Туйдырды бу радиодагы “сүз боткасы”

“Хәерле иртә! Казан сөйли!” Заманында һәр иртәбез дикторның бәрхет кебек йомшак тавышы белән радио аша шулай сәламләвеннән башлана иде. Авылда кайсы гына йортка керсәң дә, радио тавышы яңгырап торды. Мәрьям Арсланова, Камал Саттарова, Фирдәвес Гарипова, Эльс Гаделев, Тәлгать Хамматуллин, Фоат Галимуллин һәм башка дикторларыбызның сөйләвен кайсыбыз гына сагынмый икән! Һәрберсенең тавышы үзенә күрә үзенчәлекле, аларны тыңлаганнан-тыңлыйсы гына килә иде.

 Хәзер болар барысы да сагынып сөйләргә генә калды. Заманалар үзгәрде. Фән-техника алган киткән саен чыбыклы радионың да кирәге бетте. Хәзер элекке кебек стеналарда радиолар эленеп тормый. Магнитола дулкыннары тота торган авылларда кемнәрдер радионы өйләрендә тыңласалар, шәһәр халкы аны нигездә машинасында гына тыңлый ахрысы.

Мин дә күбрәк машинада барганда тыңлыйм. Татарча матур тапшырулар, җырлар ишетәсем килеп, татарның әле бер, әле икенче дулкынын ачкан булам. Әмма рәхәтләнеп тыңлар нәрсә табармын димә. Аның берсендә дә җаныңа рухи байлык алырлык сүз сөйләмиләр. Кайсын ачсаң да шул бер ботка. Исәнлек-саулык сорашу юк, яшелле-зәңгәрле тавышлары белән: “Уян, та-тар-р-р-р!”– дип кычкырып сүз башлыйлар. Аны кем уйлап тапкандыр инде. Татарның беркайчан да кемдер кычкырып уятырлык йоклаганы булмады. Ул иртән-иртүк торып, эшкә тотына торган халык. Алып баручыларның сөйләм телләре фәкыйрьлегенә шаклар катарлык! Эфирга, гомумән, бернинди әзерлексез чыгалар кебек алар миңа. Кайчакларда бергә җыелалар да, авызларына ни туры килә шуны сөйләп, бер-берсен үртәп, бер-берсенә бәйләнеп тик утыралар.

“Конкретно әйт син”, “любой авылга барабыз”, “хотя бы”, “арбуз”, “пока-пока”, “квартир снимать итеп яши” – татар телендәге радио алып баручылардан шушы сүзләрне ишет инде, ә! Урысча сүзләр кыстырып сөйләүне бернигә дә санамыйлар бит! Ул “һәм” сүзе күрмәгәнен күрә – “хам” гына ул алар телендә. Кайберсе шулкадәр ашыга, сүзләрнең иҗекләрен төшереп калдыра. Бер алып баручы кызый, башкалардан аерылып торасы килептер инде, тамашачы белән исәнләшкәндә-саубуллашканда: “Сезнең Раушаниягез”, – дип саруны китерә. Һич кенә дә аңлый алмыйм, нигә безнең Раушания соң әле ул? Безнең Президентыбыз, Илһам абый белән Әлфия апабыз, Салаватыбыз бар. Алар авызыннан чыкса бер дә шаккатмас идем. Сеңлем, яңадан, зинаһар, алай дип әйтмә әле. Безнең Раушания булырга әле сиңа бик ерак.

Таныш-белешләр, авылга кайтсаң әби-бабайлар, җай чыккан саен: “Син шул тирәдәрәк йөрисең, үзеңә күрә укымышлы. Без дөньядан артта калдыкмы әллә? Аңлат әле, нәрсә ул “чәк-чәк шоу”? Нинди мәгънәсез сүз ул?” – диләр. “Болгар” радиосындагы бу тозсызлыкны кайсысы уйлап чыгаргандыр – белмим. “Шоу” сүзе соңгы вакытта бик модага кереп китте. Бу сүз “шаулау” дигәнне аңлата бугай. Ыгы-зыгы килүне. Шул шаулау, ызы-зыгының безнең баллы чәкчәгебезгә ни катнашы бар икән? Эфирга әзерлексез килеп, үзара бер мәгънәсез, буш сүз лыгырдашып утыру бернинди шоу да, чәкчәк тә түгел ләбаса!

Күрше башкортларның радиолары менә дигән ичмасам! Безнекеләр шулардан үрнәк алсыннар иде. Аларны тыңлаган саен тыңлыйсы гына килә. Анда алып баручыларны эшкә мең кат иләк аша сөзеп алалар ахрысы. Урыс телендәге радиолар да тамашачыны ялыктырмый. Алып баручылары матур итеп сөйли, аларда буш сүз юк, ә һәр сүз – кеше өчен кирәкле, кызыклы мәгълүмат. Алар да туры эфирда бер-берсе белән гәпләшәләр, көлешәләр. Тик килештерә беләләр, шулкадәр кызыклы килеп чыга. Безнекеләр алардан күреп “куян кумакчы”лар да, әмма барып чыкмый шул. Юмор хисе дә, тел байлыгы да, иҗади эзләнү дә юк татар радиолары алып баручыларында.

Сүз ул – гаҗәеп нәрсә, ул безнең байлыгыбыз. Сүзнең кешегә тәэсир итү көче шулкадәр зур. Яхшы сүз дәвалый, йөрәккә май булып ята, яманы чиргә сабыштыра. Шуңа күрә сүзеңне һәр җирдә дә ныклап уйлап әйтергә кирәк. Радио исә шул сүз ярдәмендә халыкны тәрбияләргә дә, дәваларга да, аңа рухи ризык та бирергә тиеш. Килде-китте сүз сөйләп, кешенең ачуын китерергә тиеш түгел ул.

Бу безнең радиобыз дип, башкалар алдында горурланып күкрәк кагарлык булсын иде дә бит... Тик бүген мин аны кабызып карыйм да, җүнле-рәтле сөйләм ишетмәгәч, Салават дискын куеп, Казаннан Мөслимгә кадәр рәхәтләнеп шуны тыңлап кайтам. Ял да иттерә, күңелләрне дә тынычландыра, горурлык хисе дә уята.