Корылтайдан соң уйланулар

Гомер-гомердән Татарстан Республикасы, аның башкаласы Казан татарларның тарихи һәм мәдәни үзәге булып санала. Илдә, дөньяда булган төрле үзгәрешләр сәбәпле татар халкы бөтен дөньяга сибелгән. Безнең Сафаҗай авылы вәкилләрен дә тормыш төрле почмакларга сипкән – Россиянең төрле төбәкләрендә, СНГ илләрендә, чит илләрдә – кая гынамы яшәми авылдашлар. Кече ватаннан, үз илеңнән читтә яшәп, үз телеңне, мәдәниятеңне, гореф-гадәтләрне, милли үзенчәлекләрне саклап калу җиңел эш түгел. Менә шундый бөтен галәмгә чәчелгән татар халкын берләштерү максаты белән 20 ел элек Бөтендөнья татар конгрессы булдырылган да иде.

Күптән түгел Казанда аның бишенче корылтае булып үтте. Анда милләтебезнең иң күренекле вәкилләре җыелып, күп кенә катлаулы мәсьәләләрне чиштеләр, тәҗрибә уртаклаштылар, эшләнгән эшләргә йомгак ясалды, эшләнәселәре билгеләнде, тәкъдимнәр кертелде. Конгрессның эшен тәнкыйтьләүчеләр дә булмады түгел, бүтән регионнарда яшәүче милләттәшләребезгә игътибар, ярдәм аз дип зарланучылар булды. Конгресс тулаем 20 елда да, соңгы биш елда да бик күп эшләр башкарды – ТНВ һәм ТНВ-Планета каналларын булдыру үзе нинди зур эш, аларны карап без төрле җирләрдә яшәүче татар халкының тормышы, көнкүреше белән танышабыз. Татар телендә масса-күләм информация чаралары бастырыла, сабантуйлар, төрле конкурс-фестивальләр уздырыла, борынгы Булгар реконструкцияләнде – бу эшләнгән эшләрнең күзгә күренгән бер өлеше генә, бүтән юнәлешләрдә дә Конгресс, ТРсы күп һәм нәти-җәле эшлиләр. Ә инде регионнарга килгәндә, кул кушырып ярдәм көтеп утырырга кирәкми, үзебезгә эшләргә кирәк һәм эшлибез дә. Безнең өлкәдә алты районда 34 татар авылы бар һәм бишенче корылтайга делегат итеп өлкә татарларының иң лаеклылары сайланган иде. Мин эшем буенча һәрбер татар авылында күп тапкыр булганым бар һәм соңгы ике дистә елда уңай якка үзгәрешләр күп – яңа мәчетләр төзелде, искеләре торгызылды, берсеннән-берсе матур өйләр арта бара, сабантуйлар уздырыла, татар телендә бастырылган “Туган як” газетасы һәрбер өйгә килә, тарихчылар, шагыйрьләр китапларын бастыра һәм бу эшләр барысы да диярлек хөкүмәт ярдәменнән башка, халыкның үз теләге, спонсорлар ярдәме белән эшләнә.

Делегатлар Шамил Нуриманов һәм Рамил Салихҗанов әйтүенчә, бишенче корылтай катлаулы шартларда узды – соңгы елларда татарлар саны да бераз кимеде, күп төбәкләрдә мәктәпләр, мәдәният йортлары, китапханәләр ябылды, татар теле һәм әдәбияты дәресләренә бирелгән сәгатьләр кыскартыла. Әмма монда инде шулай ук үзебезгә тырышырга кирәк, клуб директоры җылы, уңай бинада кул кушырып утырса, андыйга Конгресс түгел, Аллаһ ярдәм итсә дә, ул, әлбәттә, ябыла, ә эшләгәне ягылмаган, бернинди уңайлыклары булмаган бинада да эшли һәм ул мәдәният учагы гөрли.

Авылда бер дистә бала калып, мәктәп ябылса да, Конгресс аны үз исәбенә тота алмый, телне саклауда да шулай ук – балалар белән вата-сындыра русча сөйләшсәк, тел югалыр. Менә шуларны барысын да искә алып, үзебез тик ятмыйк, урыннарда, ә иң мөһиме – гаиләдә милли мәсьәләләргә, милли тәрбиягә игътибарны арт-тырыйк.

Корылтайга килгәндә, анда яңгыраган тәкъдимнәрдән безнең делегация, тулаем Конгресс латин алфавитына күчүгә, Татарстанның Россиядән аерылып, аерым ил булуына һ.б. каршы килделәр һәм бу дөрес тә, чөнки Россия составында булып, татарларның үзләренең тырышлыгы белән генә барлык кыйммәтләрне саклап кала алабыз.

Ахырда үзем яшәгән Пильна районы татар авыллары турында да бераз әйтеп үтәсем килә. Соңгы 20 елда Петрякста ике, Иске һәм Яңа Мочалида өч, Сафаҗайда биш мәчет төзелде һәм торгызылды. Безнең Сафаҗайда һәр мәчет актив эш алып бара, милли бәйрәмебез сабан туе уздырыла, җәен укучылар өчен ислам лагере эшли, төрле дини, мәдәни, спорт чаралары уздырыла. Соңгы корылтайда чыгышлары белән Сафаҗайдан булган өч делегатның катнашуы да очраклылык түгелдер. Алар Киров исемендәге җирле СПК җитәкчесе Шәмил Нуриманов, ВТБ банкының Германиядәге бүлеге вәкиле Бари Дианов һәм Финляндия мөселманнарының имамы Рамил Беляев. Пленар утырышта Рамил хәзрәт БТК исеменнән “За укрепление нации” медале белән бүләкләнде. “Бу югары бүләкнең дәрәҗәсен мин туган илләреннән читтә яшәп милләт өчен хезмәт итүче барча ватандашларым белән бүлешәм”, - диде Рамил хәзрәт.

Финляндиядә яшәүче милләттәшләребез динне, телне, мәдәниятне, милли көнкүрешне гасырлар буе саклап, буыннан буынга тапшыра киләләр. Барыбыз да шул юлдан барганда, татар яшәр әле, ә Конгресс безне берләштерүче үзәк булып торыр.

Фәрит БЕЛЯЕВ,
Түбән Новгород өлкәсе татарлары тарихының региональ музее директоры.