поиск новостей
  • 26.01-30.01 Әнвәр Нургалиев. Уникс
  • 29.01-30.01 Премьера! "Алтынчәч", 12+, Кариев театры, 18:00
  • 02.02 Премьера!" Сөннәтче бабай", 12+, Кариев театры, 18:30
  • 03.02 "Ак чәчәкләр кебек...", 12+, Кариев театры, 18:30
  • 04.02 "Кәҗүл читек",6+, Кариев театры, 13:00
  • 04.02 Премьера! "Арыну", 12+, Кариев театры, 18:30
  • 05.02 Премьера! "Алтынчәч",12+, Кариев театры,13:00
  • 06.02 "Корт", 12+, Кариев театры, 18:00
  • 12.02-13.02 Татарстан Республикасының атказанган артисты Рәмзия Закирҗанованың юбилее "Матур CITY", 12+, Кариев театры, 18:00
Бүген кемнәр туган
  • 29 Гыйнвар
  • Илья Славутский - актер
  • Илдус Фәиз - дин әһеле
  • Ирек Галиев - җырчы
  • Мансур Гыйләҗев - драматург
  • Ильяс Айдаров - рәссам
  • Зәкия Туфайлова (1907-1977) - язучы
  • Шамил Хаматов - актер
  • Казанда 5млн.тирәсе булган квартира сатып алам.Тел.89172337131
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ, КАР КОРЭУ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ. 89196271171
  • Үзебезенең умарталыктан бик яхшы сыйфатлы бал сатыла. 3л-1200 сум. Шулай ук крем-бал -450 грамм-250 сум, ПЖВМ да бар. Кирәк кешеләр 89625497103 телефонына шалтырата аласыз.
  • Фураж сатыла. 17 сумнан. 89539999493
  • Шушы коннэрдэ угез суябыз. Кг 360 сумнан. 89539999493.яшь ярымлык.
  • Гиссарский hэм романовский сарыклар, тэкэлэр, саулыклар (бикэчлэр) сатыла. Шулай ук торле поролы 6 айдан 8 айга кадэрле тэкэлэр, саулыклар (бикэчлэр) сатыла. Сарык итенен кг.400 сумнан. 89874245531 (Ватсап). Балтач районы
  • УБОРЩИК ТЕРРИТОРИЯ (ДВОРНИК) ИР КЕШЕ ЭЗЛИБЕЗ ЭШ УРЫНЫ УЛ.ЧУЙКОВА УРНАШКАН, 67 ЯШЬТЭН ОЛЫ БУЛМАСЫН! 5/2 7:00,16:00 БЕР СЭГАТЬ ОБЕД ТЕЛ 89957664503
  • Казан шэхэренен Жилплощадка бистэсендэ бер хужа (50 яшьлек ир)ике булмэле квартирага ике егет кертэм. Тулэу жан башына 4000. Квартира барлык унайлыклары белэн.Хужанын начар гадэтлэре юк.тел.вацап 89027159146
  • Озак вакытка торырга бер бүлмәле фатир бирәбез. Казан шәхәре, Вахитов районы, Хороводная,50 ("Рустәм" мәчете янында). 50 м2,2 лоджия. Яшәр өчен барлык җигазлар бар. Бәясе - аена 23 мен сум + ку. Риэлторларсыз. 89655886519.
  • Сдаю 2 комн.квартиру на Спартаковской 88б, с мебелью,бытовая техника,охраняемый двор,в отличном состоянии.с.89276766077
 
 

 
Архив
 
16.07.2021 Ана теле

Сөйләм сабакларын нәфис сүз осталары бирә. Галимҗан Ибраһимов мирасыннан “әлифләр”

Мәшһүр әдибебез һәм галимебез Галимҗан Ибраһимовның әдәби вә гыйльми мирасы тел фәнен үзләштерүдә мәктәптә дә, югары уку йортларында да төп чыганакларның берсе булып торганы һәркайсыбызга яхшы мәгълүм. Бу нигезле дә: әдипнең фәнни, әдәби-публицистик, иҗтимагый эшчәнлеге – мәгариф системасының һәр буынының нәзәри нигезләрен дә, гамәли нигезләмәләрен дә бердәй колачлаган бербөтен күренеш.

Тик методик программаларда башлыча аның тел нәзәриятенә, укыту кыйбласына караган фәнни хезмәтләре тәкъдим ителә, телне куллану, сөйләмият осталыгы юнәлешендәге мул тәҗрибәсе тиешенчә искә алынып бетми.
   
Укучыбыз сиземләвенчә, без инде игътибарны  аның  тел куллану “сабакларына” юнәлтәчәкбез. Аның бу кыйблада керткән өлешен дә ике юнәлештә күзалларга кирәк икән: беренчесе, тел куллану, сөйләмият нәзәриясе нигезен салган хезмәтләрен төпле барларга, өйрәнергә, программаларга кертергә тиешбез.
   
Тел фәнен тәфсилле күзаллап, аны укытуның тәртибен дә катгый системага салганнан соң, ул “Нәзәрияте әдәбия” фәне бар дип саный һәм  менә болай фикер йөртә: “...зур тел вә әдәбият тәгълимиянең бер кисәге, имля, сарыф, нәхүнең дәвамыдыр. Ләкин бу инде анларның тәмам диярлек үсеп җиткән агаларыдыр. Әүвәлге өч дәвер җөмлә кисәкләрен карады. Бу дүртенчесе исә җдҗбиятнең бөтен вә мөстәкыйль иҗазәләрен (җөмләләрен) тикшерә. Нәхү дәвамы булган бу фәндә, мәгълүм ки, хикәя, роман, тамашалык әсәрләр, өслүб (стиль), бәлягать (матур сөйләү, язу) вә шуңа охшаш хәлләр сөйләнелә”.
   
Сүз, әлбәттә инде, сөйләм фәне – сөйләмият турында бара. Г.Ибраһимов аңа әлләкайчан шактый төгәл билгеләмә биргән булган. Аеруча кыйммәтлесе шунда: әдибебез сөйләм нәзәриясенең үзе билгеләгән башлангыч нигезләрен үк үзенең гамәли иҗаты белән  беркетә, дәлилли килгән.  Ана телебезне төрле өлкәдә, төрле стильдә куллану тәҗрибәсе ягыннан да Г.Ибраһимов кебек колачлы әдип тагын бармы икән! Бу яктан да, ягъни телне куллану өлкәсен өйрәнү өчен дә, остазның иҗаты төзек, тулы, эзлекле бер система тәшкил итә. Ул татар әдәби теленең барлык сөйләм төре, стильләрендә (матур әдәбият, публицистика, фәнни, рәсми, эпистоляр һ.б.) иҗат иткән; алай гынамы, аларнаң күпчелегенә нигез салган, камилләштергән. Шунысы игътибарга лаек, ул иҗат төре буларак кайсы да булса әдәбият төренә, стиль тармагына   өстенлек бирмәгән, һәркайсының үзенчәлеген, нечкәлеген, башкалардан аермасын тоеп эш иткән.
 
Искә төшерик: Ибраһимовта әдәбият төшенчәсе астында телне корал-чара итеп файдалана торган теләсә кайсы объектны (әйтмә сөйләм хаҗәте, фольклор, фәнни чыгыш, гаммәви чараларның әйтмә һәм язма рәвешләре һ.б., ягьни сөйләмнең һәр төре) күздә тотыла.
   
Моны истә тоту бик мөһим: моңарчы телнең төзелешен (грамматикасын, лексикасын) өйрәнгәндә әдипнең матур әдәбият әсәрләре генә кулланылды, ә телнең кулланылышын,  ягъни сөйләмиятне төпле, системалы өйрәнү ихтыяҗы барлыкка килгән шартларда ул иҗат иткән барлык төр әдәбиятне дә, барлык төр стиль катламнарын да өйрәнү, дәреслек, кулланмаларга җәлеп итү мөмкинлеге туа.
   
Барыбызга да мәгълүм, моңарчы телнең төзелешен генә түгел, аны куллану өлкәсен өйрәнгәндә дә, мәктәптә өйрәткәндә дә, башлыча, матур әдәбияткә таянылды, язма сөйләм үрнәкләренә; кайсы гына дәреслекне, кулланманы искә төшермәгез, барысы да образлы әдәбият белән шыплап тутырылган, ә көндәлек яшәешебездә бу төр фикерләүгә күнеккән кешеләр бармак белән генә санарлык. Көндәлек сөйләм, нигездә, әйтмә сөйләмнән, конкретлыкка, документальлеккә нигезләнгән (публицистика, рәсми һ.б.) стильләргә корыла. Укытуны шушы нигезгә салганда Г.Ибраһимовның  күпкырлы, төрле өслүбле иҗаты алыштыргысыз чыганак-хәзинә була ала да.
   
Аннары, язучының тел куллану тәҗрбәсе моңарчы норматив-стиль юнәлешендә өйрәнелде. Ягъни  әдипнең әсәрләрендә телнең теге-бу категориясе, беренче чиратта, телнең тасвирлау-бизәкләү, образ тудыру чаралары ничек-ничек кулланыла дип барланды. Әйе, бу юнәлештә әдәбият һәм тел фәне аз эшләмәде.  Шул хисаптан Г.Ибраһимов әсәрләре дә шактый төпле анализланды. Без, беренче чиратта, С.Поварисов хезмәтләрен истә тотабыз. Аларны бүген дә файдаланырга кирәк.
   
Әсәрне сөйләм максатында анализлаганда алгы планга функциональ-стиль мөмкинлекләрен барлау чыга. Монда инде әдип телнең теге-бу категориясен, чарасын сөйләмнең нинди бурычын үтәү өчен куллана дип өйрәнү зарур. Моңарчы өйрәнелгән хезмәтләрдә, әйтик, телнең образлы чараларына (эпитет, метафора, аеруча чагыштыру) Ибраһимовның матур әдәбият әсәрләреннән бихисап мисал китерелә. Нәкъ менә шул чараларның нинди функциональ максатта кулланылуы тирәнтен ачылмый. Әйтик, Г.Ибраһимовның “үз” чагыштырулары бар: “Бер самавыр кайнарлык вакыт үтмәгәндер...”; яисә “суланган йоннан тигәнәкне тартып алгандай...”. Стилистикага караган хезмәтләрдә болар теркәлгән, әмма сөйләм мотивына бәйләп, ягъни функциональ планда төшендерелмәгән, ә бит төрле текстта алар төрле максат-бурыч ала, хәтта шуңа карап формасы да үзгәрә: “бер самавыр кайнап чыгарлык...”.
   
Күренә ки, язучының әсәрләрен норматив-стилистик яссылыкта анализлаган хезмәтләргә, аларны функциональ-стилистик максатта файдалануны  күздә тотканда, берникадәр тәнкыйтьчел дә карарга кирәктер. Бер генә мисал (бер уку кулланмасыннан өзек): “ Язучы һәр предмет, күренеш, вакыйганы сүзләр аша укучы күз алдына китереп бастыра. Моның өчен ул образ тудыру чаралары сайлый. Г.Ибраһимов, мәсәлән, базар күренешен  тасвирлаганда менә нинди эпитетлар куллана: Базар кайный. Әллә нинди күз күрмәгән, колак ишетмәгән товарлар белән тулган кибетләрнең алдында, умарта корты кебек, халык шаулый (диккать итегез әле: --И.Н.): кысык күзле, түбән кашлы, кара-соры чикмәннән чувашлар. киң маңгайлы, елгыр күзле, ак чикмәнле кара башкортлар; күбесе итекле,  картузлы, кыска киемле, зур сары сакаллы, озын мыеклы руслар; көмеш тәресен ялтыратып йөргән озын кара киемле поплар;  ак йөзле, ак сакаллы, кара казакиле, итекле яки читекле-кәвешле сәүдәгәр татарлар, -- һәммәсе алалар, саталар, алдыйлар, алданалар, үзара гөж киләләр   (С.Поварисов. Мәктәптә әдәби әсәрләрнең телен өйрәнү. Уку кулланмасы. ТКН.).
   
Кулланма авторы эпитет дип ассызыклаган дистәләрчә гади сыйфат, рәвешләрнең берсе дә эпитет түгел. Эпитет бит ул күчерелмә мәгънәле берәмлек, образ тудыру чарасы, ә болар конкрет-номинатив сыйфатлар, хәтта атама, терминнар. Бу очракта нәкъ шулар кирәк тә, язучы бит төгәллек, конкретлыкка, хәтта документальлеккә ирешү максатын куйган. һәм моңа бик оста ирешкән дә.
 
Хәзер сөйләм гамәлиятенә якынайыйк. Бу очракта максатыбыз сөйләмебезне “бизәү” икәнен истән чыгармыйк. Матур әдәбият барлык төр язма чыганак арасыннан сөйләм төзергә өйрәтү үрнәге була аладыр, дигән идек. Бигрәк тә Галимҗан Ибраһимов иҗаты. Ник дигәндә, сөйләм мотивлары (Сөйләм иясе, адресаты, нияте, шарты) аерым стиль-сөйләм төрләрендә аралашу-аңлашу максатына бәйле рәвештә бер юнәлешлерәк, бер яклырак була, димәк, тел чаралары да аерым юнәлешле, таррак күләмле була. Ә матур әдәбият әсәренең мотивлары, тормышны ничек бар шулай, дөрес һәм реаль чагылдыру максатын куйганда, колачлырак була, димәк, шул максатка муафыйк-ярашлы буларак тел чаралары да (экстра-паралингвистик чаралар да) төрле тармаклырак, төрле стильлерәк, ягъни баерак була.
   
Сөйләм иясен алсак, бу очракта аның –әдип-язучының  үзенең укучыга ихласый мөнәсәбәттә булуы бик мөһим. Шунда гына аның сөйләме үтемле, тәэсирле булыр. Ә ихласлык ул авторның башкалардан аерым үзенә генә хас чара-алымнары булуында да, беренче чиратта, әйтүдә тавышының-интонациясенең үз төсмерләре,
ә язуда исә фикерләү рәвешенең, мантыйгының үзенчәлеге, ягъни фикерләвендә һәм аны бәян итүдә тел һәм телдән башка чараларны куллану үзенчәлеге – укучы көткән, күнегеп, тәээсир чарасы дип кабул иткән шәхси иҗат үзенчәлекләре булырга тиеш.
   
Иң беренче, әдипнең кайсы гына әсәрен укыма (матур әдәбиятме. публицистик чыгышмы, фәнни яисә рәсми-тарихи язмамы). авторның үзен тоясың: аның нәкъ   менә шушы теманы, шушы өлкә-белгечлекне энәсеннән-җебенә белүен, шушы мәсьәләне төшендерү өчен телнең барлык нечкәлек-мөмкинлекләрен белүен, сиңа шуларны бәян итәргә, үгет-нәсихәт бирергә аның үз тәҗрибәсе, осталыгыы, үз хокукы барлыгын укучы тоя килә, шул тоюдан уңай хис – канәгатьләнү ала.
   
Әдипнең сөйләм иясенә карата таләпләре иң әүвәле аның персонажларының сөйләмендә ачык чагыла. Менә балта остасы сөйләме: “Минем атай гомер буена балта остасы булса да, кулга алырлык коралы юк... Минеке алай булмас... Мин балтаны корычтан эшләтәм. Ул агачны гына түгел, каты ташны да кыеп төшерер. Минем пычкыларым. өтергеләрем, ышкыларым кул тидерү белән үзләре өйреп торырлар. Мин Сәйфи карт кебек күземне кыйшайтып, бшымны бөгеп, төзләп маташмам. Минем үлчәүләр ике бүрәнә арасына ялгыш кысылган яфракны да сизәрләр. Беләсеңме! (Әсәрләр. 2т.429 б.).
   
Сизәмсез, остазыбызның иҗат хәзинәсе шулкадәр колачлы, шулкадәр тирәе тамырлы ки, кайсы юнәлешкә сабак алырга да аптырыйсың, күнегү тезисларын эзләүне дәвам иттерербез.
                                     Илдар Низамов,
                      филология фәннәре докторы.

Илдар НИЗАМОВ
Матбугат.ру
№ --- | 16.07.2021
Матбугат.ру печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№3 (910765) / 16.07.2021 22:50:52

Галимҗан Ибраһимов - чын татар, инкыйлабка кадәр татармы-төрекме диспуты килеп чыккач, татарлыкны иң нык яклаган әдип.
"Син татар булмый кем булырсың дивана?", - дигән бер хезмәте бар аның. Ул вакытта әле татар үзен зур санаган, олуг санаган, данлы-тарихлы санаган, өлкән санаган, татарны ниндидер өтек, мескен, бичара, кяферлекләре өчен, ислам каршындагы җинаятләре өчен илләре-йортлары туздырылып, илләре-җирләреннән куылган, себерелгән, тибелгән болгарларга тиңләү булмаган. Аны белсә, Ибраһимовның йөрәге ярылыр иде татарның нинди мескен, аңгыра хәлгә төшүен күреп.
Менә нәрсә язган Галимҗан Ибраһимов 1916 елда (Әсәрләр сигез томда. 5 том. 227 бит): "Шул Уралдан Балтыйкка, Кавказдан Шималь диңгезенә кадәр чәчелгән казанлы, мишәр, башкорт, алатыр, касимлы, нугай, төмән вә типтәрдән гыйбарәт сигез төрки кабилә үзләренә бер уртак әдәби тел таптылар.
Бу да "татар теле" исеме белән аталды. Шул телдәге әдәбияткә "татар әдәбияте" дип исем бирелде.
Бу әдәбиятне тудырган зәмингә бер даирә сызачак булсак, шул югарыда әйтелгәнчә, Балтыйктан Уралга, Кавказдан Шимальгә кадәрле киң бер өлкә күз алдымызга килә. Моны без "Татарстан" дип атыйк."

№2 (910764) / 16.07.2021 22:43:09

Рщхмщт авторга

№1 (910763) / 16.07.2021 21:36:13

Галимҗан Ибраһимовның бертуганы Авыргазыда судья булып эшләгән. Галимҗаннның үзе кебек үк легендар шәхес булган ул. Аның турында халык бик күп кызыклы хәлләр сөйли Авыргазыда. Берсен сөйләп тә китим.
Бу бер хатынны көчләү турында эш карый икән Ибраһимов. Судтагы прокурор яңа укып кайткан яшь кеше икән, гади халык телендә артык аралаша белми икән. Шул прокурор бу хатыннан: Бу ир сезгә карата, сезнең тәнегезнә карата, мәсәлән күкрәгегезгә карата ниндидер килешсез, әдәпсез, инсафсыз гамәлләр эшләмәдеме?”, - дип сорый икән. Тегесе: “Нәрсә-нәрсә? Нәрсә дип сорый ул?”, - дип моны аңламый икән. Шуннан инде судья моңа: “Имчәгеңне тоттымы, кыстымы?”, - дип сорый ул дип аңлаткан. Хатын: “Тоту гынамы, кысу гынамы, авырттырып бетерде уалап”. Бер имчәкне генә дисеңме? Ирләрнең кай җирне тотканын, кая үрелгәннәрен дә белмимени бу прокурор бала? Тоту гына түгел, күгәртеп бетерде юньсез. Имчәген дә тегесен дә”, - дип ирнең ни кыланганын фашлый икән. Ибраһимов моннан: “С...ме соң?”, - дип сорагач, хатын: “С-тердем ди шул фәлән-фәләнгә, тезем белән китереп типтем шул җиренә, бөгелеп катты”, - дип мактанган. Шуннан инде судья “Невиновен из-за отсутствия факта совершения преступления”, - дип карар чыгарып суд утырышын ябып та куйган.

▲ Өскә
 
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
Piter.tatar