Иртәләгән әҗәл, яки Ирләр нигә кыска гомерле?

 

 

Россиядә ирләр, гомумән, аз яши. Бөтендөнья Сәламәт­лек саклау оешмасы экспертлары тикшеренүләрдән соң шуны җиткерә: Россия ир-атлары – 53 ил арасында иң кыска гомерлесе. Бездә көчле зат дип аталучылар уртача алганда 62,5 ел яши. Ә Европада вәзгыять икенче төрле: аларда бу күрсәткеч – 76 яшь. Беренче югарылыкта – уртача 80,1 яшь белән Израиль атлый, испанлылар аз гына калыша – 78,8 ел, өчлекне Бөек­британия түгәрәкли – аларда ирләрнең уртача гомер озынлыгы – 78,4 яшь. Ә хатын-кыз­ларга килгәндә, озак яшәүче­ләр исемлеге испаннардан башлана – уртача 85 яшь. Франция гүзәл затлары – 84,8 ел яшәсә, Кыргызстанда 73кә дә җитә алмыйлар. 

 

 

Менә дистә елдан бирле инде кешене вакытыннан алда кабергә кертүче төп сә­бәпләр дип йөрәк-кан тамыр­лары системасы чирләрен саныйлар. Аннан имгәнү, агулану һәм башка төрле көтел­мәгән бәла-казалар китә. Яман шеш, ашкайнату әгъ­залары һәм сулыш юллары чирләре мисалга китерелә. Тәмәке тарту, исерткеч эчем­лекләр эчү дә гомер өстәми. Шуның аркасында яшьли юкка чыгучылар күпме? “Мич­кә”се белән эчел­гән хәмер яшь-җилкенчәкне үзе үк чир­гә сабыштыра. Бу алкоголь психозы яки алкоголизм гына да түгел. Айдар асылынып үлгән, Хәмит исерек килеш руль артында кеше таптаткан, Ранилне кәеф-сафа корып утырганда иптә­ше пычак бе­лән кадаган, Самат эчеп агуланган, Вәли урамда туңып үлгән, ахыр көннәрендә сукбайлыкка чык­­кан булган... Күргәнебез­чә, үлемнәр төрле, ләкин барысын да бер нәрсә берләш­терә – хәмер. Аның яхшыга алып бармавына соңга калып кына төшенәбез шул. 

 

Егетләрнең исемнәрен шарт­лы рәвештә генә куйдым. Чынлыкта, бу аерым бер гаи­ләнең кайгысы гына түгел, мондый фаҗигаләр­не көн дә диярлек ишетеп торабыз. Җир җимертеп эшләр­лек, әти-әниләрен, хатыннарын, балаларын, туганнарын сөендереп яшәрлек сөлек кебек татар егетләре әрәм була. Әйе, Айдарларыбыз, Хәмитлә­ребез 40ка да җитмичә, әле яшәүнең тәмен белмичә, дөньяны аң­лый алмыйча китеп баралар. Әҗәл дигән нәр­сә яшькә карап тормый, аракы сөременнән буыннары сыегайганнарны арбасына ега да сала. Үлем һәр­вакыт үке­нечле була, диләр, монысы икеләтә, өчләтә үке­нечле. Киткәннәргә догадан башка бер­ни кирәк түгел, калганнарга – гомерлек яра, олы хәсрәт. Картлык көнемдә те­рәгем, таянычым булыр дип үстергән баласын үз куллары белән җирләгәннән соң, болын кебек зур йортта япа-ялгыз яшәп калган әниләр кызганыч. Хатыннарның яшьли толга әйләнүе, ятимнәр саны арту– болар   һәркайсы зур фаҗига. 

 

 

Боларны булдырмый кала алабызмы соң? Әйтик, без – хатын-кызлар нишли алабыз? Дөньяны тулаем үзгәртү код­рәтебездән килмәс. Ә шулай да уйланып алыйк әле. Бала тәрбияләү һәрвакыт хатын-кыз җилкәсендә булган. Бүген дә моны беркем  кире какмый. Эшкә күмелеп, гаилә­безгә игътибар кимемәгәнме, аны икенче планга куймыйбызмы? Иребез ни хәлдә, ялгызлыктан кулына сыра алмаганмы? Балалар нишләп йө­ри, нәрсә ашыйлар – үзебез пешергәннеме, әллә кибеттән сатып алган коры-сарынымы? Дөрес туклануга әһәмият биреп җиткерәбезме? Күбебез, сәламәтлек какшагач, бер-ике операция ясаткач, чир азгач кына боларга әһәмият бирә башлый. Эш вакытлыча гына, ахыр чиктә бәхет­нең гаиләдә, яшәү мәгънәсе­нең тәрбияле, сау-сәламәт бала үстерүдә икәнен аңлыйбыз бит. Соңыннан үкенмәсәк иде. 

 

Ә нилектән һәм нишләргә дигән сорауларга олпат ирлә­ребезнең җавабын ишетәсе килде. Нәтиҗә чыгарып, иң элек шуны искәртим: аларның һәркайсы бу проблеманы аңлавын, моңа борчылуын һәм әлеге мәсьәләне бөтен җәм­гыять белән калку итеп күтә­рергә кирәклеген әйтте. Психотерапевт Рамил Гарифуллин ирләрнең аз яшәвен медици­наның көчсез булуыннан да күрә. “Бездә кайчак чит илләрдә дәвага бирешкән чирләрне дә дәвалый алмыйлар”, – ди ул.

 

Белгеч фике­ренчә, ир­ләр­нең психологиясе дә үзенчә­лекле: алар үзлә­рен кайгырта, саклый белми. Ә кыз балалар күрем күрә башлау чорында ук сәламәт­лекләренә җавап­лырак карарга өйрәнәләр. Рес­публика профилактик медицина үзәге баш табиб урынбасары Ренат Таҗиев исә кеше сәламәтлеге күп дигәндә 15 процент кына табибларга бәй­ле дигән фи­кердә. “Хез­мәткә яраклы яшь­тә үлүче­ләрнең 70 проценты – аракы белән дус булучылар яки кайчандыр хәмер сазлыгында кайнаган кеше­ләр, – ди табиб. – Тыела алмыйча эчү­челәр булган кебек, өенә кайткач, чит-ят күзенә күрен­мичә генә яшертен эчеп ятучылар да бар. Болар икесе дә бердәй куркыныч. Моның азагы юл хәвефенә тару, үз-үзенә кул салу, агулану белән тәмам­ла­нырга мөмкин. Ир­ләрнең гомерен кыскартучы икенче фактор – стресс, килә­чәккә ышаныч юк, патриотизм, горурлану хисе югалды. Бүген инде адәм баласын муллага да, начальникка да ышандыруы кыен. Кеше бары бер нәрсәгә – акчага табына. Акчам булса, бөтенесен эшли алам дип уйлый, тик алай гына түгел шул...” 

 

“Казан нуры” мәчете имам-хатыйбы Рөстәм Зиннуровны яшь егетләрнең саусызлыгы аеруча хафага сала. “Яшьли эчү, тарту, теләсә кем белән җенси тормыш алып бару нәтиҗәсе бу. Мондый­ларның 30 яшьтә инде ирлеге бетә. Ул чагында аның хатын-кызга да кирәге калмый, – ди Рөстәм хәзрәт. – Динсезлек, хә­рәм белән хәләлне аера белмәү, нәфесне тыя алмау шуңа китерә. Малай үстергән әти-әни баласына кече яшь­тән шулар хакында сөйләргә бурычлы. Бу хакта сүз баш­лауның бер генә дә ояты юк”. 

 

– Ни кызганыч, Россиядә ирләр проблемасы белән нык­лап торып бер генә структура да шөгыльләнми, – ди Казан дәүләт медицина академиясе профессоры Илдус Галиев. – Хезмәткә яраклы яшь­тәгеләрнең үз-үзләренә кул салуына яки кемнедер үте­рүенә аракы гына сәбәпче була алмый. Мәсьәлә тирән­дә­рәк ята. Бу җәмгыятьтәге вакыйгаларга, икътисадка (эшсезлек, акчасызлык һәм башкалар), гаиләдәге тәрбия­гә дә, тышкы факторларга да бәйле. Бүген җәмгыять ике катлауга аерылган – байларга һәм ярлыларга. Икесенә дә яшәү авыр, икесенең дә төн йокысы качкан. Байлар акчаны кайсы төшемлерәк җиргә урнаштырырга дип баш ватса, ярлы мескен каян акча табыйм дип кайгыра. Ә чит ил кешеләренә җиңелрәк: аларда нормаль яшәеш алып барган һәр кешенең киңәшергә үз психологы, гаилә табибы һәм адвокаты бар. Шулар кинәт килеп туган өстәмә мә­шәкатьләрдән, психологик ки­е­ренкелектән коткара. Алар­ны тотар өчен акча кирәк шул. Бездә кеше проб­лемасы белән бергә-бер кала. Кайвакыт аны ерып чыкканда сәламәтлек тә югала. Ниш­ләргә дигән сорауга җа­вабым шул: авырлык килгән­дә гел шул хакта гына уйлап янмагыз. Онытып тору, тынычлану өчен урамга чыгып йөреп кайтырга, күңелгә якын фи­кер­­­дәш дус белән сөйләшеп алырга, театрга барып, спектакль карарга була. Йоклый алмыйсың икән, дару эч. Вакыт үзе дәвалый, диләр бит. Яныңда сине аңлаучы ирең яки хатының булса, теләсә нинди кайгы җиңелрәк уза. 

 

...Әлеге дә баягы, сүз һаман да гаиләгә, тәрбиягә барып тоташа. Шундый гыйбарә дә бар бит: тормышта иң мөһиме – гаилә. Карьера сине өйдә көтми, акча  күз яшеңне сөртми, ә дан-шөһрәт төнлә җылытмый. Ир-егет­ләребезне саклыйк! Дө­рес­рәге, алар үзләрен-үзләре бераз гына булса да кайгыртырга өйрәнсеннәр иде. Чөнки алар безгә бик кирәк, исән килеш кирәк.