Мәктәптә тәртип булырмы?

Советлар Союзын сүгүчеләр булса да, кайда-кайда, ә менә мәктәптә ул вакытта тәртип иде, дип искә ала ул чорны өлкәнрәк буын кешеләре. Күпләр моны бүгенге яшүсмерләрнең кыланмышларын күреп телгә ала.

«Без мәктәптә укыганда башта октябрят, пионер, аннары комсомол булдык. Ул заман өчен кагыйдәләрне төгәл үтәү (пионер галстугын онытсаң да өйгә кайтарып җибәрәләр иде), кануннардан читкә тайпылганнарны отрядларга кабул итмәү кебек нәрсәләр хас булды», дип сөйли мөгаллимә Нурания Сәлахова.

Инде болгавыр 90 нчы елларда болар бетерелеп, кеше кыйбласын югалтты, рухи кыйммәтләргә омтылыш акча туплау белән алышынды. Бу белем, тәрбия йорты – мәктәпкә дә тәэсир итми калмады: укучылар арасында авторитетлар, «элиталар» оешты. «Андый «шәхесләр»не ни мәктәп коллективы җиңә алмый, ни хокук саклау органнары җаваплылыкка тарта алмады. Чөнки ул балаларның яклаучысы тулы бер районнарны «ясак» түләргә мәҗбүр итә иде», дип искә ала мөгаллимә.

Нурания Сәлахова бүген инде лаеклы ялда. Телевизор экраныннан күреп,  яшүсмерләр усаллыгының яңадан калкып чыгуына битараф кала алмый. Аның фикеренчә, 90 нчы елларда яшьләр җинаятьләре өчен үкенсә, бүгенге буында бу бөтенләй юк. “Кыйнау, көчләү, үтерүдә катнашкан яшүсмерләр үзләре турындагы тапшыруларда көлеп-елмаеп ук утыра”, ди укытучы. Шуңа алар сугыш видеоларын интернетка элергә дә тартынмый. Киресенчә, шул рәвешле үзен күрсәтүгә, танылуга омтыла.

Вәхшилек нәрсәгә бәйле?

Мәктәп психологы Елена Третьякова сүзләренә караганда, мондый яшьләр үз-үзенә ышанмаган шәхес үрнәге. Аларның туу вакыты авыр 90нчы елларга туры килде. Гаилә институтының таркала башлавы да нәкъ менә шушы чорда башланды: ир-атлар эчүгә сабышты, гаиләләрен ташлап китә башлады. Шунлыктан тулы булмаган гаиләләрдә үскән балалар үз өстенә җаваплылык алудан тартына торган булып формалашты. Тулы булмаган гаиләдә әниләр йә хәмер белән мавыга, йә гаилә йөген үзендә тартып, балаларына тиешле игътибар, тәрбия бирми. Ә андый балалар өчен гадәттә мәрхәмәтлелек, ярдәмләшү кебек хисләр ят була.

“Сугыш-үтереш булган фильмнар да вәхшилеккә китерә. Боевиклар исә “тимер пәрдә” төшкәч күпләп экранга чыкты. Хәзер андый уеннар, фильмнар һәр бала өчен үтемле. Тәрбияле, тулы гаиләләрдә дә андый әйберләрне караталар”, - ди психолог.

Авыр хәлдә калсаң, нишләргә?

Күршебездә яшәүче Алинә Шәрипова да вәхши яшьләрнең корбанына әйләнә язды. Быел Казан колледжларының берсенә укырга кергәч, ул төркемендәге бер кызның кырын каравын сизә, ләкин моңа игътибар бирмичә, укуын дәвам итә, дуслар табып алар белән аралаша. Көннәр узган саен акыллы, иҗади кызга теге кырын караган кызның ачуы арта гына бара. Ул дәресләрдә төрттерүгә керешә, гарчә Алинәгә бәйләнерлек сәбәпләр булмаса да. Алинә исә итагатьле генә җавап биреп килә.

“Берьюлы Люзия мине коридорда тотып алды да, синең йөз-кыяфәтең минем ачуны чыгара, колледждан китмәсәң, без сине гарип итәбез дип әйтте”, - ди Алинә. Моннан тыш, кызның сүзләренә караганда, дошманы аның телефон номерын табып, сүгенү сүзләре белән смслар җибәрә, төрмәдән кайткан абыйлары белән яный. “Әлеге вәзгыятьтә яшүсмерләр куркып кала, мин исә әнием белән киңәшләштем. Ул бу хакта кураторыбызга, ә аннан директорга хәбәр итте. Әгәр тагын янаулар булса, хокук саклау органнарына да мөрәҗәгать итәргә уйладык”, - ди 16 яшьлек кыз.

Аноним хезмәтләрдән тартынмагыз

Илнең төрле төбәкләрендә яшьләр арасында бер-берсенә янау, кыйнау очраклы еш була хәзер. Әле алай гына да түгел, кешене мәсхәрәләү, кыйнау очракларын видеога төшереп, интернетка да куялар. Хокук белгечләре әйтүенчә, 100 кыйнау очрагының 2-3 үлем белән тәмамлана. Әлегә 14 яше тулмаган үсмерләрне җинаять җаваплылыгына тартып булмаса да, Россия Дәүләт Думасы бу чикне төшерергә җыена. Ләкин белгечләр фикеренчә, закон белән куркыту гына түгел, тәрбия сыйфатын да үстерү зарур.

Мәктәп психологы Елена Третьякова бала, яшүсмерләр хокуклары турында, аноним ярдәм хезмәтләре барлыгын махсус тәрбия сәгатьләрендә, дәресләрдә сөйләргә кирәк дип саный. Ә инде реаль янау очракларында куркып калмаска, республиканың кеше, балалар хокукларын яклый торган органнарга мөрәҗәгать итәргә, консультация алырга чакыра. Ярдәм итүче махсус аноним кайнар линия телефоннары да бар (әлеге телефон номерлары белән менә монда тынышып була). Кесә һәм стационар телефоннардан аларга шалтырату бушлай. Чаллы шәһәрендә мондый номер буенча татарча да киңәш алырга мөмкин.