. Шуны уйлап куям: халкыбыз мирасын барлаучы, саклаучы бетмәс-төкәнмәс хәзинә сандыгы – архивлар булмаса, безне ни көтәр икән? Үткәнебез дә, димәк, килә­чәгебез дә булмас кебек. Изге эш башкаручы Татарстан архивчыларын юбилейлары белән котлыйбыз. Уңышлар сезгә!

 


Риман ГЫЙЛЕМХАНОВ
Ватаным Татарстан
№ 253 | 16.12.2008
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№16 (35277) / 09.02.2010 16:33:44

урман кызы. Бирсәңче,язсаңчы адресларын шушында.

№15 (35275) / 09.02.2010 16:16:51

Мин шәҗәрә төзү мәсьәләсе белән 10 ел элек кызыксына башлаган идем.Картәтиемнән калган дәфтәрне тәрҗемә итеп, 13 буынга кадәр барып җиттек.Минем икетуган апа- абыйларым 32 кеше булып чыкты.Вәт. Калганнарын санап та тормыйм...үзегез чамалыйсыздыр.
Бик кызыклы эш ул, башлап карагыз,бәлки сезгә дә ошап китәр.
Миндә, кирәк булса, Мәскәү һәм Питердагы архиф адреслары бар. Хэрби кешеләрне,реприессияләнгәннәр турында да белешмә табып була. Форумга языгыз, булышырмын.

№14 (10518) / 18.12.2008 10:17:59

Молодец,Риман абый! Хэрвакыт узеннен язмаларын белэн барысын да тобеннэн куптарып ташлыйсын...Фэнис,син бер дэ кайгырма,уткэненне белу,аны ойрэну узе бер кызык бит ул..........

№13 (10514) / 18.12.2008 09:35:47

Жемегать тагын ары китсегез точно Адем галейгисселамге барып чыгасыз сез:)

№12 (10508) / 18.12.2008 00:10:40

Пучты Саймэ, 
Мин санап карадым эле, мин беренче буын булсам, икенче буында ике кеше - эти-эни, оченчесендэ эби-бабайлар - 4 кеше, оченчесендэ - 8, дуртенчесенэ - 16, бишенчесендэ - 32, алтынчысында - 64, жиденчеседэ - 108 кеше булган. Язвы, син бит дэлше китэчэксен, тучны бер хан чыга ул сина йозлэгэн кеше арасыннан...

№11 (10505) / 17.12.2008 23:37:58

Тотыш, син хак сойлисен бит. Мыни минем шажэрэмне булдырмакчы булып йоруем. Эшне каян башларга икэн. исэбем казан ханннары нэселенэ килеп чыкмам микэн. Кремльне судлап кире алыр идем.

№10 (10503) / 17.12.2008 22:32:46

"хэзерге заманда бу сузлэр утопия кебек янгырый" алай ук түгел инде, аллага шөкер.
"21енче гасыр", "кем әйтмешләй".
әмма кайбер кешеләр "карма"га ышанып йук, әкийәт "карма"ны бар итеп йөрей.

№9 (10500) / 17.12.2008 20:09:03

Шырпы, син дорес эйтэсен. Вакытым юк иде бэйнэ-бэйнэ язарга, шуна софистикага охшаган.
Масаю сузе, чынлап та, доресрэк булыр. Шэжэрэ белэн узен берэр юньле эйбер эшлэгэч масаерга була. Э бер эйбер дэ эшлэмэгэн кое, мин тегенен оныгы, мин тегенен оныкчыгы дип эйтергэ ярамый. Шул ук ак тэнле патша оныгы кара тэнле аучылар кабилэсендэ доньяга килергэ момкин булган. Кеше узенен кем оныгы яисэ улы/кызы булып туачагын сайлый алмый. Жинаятьчелэрнен дэ балалары бардыр бит. Алар ата-аналары очен жавап бирэ алмый. Шулай ук бер ук нэселдэ бэек кеше дэ, жинятьче дэ булырга момкин. Ул очракта нишлэргэ? Бэеген генэ курсэтергэме, эллэ инде, "минем ыруда жинаятьче дэ булган" дип эйтергэме?
Кешелэргэ тигез старт момкинлеклэре бирергэ кирэк. Элбэттэ, хэзерге заманда бу сузлэр утопия кебек янгырый.

№8 (10461) / 17.12.2008 11:36:00

Риман абый, маладис та инде, архивныњ 90 еллыгы турында скучный гына бер нєрсєдер дип укый башлаган идем, бер тында кызыксынып укып чыктым.
Лєкин Юрушбаевны былтыр башкорт дип таныштырганнар иде. Ул 1812 елда башкортларнын французларны кыйнап кайтуы турында документаль фильм тлшергєн.

№7 (10454) / 17.12.2008 10:50:31

Равил Шерефине кургеч, ирексезден барыбызда колеп куя торгандыр, минем аны кургеч бер жыелыштагы вакыйга иске тоше. Зур гына залда булачак студентларнын ата-аналары белен бер енгеме бара. Залдагылар бер -берлерен танымыйлар. "Утырыш"ны алып баручылар берем берем студентларнын исемен ейте, атасы яисе анасы аякка баса. Чират Равил абыйнын улынын исемене килгеч. Вил (иде бугай ялгышмасам) Шерефиев дигеч те Равил абый сикереп торды да "Мин!",-ди. Ярар, атага берниче суз ейткеннен сон, башка студентларнын исемнере ейтеле башлый. тагын бер Шерефиев исемле студентнын исеме ейтелгеч, Равил абый тагын сикереп торды да, "Улемммм, минем тагын бер малай бар микенни?,-дип халыкны колдереп алды.

№6 (10451) / 17.12.2008 08:52:29

Тотыш, кызыклы фикер. Но софистикага охшаган. Димэк, шэжэрэн яки миллэтен белэн горурлану дорес тугел дип саныйсынмы? поясни. Мин например этиен-эниен, сугышта катнашкан бабан белэн горурлану дорес тугел дип эйту белэн килешэ алмыйм. Бэлки. горурлану тугел, э масаю диюн доресрэк булыр иде.

и аннары, миллэтнен нинди булуына син бернинди дэ олеш кертмэгэнсен дию дэ бик ук дорес тугел. ИМХО хэр кеше уз миллэтенен нинди булуына аз гына булса да олеш кертэ.

№5 (10446) / 16.12.2008 22:39:18

Узеннен расан, миллэтен яисэ шэжэрэн белэн горурлану - тырнакларыннын формасы яисэ куз тосен белэн горурлануга тин, чонки шэхсэн син узен аларнын нинди булуына бернинди олеш тэ кертмэгэнсен. Хэм кертэ дэ алмагансын.

№4 (10416) / 16.12.2008 15:52:21

Горур сайдинг, ә минем кушамат кызыклырак!

№3 (10415) / 16.12.2008 15:43:52

Э мин бу бабайны белэм.

№2 (10410) / 16.12.2008 14:14:38

Шежеренне чыгаруын чыгарырсын е мене тарихи шехеслеребезнен чыганакларына, батырлыкларына, хезметлерене килгенде архив сандыкларынын тузаннарын гына ялаттыралар бугай, доресме?!

№1 (10408) / 16.12.2008 13:53:03

Шәҗәрә дигәннән, Яңа гасыр радиосында бер ел буе барган Шәҗәрә бәйгесе тәмам. Пәнҗешәмбе ТНвдан Хәерле иртәдә бүләкләү тантанасын карагыз.
Бәйгегә барлыгы 120дән артык эш килде. күп көтмәгән дә идек, чөнки шәҗәрә төзү ай-яй катлаулы эш. булганына шокер. 120 дә аз түгел инде.
Эшләрне татар шәҗәрәләрен өйрәнүче галим Марсель Әхмәтҗанов бәяләде. халыкның кызыксынуына, юлланган эшләрне күргәч чиксез шатланды! Эт ыруын белмәс ди халык, эт булмас өчен, шәхес булу өчен шәҗәрәңне белү кирәк диде!
Архивка рәхмәт. үзебезнед шәҗәрәне төзегәндә дә мин анда мөрәҗәгать иттем, хәтта көтелмәгән документларны табып бирделәр, зур рәхмәт аларга!

▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar