• 24.01 Рафинә Ганиуллина концерты. Казан. Филармония.
  • 27.01 Кариев театрының юбилей кичәсе. 18.00
  • 31.01 Закир Шаһбан иҗат кичәсе. Казан. "Туган авылым" комплексы. 19.00.
  • 07.02-08.02 "Юлдашның туган көне". Премьера. Кариев театры. 13.00
  • 18.02-20.02 "Казан" бию ансамбле концерты. Камал театры, 19.00
  • 21.02 "Туган тел" әдәби-музыкаль очрашу. 15.00
  • 25.02 Ваһапов йолдызлары фестивале. Филармония. 18:30
  • 02.03-04.04 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". Уникс. 17:00
  • 02.03-07.03 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". КСК "Уникс"
Туган көннәр
  • 23 Гыйнвар Ркаил Зәйдулла
  • 23 Гыйнвар Равил Галиев
  • 23 Гыйнвар Алсу Исмәгыйлева
  • 24 Гыйнвар Раушан Ситдиков
  • 25 Гыйнвар Дамир Гыйсметдин
  • 25 Гыйнвар Эльмира Кәлимуллина
  • 25 Гыйнвар Инсаф Абдулла
  • 25 Гыйнвар Борис Вайнер
  • 25 Гыйнвар Нәҗибә Ихсанова
  • 27 Гыйнвар Марат Сафин
  • Яшь бэрэнле сарыклар сатыла. Тел.89196856255
  • Ике булмэле фатир сдавать итэм. Бэхетле янында. Яшэу очен барлык момкинлеклэр бар. Фатир чиста ремонттан сон. тел.89274206799
  • Казан Яңа Савин районы, Ибрагимова, Волгоградский 22 урамында урнашкан 3 булмэле фатир озак вакытка тэртипле кешелэргэ арендага бирелэ. Яшэр очен барлык нэрсэ дэ бар. Мэскэу базары Якын. Метро якын. Автобус тукталышлары якын. Тел. 89534848999
  • Мунча хэм сауна очен ташлар сатабыз. Оптовикларга ташламалар бар 89625485476 Лэйсэн.Казан.
  • Яна капчыклар сатабыз. Ак хэм яшел тостэ. Оптовикларга ташлама ясыйбыз. 89625485476 Лэйсэн.
  • Бертуган Касымовлар урамында урнашкан тулай торакта (дом 22/7) 18 кв.м.лы бүлмә озак вакытка арендага бирелә. Барлык унайлыклар да бар. Мэтро якында. Бәясе аена 10 мең. Тел: 89274406462
  • Роторная 11адресы буенча булмә сатыла, шкаф-купе, диван калдырабыз, 89518954298
  • Ямашев 25 адресы буенча моселман гаилэсенэ 2 булмэле фатир озак вакытка тубэн бэягэ арендага бирелэ. собственник. 89869175115
  • Ф.Әмирхан урамында бер бүлмәле фатир озак вакыт өчен татар гаиләсенә яки татар кызларына арендага бирелә. Уңайлы урында, яхшы күршеләр. 89872974229 (фатир хуҗасы)
  • Казанда Московский район тирэсендэ снимать итэргэ бер булмэ кирэк иде тиз арада егет кешегэ 5-8 мен тирэсенэ. шал. пож 89393968403

 

 
Архив
 
 
10.11.2017 Ана теле

Алынма. Ничек әйтергә, ничек язарга? (ФИКЕРГӘ ФИКЕР)

Интернетчыбыз Бабай: “Статья "матдә" дип түгел, ә бәлки "маддә" дип, языла, иптәш фәннәр докторы!” дигән. Милләттәшебезгә озын язманы укый алганына, сөйләмендә күпләр тибәргән саф татар сүзе иптәшне (төрттереп булса да) кулланганына рәхмәт.

Өстәп, башта кечкенә генә искәрмә: Бу контекстта матдә сүзе “фәннәр докторыныкы” түгел, ә радиога сөйләүче авторныкы. Ул ничек әйткән язуга шулай теркәлгән. Бу – безнең әңгәмәгә кагылган кирәкле факт, шулай да искәрмәбезнең асылы анда түгел, ә бәлки интернетчыбызга тагын бер рәхмәт белдерәсе килүебездә.

Эш шунда ки, элекке язмаларның берсендә интернетчыларыбыз тәкъдиме белән -ц, -щ алынма аваз (иҗекләрнең) әйтелеше, язылышына тукталынган иде. Ничек язу мәсьәләсен хәл иткәндә күрелүе тиешле саналган чаралар рәтендә менә бу тезисны да әйткән идек: “...Без мисалларны сөйләмдәгечә, ничек әйтелә шулай, теркәргә тырышабыз.

Мондый эксперимент ясарга безгә татар язуының, димәк ки, орфографиясе кагыйдәләренең шушы методологик нигезгә (әйтелгәнчә язу) корылырга тиешлеге хокук бирә. Әгәр дә бүген без әлеге мисалларны татар теленең төп асылына муафыйк алфавитта язсак, әле тәкърар итеп килгән кыенлыкларның күпчелегенә тарымас та идек.

Алынмалар турындагы сөйләшү бүген аларны әйтү белән язу арасындагы аерманы да кисәтергә, аны бетерү, һичьюгы киметү турында да сүз кузгатырга вакыт җиткәнне янә дә бер тапкыр искәртә. Аллаһы кушса, бу хакта да сүз куертып алырбыз әле. Уй-фикер, тәкъдимнәрегез бар икән, алдан ук уртаклаша торырга була”.

Бүгенге интернетчы авторыбыз менә шул тәкъдимебезне хуплаган бугай?! Матдәме, маддәме мәсьәләсе дә шул рәттән бит. Тик, кызганыч ки, ул фикерен фәнни дәллилләргә алынмаган. Ә дәллилләү сорала. Бу мисалда да алынма мәсьәләсе. Гарәп теленнән алынма. Ул да татар теленең әйтү һәм язу кануннарына тулысынча буйсынырга тиеш. Татарның тартык авазы теләсә кайсы алынмада да, үз сүзендәге кебек үк, ачык, төгәл яңгырашлы, аһәңле әйтелә. Ике тартык янәшә килгәндә дә алар бер-берсен йотып тоныкланмый, берсе ачык яңгырашлы кала. Гарәпчә маддә рәвешендә әйтелә алса да татарча алай әйтелә алмый.

Бу фактор фәндә күптән танылган, фонетика белгечләре хезмәтләрендә теркәлгән, элекке орфография һәм орфоэпия кагыйдәләрендә өлешчә булса да беркетелгән. Күпчелек сүзлектә ике вариант та күрсәтелгән. Бу язмада бер генә дәлил-мисал белән чикләнәбез. Академик М.И.Мәхмүтов: “Гарәп теленнән кергән кушма сүзләрдә тартыкларның саңгыраулашуы сүз уртасында да очрый, мәсәлән: ... Насру-д-дин – Насретдин, ...Зәйну-д-дин – Зәйнетдин һ.б.

Бу күренеш безнең телебез өчен бик табигый һәм шушы фонетик үзенчәлекләр орфографиябездә дә чагылырга тиеш, әлбәттә. Хәзерге вакытта мондый гарәп сүзләрендәге икеләшкән д хәрефе тд рәвешендә языла (“Татар әдәби теленә кергән гарәп-фарсы элементлары (грамматик белешмә)”. Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1965, 810 б.). Күренә ки, мәсьәләгә ачыклык кертү ихтыяҗын бер без генә кузгатмаган; бер бүген генә күтәрелмәгән. Әмма төрлечә язу, азаплана-азаплана төрлечә әйтү кәсәфәтенә бүген дә сөрлегеп торабыз. Өлгергән үзгәрешкә мондый “көчсезлегебез” кайвакыт хәтта үзебезгә дә көлке тоела.

Әнә интернетчыбыз Илмира Нуруллина: “Фәннәр докторы язганны хата дип уйлап, соңрак төзәткәннәрдер аны, Бабай”, дип мөхәррирләребезгә төрттерә. Бәлки урынлыдыр да – әлеге тискәре мисаллар күбесенчә матбугатыбыз, радио, телевидениебез сөйләмендә очрап тора бит.

Шулай да интернетчыбыз Әбинең “Мөхитне дә "мохит"тән төзәттеләр микән? дип (авызын җырып) мөхәррирләребезгә төрттерүен фикер буларак сәбәп итеп, форсаттан файдаланып, мөхәррирләребезгә мөхитне татарча дөрес язарга безгә ирек биргәнгә рәхмәт әйтеп, менә бу фикеремне өстәргә җөрьәт итәм (Фикеребез бәлки орфография кагыйдәләрен яңартырга алынучы белгечләргә дә ярап куяр): Мөхтәрәм галимебез Адлер Тимергалин “Миллият сүзлеге”ндә “Мохит” дип теркәгән дә “кара” дип төп (нигез) берәмлек итеп “Мөхит”не тәгаенләгән. Аңлатманы шул текстта биргән. Болай дип өстәгән дә: “Татар теленең орфографик сүзлеге”ндә (1983) мохит язылышы теркәлгән, ә “Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге”ндә мөхитъ язылышы кабул ителгән”. Кыскасы, барыбыз бергәләп орфография кагыйдәләренә үзгәреш кертергә, алынма кытыршылыкларына да чик куярга иде, аларны “кермешәклектән” коткарырга, тизрәк үзебезнеке итәргә иде.

Илдар Низамов, филология фәннәре докторы.

---
Матбугат.ру
№ --- | 10.11.2017
Матбугат.ру печать

 
comments powered by HyperComments

Фикерләр

▲ Өскә
 
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
ТНВ
Addnt.ru
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Туган як
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Диләфрүз
Татарстан Язучылар берлеге
Түгәрәк уен
Татарстан китап нәшрияты