Сатлык мөгаллимнәр шәкертләр тәрбияли

Бер сессиядән икенче сессиягә чаклы яшәүче студент халкы көтеп алган җәйге каникулның да са­наулы көннәре генә калып бара. Бик тиздән, яңа уку елы башланып, чираттагы “урак өсте” дә җитәчәк.

Бу чорны ничек үткәреп җибәрү, “уңыш”ны ни рә­вешле җыю инде һәр студентның үзеннән тора. Берәү­ләр, көн белән төнне тигезләп, башы тубал булганчы имтихан материалын өйрәнә. Икенче берәүләр фәкать “шпора” язу белән генә чикләнә. Тагын бер төркем студент исә, алдагыларының борыннарына чиертеп, бернинди әзерлексез имтихан-зачетын сатып кына ала. Бер үк билгене берәүләр намус белән, икен­челәре хәрәмлә­шеп алганда, гарьләнми ничек түзәргә кирәк! Бу тормышта акыллылардан бигрәк акчалылар алдыра шул...

Рәсми мәгълүматларга караганда, башкалабызның һәр бишенче студенты (22 процент) уку дәверендә риш­вәт биргән. Россия буенча бу сан тагын да югарырак – 27 процент. Career.ru порталы белгечләре, студентлар арасында сораштыру үткәргәннән соң, әнә шундый нәти­җәгә килгән. Респондентлар белдерүенчә, ришвәт күләме 1,5 меңнән 1,6 млн сумга кадәр җиткән. Сораштыруда катнашу­чы­ларның 13 проценты гына, үзеннән риш­­вәт таләп итсәләр, хокук саклау органнарына мөрә­җәгать итә­чәген белдергән. 46 проценты бу очракта башка җаен табуны кулай күргән.

Сораштыруда катнашкан студентларның күбесе ришвәтне китап актарып, нервларын бетереп, имтихан-зачетларга әзерләнеп утырасы килмәгәнлектән биргән. Шул ук вакытта һәр өченчесе бу адымга чарасызлыктан барган. 71 проценты бөтен уку дәверендә ике тапкыр гына ришвәт тәкъдим иткән. Шуларның 12 проценты – имтиханда, 14 проценты зачетта уңай билге алу өчен бирелгән.

Ата-ана һәм студентлар ришвәткә елына уртача 30 мең сум акча сарыф итә икән. Вузга укырга керү аеруча кыйммәткә төшә. Уртача 200 мең сум. Ә инде вуздан куылу куркынычы янаса, студентка 135 меңен чыгарып бирергә туры ки­ләчәк. Респондентларның сүзләреннән аңла­шылганча, иң кыйм­мәтле ришвәт 1,6 млн сумлык булган. Анысы да укырга керү өчен бирелгән.

Узган ел шушы ук мәсьә­ләгә багышлап үткәрелгән сораштыру Россия вузларының 68 процентында корруп­ция­нең чәчәк атуын күрсәткән. Студентларның 25 проценты үзләренең уку йортларында ришвәт бирүнең гадәти күре­неш икәнлеген белдергән. Вузларның 32 процентында коррупция бө­тенләй юк, имеш. Россия студентлары­ның 71 проценты ришвәтне уңай билге өчен бирсә, 23 проценты бу адымга уку йортыннан куылмас өчен барган. Район җир­легендә ришвәтнең күләме, каланыкы белән чагыштырганда, шактый тү­бән икән. Уртача 1– 5 мең сум тәшкил итә.

Коорупциягә каршы кө­рәш турында күпме генә сөйләнсә дә, бу саннардан чәчләрең үрә торырлык. Балалар бакчасы, мәктәп эскә­миясеннән үк ришвәт белән дуслашып тәрбияләнгән яшь­ләрдән торган җәмгыятьтә бу күренешкә аптырыйсы да юк кебек. Баласын бакчага чиратсыз гына урнаштырырга теләп, 10000 сумны “бүләк иткән”, мәктәптә баласына яхшы мөгамәлә булсын өчен әле тегендә, әле монда акча төрткән ата-аналар үз арабызда да юк түгел. Нәти­җәдә бар нәрсәне акча үлчәвенә салып кына бәяләүче яңа буын үсеп килә.

Әле бу көннәрдә генә дә зачет алу өчен укытучыларына 72 мең сум акча тәкъдим иткән 8 Псков студентын хө­кем итәчәкләр. Курган, Омск, Төмән өлкәсендә ришвәт би­рү белән бәйле шау-шулы вакыйгаларны да ишетеп белмәүчеләр юктыр. Социологлар фикеренчә, студентлар­ның күпчелеге (20 процент) укытучыга ришвәт бирүнең бернинди начарлыгын да күрми. Үз гомерендә бер тапкыр да ришвәт биреп карамаган 7 процент студент имтиханда беренче уңыш­сызлык­тан соң ук акча тәкъдим итәчәген әйткән. 39 проценты исә имтиханда үзләрен тагын бер тапкыр сынап карагач кына кесәлә­рен бушатачагын белдергән. Студентларның ба­ры тик 13 проценты гына бу очракта тиешле органнарга мөрә­җәгать итәчәк икән.

Ришвәтчелек чиренең барыннан да бигрәк мә­гариф өлкәсендә ныклап тамыр җәя баруы кызганыч. Яшь буын тәрбияләнә торган урыннарда шундый хәл күзәтелгәнне, калган өлкәләр язмышы турында уйларга да куркыныч. Жәмгыятьнең йөзен анда яшәүчеләр билгели. Ә без торган саен “акча колы”на әверелә барабыз…

Яшьләр үзләре бу хакта нәрсә уйлый икән соң?

Лилия Вафина:

– Ришвәтчелеккә карашым уңай да, тискәре дә түгел. Укый алмаган кеше шуның белән генә бара бит. Дөньясы шуңа корылган. Ансыз берничек тә булмый. Танышларым арасында да ришвәт биреп укучылар шактый. Берсенең дә тотылганы юк әле.

Динар Исмәгыйлев:

– Иң яхшысы – үзең тырышып уку. Дәресләрне бер тапкыр да калдырганым юк. Укырга йөрсәң, бернинди проблема да килеп чыкмаячак.

Айгөл Мөхәммәдиева:

– Берсе дә үз көчең белән тырышып укуга җитми инде. Ләкин укытучы ришвәт сорый икән, аны бирергә кирәк. Ул теләгәнчә эшләмәсәң, зачет-имтиханнар вакытында рә­хәтләнеп каныгачак. Бер тапкыр укытучы “төрттергәч”, бөтен төркемебез белән аңа шампан шә­рабе, кыйбатлы чәй, конфет ише әйберләр алып бирдек. Зачетны берсүзсез куеп чыгарды.

Исемен әйтергә телә­мә­гән студент:

– Физкультураны җенем сөйми. Иртә торып барырга да кирәк. Шуңа күрә ел саен аны сатып кына алам. Яртыеллыкка 2000 – 2500 сум бирәм.