поиск новостей
  • 30.11 "Җинаять һәм Җәза", 12+, Минзәлә татар дәүләт драма театры, 15:00
  • 01.12 "Про моря и про маяк.Про мальчиша", 8+, Әкият курчак театры, 11:00
  • 01.12 "Хуш, авылым.Хыял", 16+, Камал театры,14:00
  • 01.12 XIII Бөтенроссия яшь режиссура фестивале ачылышы, "Камыр батыр", 6+, Кариев театры, 17:00
  • 02.12 "Иваново детство", 14+, Казан яшь тамашачы театры, 18:30
  • 02.12 "Адәмнәр",16+, Әкият курчак театры, 18:30
  • 03.12 "Кроткая",16+, Әкият курчак театры, 15:00
  • 03.12 "Таң вакыты",16+, Камал театры, 15:00
  • 03.12 "Сиротливый запад", Кариев театры, 18+, 18:00
  • 04.12 "Алмачуар", 6+, Кариев театры, 15:00
  • 05.12 "Цацика идет в школу", 6+, Кариев театры, 13:00
  • 05.12 "Шобага", 12+, Кариев театры,18:00
  • 11.12 «БОЛГАР РАДИОСЫ»НЫҢ IX МИЛЛИ МУЗЫКАЛЬ ПРЕМИЯСЕ ОНЛАЙН! "ТНВ-ТАТАРСТАН" һәм "ТНВ-ПЛАНЕТА" телеканалларында!
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. "Фәрештә түгел". УНИКС
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. Фәрештә түгел. КСК "Уникс"
  • 18.12 Татар җыры. «Казань Экспо», И.Шакиров ис. концертлар залы. 17:00
Бүген кемнәр туган
  • 27 Ноябрь
  • Илназ Баһ - җырчы
  • Александр Славутский - мәдәният хезмәткәре
  • Камияр Байтемиров - дәүләт эшлеклесе
  • Айгөл Әхмәтгалиева - язучы
  • Николай Коновалов - җырчы
  • Гөлсинә Галимуллина - язучы
  • Хәйдәр Гайнетдинов (1952-2000) - язучы
  • Рәфыйк Мадьяров - көрәшче
  • Рим Синәкәев - көрәшче
  • Наил Әхмәтов (1926-2006) - галим
  • Диләрә Әүхәдиева - актриса
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ КАР КОРЭУ, ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ. 89196271171
  • требуется дворник,центр Казань, 89377734777, в день2-3 часа
  • ДВОРНИК ИР КЕШЕ ЭЗЛИБЕЗ ЭШ УРЫНЫ УЛ.ЧУЙКОВА УРНАШКАН, 67 ЯШЬТЭН ОЛЫ БУЛМАСЫН! 5/2 7:00,16:00 БЕР СЭГАТЬ ОБЕД ТЕЛ 89957664503
  • Актаныш.услуги:жалюзи рулонные шторы рольставни рольворота ,ремонт москитных сеток 89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • Яхшы хэлдэге " Рубин 6" баян сатыла. Бэясе- 15000 сум. Тел: 89196439407
  • Гитара сатып алам 89274846434 Актаныш
  • Общежитиедә бүлмә снимать итәм, Авангардная, Техническая урамнарыннан.(Хозяйкадан)89274823084
  • Актаныштан йорт яки 2-3 булмэле квартира сатып алабыз тел 89506668765
  • Куплю гитару Актаныш 89274846434

 

 
 

 
Архив
 
07.03.2012 Җәмгыять

Үзгәрү

Үзем турында үзем (Ахыры)

Холык, гадәт

 

Кеше холкы туганда ничек булса, үлгәндә дә шулай кала диләр. Шулайдыр. «Туганда ук чүпрәккә төргәнне яратмадың, елый идең, үсә төшкәч, өстеңдә юрган тотмадың», — ди торган иде әни. «Бөтен бала да биләгәнне яратмый инде», — дигәч, «Мин беләмме, син беләсеңме, ничә бала үстердем», — дип авызны томалады әни. Бәлки, ул хаклыдыр. Үзсүзле идем, кире идем. Үзем теләмәсәм, кушылган эшне эшләми идем. Әти сүз дәшмәде, әнидән эләгә иде. Такташ әйтмешли, «шактый тал чыбыгы ашадым». Әни чираттагы экзекуциясен үткәргәндә еламый идем, каш астыннан гына карап тора идем. «Бу тәрене игә китереп булмый», дип әни тәрбия системасын үзгәртте — мине мактап эшләтте. Үзсүзле, киребеткән булсам да, асылда мин шактый ук куркак кеше. Кешеләрдән әлләни курыкмыйм сыман, табигатьнең стихиясеннән һәрчак курыктым. Яшенле яңгыр вакытында юрганга томаланып ята идем, хәзер дә шулай, үзгәрмәдем. Әгәр аягым баскач, җиргә тимәсә, тирән суга кермим. Югыйсә ярыйсы гына йөзә дә беләм. Самолетка беренче утырганда курка-курка утырган идем, гел курыктым. Ахырда бөтенләй утырмас булдым. Сәбәбе дә чыкты. Бервакыт Минзәләдән Казанга очканда яшенгә эләктек. Куркак кешегә шул җитә калды, бүтән утырганым юк. Куркуымның сәбәпләрен эзли торгач, төшендем: табигать алдында мин көчсез икән, табигать белән алышырга ярамый икән, аңа җайлашып кына яши алам икән.

 

Тагын ниләрдән куркам? Зират өстендә ялгыз йөрергә куркам. Төннәрен зират яныннан үтү миңа бик-бик кыен. Казан кешесе булып алгач та авылга еш кайта идем. Җәй көне пароход Казаннан кичен китә дә караңгы төшкәндә Антоновка пристанена килеп туктый. Мин җәяүләп озын тауны күтәрелгәнче, Антоновка, Кече Салтык авылларын үткәнче төнге сәгать уникеләр тула. Ә Кече Салтык белән Олы Салтык арасында рәшәткә белән уратып алынган, «Изгеләр кабере» дип аталган урын бар. Төнге сәгать унике җен-пәриләр кәеф-сафа корып йөри торган чак дип бала чакта ишеткәннәр нәкъ шул кабер янында искә төшә. Юлы да бит аның кабер рәшәткәсенә орынып үтә. Мин бүтән чакта онытылып торган бисмиллаларны, «колһуалла» догасын искә төшерә-төшерә каберне басу өстеннән уратып узам. Көлсәң — көлке, әмма чыны шул. Мәеттән куркам. Бервакыт театрда эшләгәндә СССРның халык артисты Хәлил ага Әбҗәлиловны моргтан алып кайтырга җибәрделәр. Төн иде. Ябык әрҗәле машинага табутны куйдылар. Миңа машина кабинасында урын җитмәде, өскә утырттылар. Куркаклыгымны сиздерәсе килмәде, яшь чак бит, киттем утырып. Машина театр янына туктагач, ничек сикереп төшкәнемне сизми дә калдым. Бер ай буе күз алдыма килеп газаплады Хәлил ага. Әтинең үле гәүдәсен күргәч тә аңымны җуеп егылганмын. Монда, бәлки, курку гына да булмагандыр. Еш кына берәр билгеле атказанган кеше үлгәч, аны озатырга барам. Шулай тиеш. Почетлы каравылга басарга туры килә. Анда мәетнең йөзенә карамаска тырышам. Нишләтим, шулай. Акыл белән бөтенесен дә аңлыйм, ләкин куркуымны җиңә алмыйм. Бала чакта да шулай иде, хәзер дә шулай. Куркаклыгымны аклар өчен дәлилләр эзлим. Иң көчле дәлилем шул (укып белдем): бернидән дә курыкмый торган кеше үзе куркыныч икән.

 

Тагынмы? Тагын төнлә ялгызым мунча кермим. Тукайның «җен-пәри дип сөйләнүләр искеләрдән калган ул, сөйләве яхшы-күңелле, шагыйрәнә ялган ул», дигәнен укып, шулай икәнен аңласам да, җен-пәриләрдән куркам. Һәртөрле ырымнарга да ышанам әле. «Кара мәче», «буш көянтә-чиләк» очраса, кәеф кырыла да куя. Кайчандыр «саубуллашканда кул биреп аерылышсаң, бүтән күрешмисең икән» дип кемдер әйткән иде, шул күңелгә кереп калган һәм мин очрашканда кул биреп күрешәм дә аерылышканда кул бирмим. Бу гадәтемне аңламаганнарга аңлатам. Берәүнең дә үпкәләгәне юк әле. Чөнки ул яхшы нияттән эшләнә. Кайберәүләр сәерлегемнән көлемсери, әмма минем тирәдә кул бирешмичә генә саубуллашучылар арта бара.

 

Кычкырып сөйләшә торган гадәтем бар. Югыйсә саңгырау да түгел. Күрәсең, безнең гаилә гадәте миңа сеңгән. Без дә, әтидән кала барыбыз да, кычкырып сөйләшә идек. Өебез яныннан үтеп китүчеләр «болар ызгышалар икән» дигәннәре хәтердә. Көлгәндә дә кычкырып көләбез. Барыбыз бергә кычкырып көлгәндә өй селкенә иде. Бу гадәтемне үзгәртергә күпме тырыштым, булмады. Кешеләр еш кына: «Нигә кычкырасың?» — дияләр иде. Бигрәк тә нәчәлство янына кергәндә уңайсыз иде. Чөнки түрәләр үзләре каршында койрыгын кысып, шыпан гына утырып, гаепле кеше сыман курка-курка әкрен генә сөйләгәнне хуп күрәләр. Бигрәк тә әлеге гадәт гаиләдә җайсыз, әкрен генә, сабыр гына нәрсәдер аңлатырга тырышасың, «Нигә кычкырасың?» — диләр. Юк, үзгәртеп булмас, ахры. Чөнки кычкырып сөйләшүнең кайбер яхшы яклары да бар. «Туфан абыйның яшерен эше, яшерен сүзе, мәкере юк аның», — диләр. Юктыр, һәм мин өрми торган эттән куркам, дәшми утырган мыштым кешеләрне өнәмим. Оятсызларны яратмыйм. Оятсыз хатын-кызларны, дөньяның иң чибәре булсалар да, җенем сөйми.

 

Кайберәүләр төрле дәрәҗәле исемнәр, премияләр даулап йөри. Мин аларны хәтта ачуланмыйм да, кызганам гына. Аллага шөкер, күп дәрәҗәле исемнәрем, премияләрем бар, берсен дә теләнеп алмадым. Бервакыт газетада үзен шагыйрь дип санаучы берәү «әрсезләр бөтен нәрсәне алып бетерделәр, мин генә бернәрсәсез калдым» дигән елак шигырен бастырды. Югыйсә аның әллә ничә дәрәҗәле исеме бар иде. «Мәдәни җомга»да эшләүчеләргә әйттем: «Күчереп басыгыз да шул шигырен, астына, фамилиясе янына исемнәрен тезеп чыгыгыз», — дидем. Тыңламадылар — оятсызлык белән очрашканда каушап та каласың бит ул. Өч тиенлек эш кырмаган килеш дәрәҗәле урын биләп утыручылар, җәмәгать һәм дәүләт эшлеклесе дип аталучылар бар. Аларның йөзләренә бәреп сүз әйтә башласаң, кемнәрдер, вакланма, диләр. Әйе, хәтер саклап вакланмыйбыз. Татарстан Фәннәр академиясендә берәү членкор булып санала. Минем аңардан: «Кайда синең фәнни хезмәтең?» — дип сорыйсым килә. Мин белгәне — уртакул студентның диплом эше дәрәҗәсендә. Менә хәтер саклау кая илтә. Бу юлларны язганда да «вакланам бугай» дип уйлап куйдым. Вакланасың инде, оятсызлар беркайчан да вакланмыйлар, вакланучыларны гаеплиләр генә. Бу — аларның көрәш ысулы. Миңа еш кына: «Күп эшлисең», — диләр. Аптырап калам, чөнки мин ялкау кеше, йокларга яратам. Әни мәрхүмә: «Кәбир белән Өммия өчен кайгырмыйм, бу Туфаны бигрәк йокы ярата, нишләпләр бетәр инде», — дип, минем өчен борчыла иде. Ходай саклады үземне, шөкер, үз тамагымны үзем эшләп туйдырам. Ялкаулыкны исбатлый торган критерийлар бар. Тәүлегенә 24 сәгать, шуның күпмесен эшләп уздырам икән? Әйтмим, оят. Бүтәннәр өчен дә оялам әле. Мәскәү гәҗитләрен укысаң, читтән килеп эшләүче гастарбайтерларны сүгәләр, кереп тулдылар, диләр. Аларны кертмәс өчен эшләргә кирәк, господа. Нәрсә, алар сезнең өчен эшләп, кол дәрәҗәсендә яшәсеннәрме? Ә сез эчеп, гүләйт итеп, йокы симертеп кенә яшәргә тиешме? Алай булмый ул, әфәнделәр. Миңа, мәсәлән, Аллага шөкер, гастарбайтерлар кирәкми, ялкау булсам да, үземне мәҗбүр итеп эшләтәм. «Уян, тор, эшлә, сине кем ашатырга тиеш?» — дия иде әни. Кеше эшләр өчен яратылган — мине яшәтүче аксиома шул. Шуның белән ялкаулыгымны җиңәргә тырышам.

 

Дөньяда кешенең кешелек сыйфатын билгели торган тагын бер нәрсә бар: юмартлык һәм саранлык. Кайсы ягы күбрәк икән миндә? Анысын бүтәннәр беләләрдер. Әмма мин сараннарны яратмыйм. Кысмыр дигән сүз дә бар татарда. Монысы бераз кагыладыр миңа: исәпләргә-санарга яратам. Хәер, бу кысмырлыкка кермидер. Кыскасы, әлеге мәсьәләдә үземә бәя бирергә алынмыйм.

 

Тагын бер гадәтемне язам да нокта куям. Хыялланырга яратам. Хыял дөньясында яшәү ялкаулык галәмәте дип язганым бар. Ләкин хыял дәрьясына чуму миңа рәхәтлек бирә. Тормышның мең төрле мәшәкатьләреннән, ыгы-зыгыларыннан качып татлы хыялга чумасың, йолдызларга менеп төшәсең, оҗмах бакчасында хозурланып йөрисең. Тирә-ягыңда бәхетле кешеләр. Алар сиңа елмаялар, син дә елмаясың. Рәхәт. Бала чакта мәктәптә укыганда дәрес барганда да менеп китә идем күкләргә. Андый чакта укытучылар кайда йөргәнемне чамалыйлар иде, тып-тын гына утырсам да: «Миңнуллин, дәрес тыңла», — дияләр иде. Балачак хыяллары, әлбәттә, бүгенгеләрдән аерыла. Бүген хыяллар да үзгәрде. Кешелек дөньясын бәхетле итеп күрәсе килә. Анда тешләрен ыржайткан империализм да юк, халыклар, милләтләр дә тигез. Телләр төрле-төрле, ләкин кешеләр бер-берсен аңлыйлар: урысы урысча, татары татарча, кытае кытайча сөйли. Мондый хыяллар иртән иртүк йокы туеп уянганда туа. Ятасың рәхәтләнеп. Торасы, дөнья мәшәкатьләренә чумасы килми. Ялкаулык инде бу, ялкаулык. Хәерле булсын.

 

Шәхес

 

Шәхес төшенчәсен мин фәнни телдә аңлатып бирә алмыйм, шәхеснең нинди булырга тиешлеген тоям, сизәм генә. Минемчә, ул үзен үзе яклый алырга һәм кешелеген саклый белергә тиешле адәми заттыр. Шәхес тәрбияләү иң әүвәл гаиләдә башланырга тиешлеген тормыш тәҗрибәсеннән чыгып беләм. Шунысы да мәгълүм — мескеннәр шәхес тәрбияли алмыйлар. Менә ни өчен хакимнәр үзләреннән түбәннәрне изәләр. Алар бу эшне явыз булганнары сәбәпле генә эшләмиләр, аңлы рәвештә буйсынучылар әзерлиләр. Мескеннәрнең үз фәлсәфәсе бар. Ул — җайлашу, түзү, ничек кенә булса да исән калу. Сабырлык дигән күркәм сыйфат та мескеннәр телендә беренчел төсмерен югалтып, нинди әшәкелек күрсәң дә дәшми калуны алга сөрә. Үзең теләп кол булудан да зуррак түбәнлек юктыр. Әти ягын бик белмим, әни ягыннан безнең нәселдә горур кешеләр иде. Физик яктан көчле булмасалар да, үзләрен кыйнаттырмадылар. Габдел нәселе белән бәйләнмәвең хәерлерәк дигәннәрдер. Безнең нәселдә үзе башлап кешегә сугучыларны мин хәтерләмим. Әмма үзләренә суксалар, күзләрен кан баса иде. Кулларына ни эләксә, һөҗүм итүчегә шуның белән оралар иде. Соңыннан ни буласын уйлап бетермиләр иде. Хәтерлим әле, авылыбызда бөтен кешене куркытып яшәгән берәү әнинең абыйсына бәйләнеп, аңа суккан. Әнинең абыйсы (минем өчен Яшь бабай) читән казыгын суырып алган да тегенең башына сылаган. Теге башы ярылып ауган. Шушы хәлне аһ итеп сөйләделәр. Шул хәлдән соң теге адәм Яшь бабайлар урамыннан үтәргә дә курыккан диләр.

 

Ә болай безнең нәсел уен-көлке белән яши иде. Яшь бабай авылның бер мәзәкчесе иде. Аның тирәсендә һәрвакыт кешеләр булды. Әни турында күп яздым, тагын да әйтәсе сүзләрем калгандыр (әтиләр, әниләр турында сөйләп бетереп буламыни). Иң авыр елларда да (сугыш вакытында ачлыктан шешендек) әни безне теләнергә чыгармады. Теләнчеләрне яратмады да. Хәтерлим, берәү хәер сорап безгә кергән иде, «Аягың-кулың төзек килеш соранып йөрисең, оятсыз, үз балаларыма да ипи сыныгы юк әле», — дип борып чыгарды. Без дә аңардан берәр нәрсә сорасак, «еламый гына сора», ди иде. Әтиебез үтә йомшак кеше иде, ләкин мескенләнмәде. Аның миңа әйткән бер җөмләсен мин еш кабатлыйм: «Карак булсаң да кеше кесәсенә кермә, банкы бас». Болар барысы да безгә йоккан, геннар булып күзәнәкләргә сеңгәндер инде. Шәхес булып формалашуыма бәйле мисаллар китергәндә кайберләре, бәлки, мактану кебегрәк тә килеп чыгар, әмма максатым мактану түгел. Бәлки, алар горурланырлык мисаллардыр да. Әйе, үз-үземне яклау инстинкты миндә көчле, хәтта акылымнан да көчлерәктер әле. Мин оттырырга яратмыйм. Отышлы уеннарны да акча кызганудан түгел, уенда оттырудан куркып уйнамыйм. Үземне көчле итеп сизгән, җиңәчәгемә ышанган уеннарны гына уйныйм. Берәр әйбер сорап та, «юк» дисәләр, хурланам. «Нигә сорадың инде, шул көнгә калдыңмыни?» — дим, үкенәм. Шуңа күрә үзем өчен соранып йөрмим. Сораганым да бүтәннәр өчен. Кайчак акыл белән, шулай кирәк булганга, кемгә дә булса ярарга тырышыла. Әмма бу минем үземә кыйммәткә төшә — көннәр, атналар буе үземне битәрләп йөрим. Әлеге сыйфатым бүтәннәргә дә сизелә, күрәсең, бервакыт «Газпром» җитәкчесе (шулай ук үз бәясен белүче кеше) Рифкат Кантюков минем бер бай адәм белән сөйләшеп торуымны ишеткән. Мин әлеге акчалы кешедән кемгәдер ярдәм итүен сорыйм икән. Соңыннан Рифкат Габделхәевич әйтә: «Туфан Абдуллович, беркөн ялынганыгызны ишетеп тордым, сезгә килешми», — диде. Яңагыма суктылармыни.

 

Мәктәптә укыганда буем кечкенә иде. Шуңа бик хурлана, үртәлә торган идем. Кызлары да бит аның бәләкәй буйлыларны егеткә санамыйлар. Казакъстаннан (чирәм җирне үзләштергән елларда) бер ел эчендә егерме сантиметрга үсеп кайттым. Шуның өчен казакълар җиренә бүген дә рәхмәтлемен.

 

Казакъстанның Кустанай өлкәсе Таран районы потребкооперациясе карамагына барып төштем. Баш бухгалтер янына кердем. Ул миңа карап торды да: «Посылают сюда разных сопляков», диде. Мин: «Я не сопляк, у меня есть удостоверение об окончании курса бухгалтеров сельпо, там все «отлично», дидем. Миңа ул вакытта 19 яшь иде. Мине совхоз рабкоопның (рабочий кооператив совхоза) хисапчысы итеп җибәрмәкче булдылар. «Я счетоводом никуда не пойду, пойду только старшим бухгалтером», — дидем. Теләр-теләмәс кенә яңа оешкан Баймагамбәтов исемендәге совхозрабкоопның өлкән бухгалтеры итеп билгеләделәр. Совхозның һәм совхозрабкоопның председательләре мине малайсытмакчылар иде, ниятләре барып чыкмады. Учетта тәртип юклыгыннан файдаланып урлашырга җыенуларын белеп, юлларына аркылы төшкәч, сагаеп калдылар. Урлашуга көйләнгән бер документка өлкән бухгалтерның имзасы кирәк иде, мин кул куймадым. Рабкооп председателе Панченко мине мәҗбүр итмәкче. «Я председатель, ты должен подписать», — ди. Мин дә беләм: өлкән бухгалтер председательгә буйсына, председатель имзасыннан соң ул, теләмәсә дә, кул куярга тиеш. Шунысын да беләм: мин мәҗбүри кул куяр өчен, председательнең имзасы ике булырга тиеш. Ул чакта бухгалтер өстеннән җаваплылык төшә. Әйттем моңа: «Подпишитесь два раза, тогда и я подпишу», — дидем. Панченко надан — тәртипне белми, аңлаткач, куркуга калды. Кул куелырга тиешле документны алып кесәсенә тыкты да: «Я еще тебе покажу, татарчонок», — ди бу. Мин дә моңа: «Не пугай, хохол», — дидем. (Фамилиясенең ахыры «о» хәрефенә беткәч, украин дип уйлаган идем, урыс булып чыкты). Янаса да, Панченко юашланды, Туфан Абдуллович, дип сөйләшә башлады. Миннән башка урлаша алмый иде шул. Мин дә йомшап киткәнмен инде, бер-ике тапкыр урлашырга «ярдәм иттем» үзенә. Ә урлашу өчен совхозда һәм совхозрабкоопта бөтен мөмкинлекләр бар иде. «Дөрес» итеп документны гына тутырырга кирәк. Ләкин урланганнан үземә берни дә алмадым. Әтинең каны аша урлашуның яхшылыкка илтмәгәнен белә идем. Аның каравы, 60ка якынлашкан Панченко 19 яшьлек «татарчонок» каршында песи кебек кенә йөрде. Райпотребсоюзның баш бухгалтеры да «сопляк» дип әйтми башлады: квартал отчетын карап чыкты да: «Молодец!» диде. Шулай итеп, чирәм җирләрдән шәхес буларак чыныгу алып кайттым. Мәскәүгә, М.С. Щепкин исемендәге театр училищесына укырга барганда мин инде җитлегә башлаган шәхес идем. Яшь бабайның, безнең нәсел махы бирми, дип тәрбияләве үз эшен эшләде.

 

Ялгышуларым күп булды, әмма алар мескенлек, булдыксызлыктан түгел, артык горурлыктан булгандыр. Бәлки, ул горурлык та түгелдер инде, масаю, тәкәбберлек кебегрәк нәрсә булгандыр. Яшь чак, юләр чак бит.

 

Мәскәүдән театрга кайтканда мин «гражданин» дип аталырлык кеше идем инде. Мәскәү атмосферасы, Хрущев алып килгән азмы-күпме демократия дә ярдәм иткәндер. Мөстәкыйль фикер йөртергә батырчылык итә идем. Әйтергәме икән, әйтмәскәме икән дип шикләнеп калган чакларым булса да, үз уемны, үз фикеремне әйтмичә калдырмадым шикелле.

 

Камал театрында артист булып саналган чак. Театрга баш режиссер итеп Михайлов дигән бер адәмне китерделәр. Труппа белән беренче очрашуында ук бу бәндә: «Я выбью из вас татарщину», — дип әйтеп ташлады. Өлкәннәрнең рухы рәнҗемәсен, берсе дә берни дәшми. Шуннан мин сикереп торып: «Почему вы нас оскорбляете?» — дип кычкырдым. Бу нидер аңлатмакчы булып акланырга кереште. Мине үз кабинетына алып кереп «эшкәртергә» тотынды. Мин аңа: «Вы не должны работать в татарском театре», — дидем. «Скорее всего, ты не будешь работать», — диде ул миңа. Ләкин ни өчендер театрдан куып чыгармады. Югыйсә мине куып чыгару җиңел иде: әле берни дә эшләп күрсәтә алмаган артист кисәге. Аның каравы, хәтерләмим инде, берме-икеме елдан үзен кудылар. Алкаш булып чыкты. Китәр алдыннан урамда очрашкач, миңа: «Будьте довольны, я уезжаю», — ди. «Давно пора», — дип әйтмәкче идем, ни өчендер кызгандым. «Прощайте», — дип кенә китеп бардым.

 

Әмма театрдан мине барыбер куып чыгардылар. Әлеге дә баягы тел тик тормаган өчен. Камал театрының икенче катындагы коридор тәрәзәләре Сәйдәш йорты дип аталган йортның тәрәзәләренә терәлеп диярлек тора. Сәйдәш йортында яңа гына укып кайткан Щепкин училищесын тәмамлаганнарның (безнең, ягъни мәсәлән) берничәсе яши. Көннәрдән бер көнне безнең Ф. исемле кызыбыз үз бүлмәсенә бер егет белән кайткан. Кайтканнар, ләкин тәрәзәләренең пәрдәсен корырга башларына килмәгән. Боларның кыланышын театр тәрәзәсеннән Барый Әшрәпов дигән артист карап торган. Барый абыйны мин бик тәкъва кеше дип беләм. Күрәсең, Сәйдәш йортындагы күренеш аның күңеленә тигәндер, бу, театрдагы кайбер артистларны да чакырып китереп, «спектакль» күрсәткән. Шау-шу купкан. Икенче көн театрның профсоюз председателе Рәшидә апа Җиһаншина утырыш җыйды. Миргалим Харисов белән мин дә профсоюз комитеты әгъзалары. Җыелышуның сәбәбе — кызның мораль йөзен тикшерү. Барый абыйдан сөйләттеләр, тагын кемдер кызыбызны бозыклыкта гаепләде. Ф. мескен елый. Шунда Миргалим белән икәү сикереп тордык. Миргалим ни әйткәндер, хәтерләмим, мин Барый абыйга һәм тәрәзәдән аның белән бергә карап торучыларга кычкырдым: «Монда аны түгел, сезне тикшерергә кирәк, — дидем. — Ничек итеп оялмыйча карап тордыгыз? — дидем. — Син, Барый абый, әгәр дә чын егет булсаң, Сәйдәш йортына керер идең дә, Ф.ның ишеген шакып, тәрәзә пәрдәләрегезне корыгыз, дип әйтер идең», — дидем. Кайсыдыр инде Миргалим белән мине һәм калган щепкинчыларны да әхлаксызлыкта гаепләде. Рәшидә апа да соңгы сүзне әйтеп, безне гаепләде. Шунда мин, контрольне югалтып: «Сезне дә беләбез, Рәшидә апа», — дип ычкындырдым. Комитет утырышы таралды. Озакламый Рәшидә апаны театр директоры итеп куйдылар. Һәм мин театрдан очтым.

 

Очып барып телевидениегә кундым. Редактор итеп алдылар. Ул вакытта каләм тота белә идем инде, бер-ике пьесам да куелган иде. Яхшы гына эшли башладым. Гали абый Хөсәенов атлы талантлы режиссер белән бик тату эшләдек. Кызыклы-кызыклы тапшырулар әзерлибез. Макталабыз. Ләкин көннәрдән бер көнне тапшыруларга анализ ясаганда тапшыруны ни өчендер тәнкыйтьләделәр. Макталырга өйрәнгәч, тәнкыйть күтәрүе авыр бит ул. Җәмгыяви тапшыруларның баш редакторы Итфал Исхакович миңа: «Сез бу тапшыру белән ни әйтергә теләдегез?» — дигән сорау бирде. Мондый сорауны ишеткәч, минем җенем котыра. Бүгенге көндә дә «Спектаклегез белән ни әйтергә теләдегез?» — дисәләр, «Әйтеләсе спектакльдә әйтелгән», — дип кенә кырыс итеп җавап бирәм. Итфал Исхаковичка да: «Игътибар белән карарга кирәк иде», — дип ычкындырдым. Шуннан китте бәхәс. Без Гали абый белән икәүләп әдәби-нәфис тапшыруларда фикер икенче төрлерәк әйтелә, маңгайга бәреп әйтелми, дидек. Итфал Исхакович телевидениедәге идеологиягә җаваплы кеше буларак катып калган кәҗүнни редактор иде. Ул: «Бөтен тапшыруларда да фикер аңлаешлы булып өстә ятарга тиеш», — ди. Шунда мин стенада эленеп торган бер картина-натюрмортка күрсәттем дә: «Әнә, анда бәрәңгеләр, кишерләр, суганнар сурәтләнгән, кайда аның фикере? Нәрсә, рәссам, «ашагыз, тыгыныгыз», дип әйтергә теләгәнме?» — дидем. Тынлык урнашты, кемдер ишетелер-ишетелмәс кенә кеткелдәп тә куйды бугай.

 

Шул көннән соң бу баш редактор белән аралар суынды. Ул әдәби тапшыруларга турыдан-туры кысылмаса да, җае килгән саен чеметеп ала иде.

 

Бервакыт уйлап-уйлап тордым да, «Нигә партҗыелышларда миннән башка гына сөйләшәләр, нигә мин читтә калырга тиеш», дип, партиягә керергә булдым. Һәм телевидениенең партия оешмасына гариза яздым. Итфал Исхаковичның сүзеннән чыкмаучы парторг Янгулов абый әйтә миңа: «Туфан, без сезнең гаризагызны карадык, әмма сабыр итәргә булдык, партия әгъзасы булырга сиңа иртәрәк, син әле аның өчен идеологик яктан өлгереп җитмәгән дигән фикергә килдек», — ди. «Ничек, — мин әйтәм, — өлгереп җитмәгән? Мин әдәби тапшырулар редакциясенең өлкән редакторы, телевидение ул идеологик оешма, нигә, алайса, өлгереп җитмәгән, идеологик яктан ышанычсыз кешене шундый эштә эшләтәсез? Алайса, мин сезне читләтеп, гаризаны турыдан-туры партия райкомына сәбәпләрен әйтеп илтеп бирәм», — дидем. Янгулов абый куркуга төште. «Туктале, Туфан энекәш, мин тагын бер тапкыр комитет әгъзалары белән сөйләшеп карыйм әле», — диде бу миңа. Бер-ике көн үткәч, Янгулов абый елмаеп, эш бүлмәмә килеп керде дә. «Булды, Туфан, алабыз», — диде. Шуннан мин: «Юк инде, бу юлы мин кермим сезнең арага», — дип, гаризамны кире алдым.

 

Аралар тәмам бозылды. Ярый әле куып чыгармадылар, үзем киттем.

 

Тиздән Язучылар союзына әгъза итеп кабул иттеләр. Идарә утырышында членлыкка кабул иткәндә хупладылар, сораулар биреп интектерүче дә булмады. Мәрхүм Афзал ага Шамов кына: «Аракы эчәсеңме?» — дип сорыйсы итте. «Әлегә эчә алам», — дигән җавапны ишеткәч, берничә язучыны көлдереп тамак кырып куйды. Язучылар, хакимият тарафыннан буйсындырылган халык булсалар да, ара-тирә холыкларын күрсәтеп алалар иде. Бигрәк тә Салих Баттал обкомның канына тоз салды. Разил Вәлиев белән Зөлфәт съезд вакытында язучылар өстенә, яшьләр өчен журнал таләп итеп, листовкалар сиптеләр. Мин андый ук кыюлык эшләмәсәм дә, Батулла белән бергәләп җыелышларда арткы рәттән репликалар кычкырып утыра идем. Берсендә, мәсәлән, Союз председателе Ибраһим Гази доклад сөйләгәндә «демагогия!» дип кычкырдык. Шул чакларда минем өчен бүгенге көнгә чаклы билгесез сер булып калган хәл килеп чыкты. Мине Язучылар союзы партоешмасының секретаре итеп сайладылар. «Нигә мин? Ни өчен мин?» — дип аптырап йөрдем. Чөнки мин холкым буенча да, сүземне кычкырып әйтүче буларак та, партия алдында ялагайланмаучы буларак та әлеге рольгә туры килми идем. Әмма секретарь булмыйм дип баш та тартмадым. Дөресен әйткәндә, кайбер гамәлләрен кабул итмәсәм дә, партиягә ышана идем. Шуны сизгәннәрдер, күрәсең, мине сайлаучылар. Инде миңа җыелышларда теләсә ни кычкырып утыру килешми иде. Мин тәртипкә утыра башладым. Ләкин, Аллага шөкер, райком кулында уенчык булмадым. Бер тапкыр райкомда ни өчендер кисәтү ясап, акыл өйрәтергә тотынганнар иде. «Чыгарыгыз секретарьлыктан, ялынып килмәдем», дигәч, бүтән алай бәрелмәделәр.

 

Бер тапкыр хәтта тупаслыгымны да гафу иттеләр. Партиянең өлкә комитеты пленумында чыгыш ясарга тиеш идем. Чыгышны яздым. Карап чыгыйк әле дип аны райкомга алдылар. Һәм миңа, бүтән берәү язганны биреп, шуны укы, диделәр. «Нигә мине мыскыл итәсез? Мин — язучы кеше, кемдер язганны укырга әллә мине идиот дип белдегезме?» — дип, чыгышларын ертып ташладым да чыгып киттем. Тавыш күтәрмичә генә үзем язганны сөйләргә рөхсәт иттеләр. Сөйкемле сөягем булгандыр, күрәсең, миңа күп нәрсәне гафу иттеләр. Партия җыелышлары, мәсәлән, язып куелган шаблон буенча ачылырга тиеш иде, мин исә: «Җыелып беттекме, иптәшләр?» — дип башлап җибәрә идем. Җыелышта катнашучы райком вәкилләре: «Туфан Абдуллович, не подводите нас, пожалуйста» — дип, җыелыш саен үтенәләр иде.

 

Әмма болар берсе дә гадәти кирелек түгел иде. Мин партиянең нәрсә һәм нинди көчкә ия икәнлеген белә идем. Изелмәс өчен, үземне мөмкин кадәр шәхес буларак саклар өчен, башны юләргә салып, махсус «кылана» идем. Партиягә ышансам да, партия функционерларына ышанып бетми идем. Хәер, ул чакларда Брежневлар да анекдот геройларына әйләнеп баралар иде инде.

 

Мине гаҗәпләндергән һәм аптырашта калдырган тагын бер вакыйга булды. Көннәрдән бер көнне мине обкомның идеология буенча секретаре Мөҗәһит Вәлиев чакырып алды. Янында культура бүлеге мөдире Мөдәррис Мусин да утыра. Мусин мине өнәп бетермәгәнен мин сизәм, чөнки ул партиянең катып калган чиновнигы, мин исә үз фикеремне әйтергә курыкмаучы «партизан». Мусин да аңардан курыкмаганымны белә. Партия дисциплинасы турында акыл сатса да, турыдан-туры бәйләнергә ашыкмый. Җитмәсә, Мөҗәһит Фәтхиевичның мөнәсәбәте миңа начар түгел. Гәрчә...

 

Тукта, бу вакыйганы лирик чигенеш итеп сөйлим әле. Ибраһим Гази Союз председателе чагында обком секретаре Вәлиев бер төркем язучылар белән очрашып әңгәмә корырга теләгән. Яшьләр арасыннан очрашуга мине дә алып бардылар. Мөҗәһит Фәтхиевич бик озак итеп безгә акыл өйрәтте, Совет язучысының бурычларын аңлатты. Сәгать ярымлап сөйләгәннән соң: «Кемдә нинди сораулар бар?» — диде. Сөйкемле кеше иде секретарь, мин, күрәсең, аны үз кешегә санаганмын, сорау биреп ташладым бит. «Мөҗәһит Фәтхиевич, Сез озак итеп сөйләдегез. Өйгә кайткач, хатынга обкомда булганымны әйтәчәкмен. Ул: «Анда нәрсә сөйләштегез?» — дип сораячак. Мин җавап таба алмаячакмын», — дидем. Обком секретаре мине танымый инде, әлбәттә. Бер миңгерәүгә караган шикелле карап торды да, Ибрай Гази белән Гариф Ахуновка калырга кушып, безгә китәргә боерды. Ибраһим абый усал гына итеп: «Безне көт», — дип пышылдады. Алгы бүлмәдә көттем. Шактый озак торып чыктылар болар. Союз бинасына кайтканда эт итеп сүкте мине Ибрай Гази. «Минем дә әллә ниләр әйтәсе килә, түзәм бит», — ди. Соңыннан беленде: Мөҗәһит Фәтхиевич: «Кемне алып килдегез?» — дип боларны пешергән икән. Шунысын да әйтергә кирәк — Ибраһим абый сүксә дә, шул хәлдән соң миңа хөрмәте артты. «Нихәл соң, якташ?» — дип үзе исәнләшә башлады. Югыйсә мин бу чакта әле әдәбиятта түш киереп сөйләшерлек дәрәҗәдә түгел идем.

 

Соңрак Вәлиев Камал театрына килеп «Моңлы бер җыр»ны карады. Бик ошады аңа спектакль. Җәлилчеләрнең хор белән «Сибелә чәчәк»не җырлавы аеруча тәэсир иткән иде: «Никогда не думал, что народная песня звучит как партийный гимн», — диде урысчалатып.

 

Инде алда башлаган сүзне дәвам итик. Әйе, чакырып алдылар Вәлиев белән Мусин. Үгезне мөгезеннән дигәндәй, кереш сүзләрсез генә: «Мы решили, что вы будете возглавлять Союз писателей Республики», — диде Мөҗәһит Фәтхиевич. Мин баш тарттым. Партоешма секретаре буларак, язучыларның гадәт-холкын яхшы белә идем. Идеология кысаларында яшәсә дә, үзара мөнәсәбәтләрдә язучы халкы үз сүзен кистереп әйтә, председатель дип тормый. Председательнең утырган кәнәфиенә түгел, язганнарына карап бәя бирә. Өстәвенә, ыгы-зыгылы халык. Кыскасы, мин инде парторг булып та арыган, туйган идем. Баш тартуым кыланудан түгел, чыннан да теләмәвемнән иде. Обкомда безнең ишеләр белән генә сөйләшә беләләр, мине дә: «Что, без партии хотите жить?» — дип китереп терәделәр. Куркуга төштем, без партия дигән оешма кисәтүенең ни икәнен белә идек. Уйлыйм инде, болар бит мин язган пьесаларны да театрда куйдырмаячаклар, дим. Кыскасы, ризалык бирдем, ләкин шартларым бар иде. Чөнки обкомда председатель кандидатурасыннан тыш идарә әгъзаларын да билгеләп куйганнар иде. Анда Диас Вәлиев тә бар иде. Минем өстән обкомга донос язган кеше бу. Әйттем: «Әгәр ул әгъза булса, мин председатель була алмыйм», — дидем. Мусин Диас Вәлиевне ярата иде. Миңа вәгазь укырга кереште. Мөҗәһит Фәтхиевич исә: «Ладно, уберем», — дип, сүзне туктатты. Икенче шартым:« Союз идарәсенең секретаре булып Фәрваз Миңнуллин калырга тиеш», — дидем. Мусин Фәрвазны туры сүзле булганы өчен сөйми иде, янә каршы чыкты. Тарткалашудан соң, мине күндерделәр. Чөнки аның урынына Разил Вәлиев тәкъдим ителгән иде. Уңган егет — каршы тору килешми иде.

 

Тагын шунысы да теркәлеп калсын: «На свое место (ягъни партоешма секретаре итеп) кого предлагаете?» — диделәр. Мин «Ринат Мөхәммәдиевне», — дидем. Буй-сын, кыяфәт бар, ике телдә дә шәп итеп сөйли белә, иҗаты да күзгә күренерлек иде. Бу фамилияне язгач, телгә ниндидер сүзләр килә дә, әйтмим инде...

 

Шулай итеп, председатель булып эшли башладым. Съезд «сайлады» инде мине, әлбәттә. Ләкин ул сайлауның нәрсә икәнен СССРда белмәгән кеше юк иде. Хәер, Россиядә дә шул ук хәл.

 

Шулай итеп, рәис булып эшли башладым. Дөресен әйтәм, мин рухым белән җитәкче кеше түгел. Бигрәк тә без яшәгән җәмгыятьтә. Буйсынганнар иле бит бу. Буйсынган кеше еш кына икейөзлеләнергә мәҗбүр, минем җан исә ирекне ярата. Соңрак рәис булырга ризалык биргәнем өчен үкенергә туры килде. Иң аянычы — кайбер язучыларны якыннанрак белеп, аларның бик үк әйбәт булмаган якларын ачу булды. Мин инде ул хакта бүтән язмаларда яза да бардым. Монда кабатланмыйм. Алар минем үзгәрә баруыма сәбәпче булдылар. Язучы шәхес булырга тиешлеген шунда аңладым. Сайлангач, рәис чакта эшләмәскә тиешле нәрсәләрне дә барлап куйдым. Иң беренчесе –рәислегемнән файдаланып хөкүмәт бүләкләренә дәгъва кылмаска. Һәрхәлдә, теләнеп йөрмәскә. Сүземдә тордым шикелле. Татарстан Югары Советына депутат итеп сайлаттырдылар, әлбәттә. Әмма ул Язучылар союзының һәр рәисенә номенклатура буенча бирелә торган «бүләк» иде. Һәм ул шулай булырга тиештер дә. Язучылар хезмәтен бәяләүнең бер формасы бит бу.

 

Минем әлеге язмам мемуар түгел. Шуңа күрә кайбер вакыйгаларга тукталып тормыйча, сикереп үтәм. Мине шәхес буларак үзгәрергә этәргән вакыйгаларны гына теркәп барам. Аларның чираттагысы Рәис Беляев белән бәйле вакыйга. Беляев «КамАЗ» төзелә башлаган Чаллы шәһәренең партия оешмасы җитәкчесе иде. Уңган, булган егет. Партия тәрбияләгән кадр буларак, шул идеологиягә хезмәт итүче иде. Әмма авылдан ияреп килгән башка егетлекләре дә югалып бетмәгән иде әле. Гармунчы егет. Шуңадыр, ахры, театрны ярата иде. Яраннарын, туганнарын ияртеп, театрга еш килә иде. Марсель Сәлимҗановны ярата иде. Мин дә шул чакта аның белән таныштым. Чаллыга баргач, кунак та итә иде. Бервакыт аны Мөҗәһит Вәлиев урынына обкомның идеология секретаре итеп күчерделәр. Бер караганда, бу аның дәрәҗәсен күтәрү тоелса да, асылда аны төшерү иде. Чаллыда — «КамАЗ» төзелешендә ул «генерал» булса, монда өченче секретарь гына иде. Аны Казанга күчерү алдан уйланылган акция булгандыр. Чаллы героен юлдан алып ташлау ямьсезрәк төс алган булыр иде. Секретарьлыктан алу исә — гадәти хәл, моның өчен бер сылтау да җитә, һәм ул сылтау табылды да. Горбачевның «сухой закон» керткән чоры иде. Шул вакытта Мәскәүдә Муса Җәлилнең — 80, Габдулла Тукайның 100 еллыгына багышланган юбилей кичәләре үтте. Кичәдән соң, гадәттәгечә, банкет кебегрәк нәрсә оештырдык. Ул мин урнашкан «Москва» кунакханәсенең люкс номерында булды. (Шуны әйтергә кирәк, мин ул чорда акчаны күп эшли идем, пьесалар күп уйнала, гонорар шактый килә. Һәм мин Мәскәүгә командировкаларга барганда кыйммәтле, яхшы номерларда яши идем).

 

Банкет дип аталгач, өстәлдә коньяк-фәләне дә бар иде. Кемдер бу фактны обкомның беренче секретаре Гомәр Исмәгыйль улы Усмановка әләкләгән булып чыкты. Тотындылар тикшерергә. Чөнки ул банкетларда Рәис Беляев та бар иде. Мине дә чакыртты Усманов. Сүз бик каты барды. Гаепле кешедән сорау алу кебегрәк. Ләкин мин үземне мескен итеп тотмадым. Гомәр Усманов кычкыра башлагач: «Кычкырмагыз, Гомәр Исмәгыйлевич, миңа кычкырсалар, холыксызланам, юләрлек эшләп ташлавым бар», — дидем. Мине аңлады Усманов. Аңа минем эчүем-эчмәвем кирәк түгел иде, Беляевнең эчү оештыруын сылтау итеп, Рәис Кыямовичның карьерасына чик кую кирәк иде. «Беляев эчтеме?» — дигән соравына: «Мин кеше күзәтүче түгел, үзем эчтем, дидем, чөнки бәйрәм итәргә хакыбыз бар иде, кичәләр яхшы үтте», — дидем. «Нәрсә, син шундый баймыни, люксларда гына торасыңмыни Мәскәүдә?» — диюенә, «Мин, Гомәр Исмәгыйлевич, бәләкәй генә өйдә сарык бәрәннәре белән бергә үстем, акчам булгач, адәм рәтле яшәргә хакым бар. Аннан соң мин — татар Язучылары союзының председателе, мин яшәгән номерга бүтән республика язучылары да кергәли. Күрсеннәр татар язучысының мокыт түгеллеген», — дидем.

 

Рәис Беляевнең эшен обком пленумында карадылар. Мин дә чыгыш ясадым. «Бу гамәлебез өчен безгә оялырга туры киләчәк әле», — дидем. Беляевкә каты шелтә бирүне тавышка куйганда мин обком әгъзаларыннан берүзем каршы кул күтәрдем. Бу егетлегем өчен мин бүген дә горурланам. Партия таркалгач, бер мәҗлестә Гомәр Исмәгыйлевич мине дусларына күрсәтеп: «Бик күпләр үзгәрде, менә бу кеше генә үзгәрмәде, егет булып калды», — диде. Юк, үзгәрү чоры дәвам итә иде әле. Үземне шәхес буларак саклау җиңел түгел дөньяда. Бу мәсьәләдә Тукай миңа үрнәк булды. Ул үзен беркемнән дә кимсеттермәгән. Аннан соң, мин үзем генә түгел бит әле. Язучы дигән исемне дә кемнәрдәндер (бигрәк тә чиновниклардан) якларга кирәк. Аны кимсетергә теләүче надан җитәкчеләр җитәрлек. Бервакыт Казан шәһәр советы председателенә язучылар өчен фатир сорарга барган идем. Председатель мине кабул итәргә теләми, каядыр барасым бар, ди. «Мин дә бит уйнап йөрмим», — дидем. Бу, үзен югары тотса да, минем белән чамалабрак сөйләшә: «Үзегезне әллә кемгә куясыз», — ди. «Куябыз, — дидем, — чөнки без язучылар ун миллион татар халкына 150 генә», — дидем. Миннән котылу өчен фатир бирергә вәгъдә итте. Әлбәттә инде, фатирны бирмәде.

 

Рәис Беляев вакыйгасыннан соң, миңа обкомда мөнәсәбәт үзгәрде. Мәскәүдә партконференция үтәргә тиеш иде. Минем кандидатураны делегатлыкка күрсәтсәләр дә, әлеге дә баягы «эчү мәҗлесе»н оештыручыларның берсе дип, исемлектән сызып ташладылар. Обком пленумы тәмамлангач, Марсель Сәлимҗанов Мәдәният министры Марсель Таишев белән сөйләшеп торганда Гомәр Усманов үтеп бара. Кәефе шәп күренә. «Ну, как, ребята?» — дип хәл сорашты. «В нормальной республике своих писателей за борт не бросают», — дигән идем, секретарь күзен акайтып карады да китеп барды. Шунда Марсель Сәлимҗанов: «Бетерәләр сине моның өчен», — дигән иде, нигәдер бетермәделәр. Киресенчә, бу вакыйгадан соң, обкомда мөнәсәбәт яхшы яккарак үзгәрде. Күрәсең, Гомәр Исмәгыйлович «Бу кеше белән конфликтка керү файдага түгел», дигәндер.

 

Аның шулай икәне СССР халык депутатларын сайлау вакытында ачыкланды. Ул чакта берничә кандидат күрсәтү модада иде, хәтта кайбер очракларда моны мәҗбүри үтәтәләр иде. Ә мине сайлау округыннан берүземне күрсәттеләр. Шуңа күрә җиңел генә сайландым. Моның сере соңрак аңлашылды. Мәскәүдә халык депутатларының съездына җыелгач, Гомәр Исмәгыйлевич бер очрашуда: «А ведь я сделал тебя депутатом. Помнишь, на лестнице обкома ты меня упрекнул. Это мне в душу запало и я решил отомстить тебе вот таким образом», — диде. Бәлки, ул моны әйтеп миннән рәхмәт көткәндер, мин реверанс ясарга ашыкмадым. «Мине барыбер сайлаган булырлар иде», — дидем. Бу әтәчләнү генә иде, әлбәттә. Халыкның ничек, кемне «сайлаганын» белерлек кенә акылым бар иде инде. Ни булса — шул булсын, мине көчләреннән килсә дә, өстәгеләр читкә алып ташламадылар. Анда да бит юләрләр, ахмаклар утырмый — исәплиләр-уйлыйлар, үзен хөрмәт итә белгәннәр белән исәпләшәләр. Ышанып әйтә алам: ялагайларның елмаюыннан файдалансалар да, аларны хөрмәт итмиләр, тәһарәт чүпрәге итеп саныйлар. Андагылар өчен иң куркыныч нәрсә үзен хөрмәт итеп телләшкән кеше түгел, ә алар урынына дәгъва кылучы. Монда инде власть өчен көрәш инстинкты кешеләр белән идарә итә, анда бер-береңне аяу юк. Ә язучыга властька үрмәләү нигә, ул үз эшен эш итеп эшләсә, халык тарафыннан хөрмәт тә, дан да килә. Мин моны ап-ачык беләм. Хәзер дә минем депутатлыгым нәчәлниклар өчен генә дәрәҗә, укучыларга, тамашачыларга язучылыгым кадерлерәк.

 

СССР халык депутаты булып сайлангач, исәпкә бар, санга юк булып йөрмәскә тырыштым. Әлбәттә, автономияле республикалардан сайланучылар белән әллә ни исәпләшмиләр иде анда. Менә шушы кысада гына яшәү үзен хөрмәт итүчене ничек канәгатьләндерсен? Татарстаннан сайланучыларның берсенә халык депутатларының съездында сүз бирәчәкләре беленгәч, ул эшне миңа тапшырдылар. Мин чыгыш әзерләдем. Чыгышның төп юнәлеше автономияле республикаларның СССРдагы урыны турында иде. Союзда икенче сорт халык булырга ризалашмау иде. Чыгышымны бүтән делегатлар, бигрәк тә җитәкчеләр, укып чыккач, йомшартырлар дип уйлаган идем, кайбер төзәтмәләр генә кертелде. Минем чыгышым кемнәрнеңдер исендә калгандыр, күрәсең, Гомәр Исмәгыйлевичның да, бәлки, ярдәме тигәндер, мине СССР Югары Советына сайладылар. Ә Совет утырышында хәтта Милләтләр советы председателенең урынбасары итеп тәкъдим иттеләр. Мин монда үзем өчен файдалы маневр эшләдем: мине барыбер сайламаячакларын белеп, урынбасар урыныннан бик матур итеп кенә баш тарттым. Минем «көндәшем» хатын-кыз иде. «Хатын-кыз белән көрәшү килешми, аларны хөрмәт итәргә генә кирәк, шуңа күрә аның файдасына үз кандидатурамны алам», — дигәч, кул чаптылар. Шулар аркасында Югары Советта исеме билгеле депутат булынды. Без Буа районында колхоз председателе булып эшләгән Мөхәррәм Мөхәммәтҗанов белән активлар арасында йөри башладык. Мөхәррәм дә минем кебек үз кадерен үзе белүче, холкы белән шәхес дип саналырга тиешле кеше. Тиздән без автономияле республикалардан сайланган берничә депутат белән төркем булып оештык. Татарстаннан Мөхәррәм белән мин, Абхазиядән Владислав Ардзинба, Якутиядән Ларионов, Калмыкиядән шагыйрь Давид Көгелтдинов. Башка республикалардан кушылучы булмады. Без бергә җыелып сөйләшә-киңәшләшә идек, автономияле республикаларның статусын күтәрү буенча резолюцияләр кабул итә идек. Арабызда иң нык көрәшүче Ардзинба иде. Соңыннан ул Абхазия республикасының Президенты булды. Билгеле, без әйткәннәр, без таләп иткәннәрне кабул итмиләр иде, ләкин колак салмыйча да булдыра алмыйлар иде. Бер очракта, мәсәлән, сүзебез үтте. СССР Министрлар Советын төзү буенча комиссия оештырылган иде. Комиссия составында Давид Көгелтдинов, Ларионов һәм мин идем. Шунда Министрлар Советына барлык Союздаш республика вәкилләре тәкъдим ителгән иде, автономиялеләрдән берәү дә юк. Шул турыда бәхәс купты. Комиссия председателе (Калмыков фамилияле иде, ялгышмасам): «Если мы будем включать и автономные республики, то Совет Министров будет неуправляемым», — диде. Мин: «Если не можете управлять, не надо было завоевывать столько земель», — дидем. Шагыйрь Евгений Евтушенко мине хуплап кул чапты һәм кычкырып көлде. Нәтиҗәдә, Министрлар Советына Татарстан, Башкортстан, Якутия вәкилләрен кертергә карар чыгардылар.

 

Билгеле булганча, 1991 елда СССР Югары Советын куып тараттылар. Аңа кадәр булган тагын бер фактны искә алу тиештер. Анысы да минем шәхес булып өлгерүемә бәйледер. Хәер, мин аны «Партия» дигән бүлектә яздым инде. Ул Коммунистлар партиясенә кагылышлы. Мин анда Коммунистлар партиясенең киләчәге фаҗигале тәмамланачагына ышанган, үземнең кылган гамәлләремә җавап бирә алырлык шәхес идем.

 

«Шәхес» дип аталган бүлеккә кертерлек вакыйгалар киләчәктә дә булып торды. Барысына да тукталу кирәкмәстер. Мәсәлән, Язучылар Союзы рәислегеннән үзем киттем, председатель булырга теләүчеләр белән сөйләшүне дә кирәк тапмадым. Ыгы-зыгы килделәр шунда. Искә дә алып торасым килми. Язучылар Союзы идарәсенә әгъза булып керүдән дә баш тарттым. Читтә торасым килде. Дөресен генә әйткәндә, язучылардан туйган идем. Бик ыгы-зыгылы халык икәнбез. Безне шуңа өнәп бетермиләр, ахры. Безнең һәрберебез индивидуалист. Арада шәхес түгелләре дә җитәрлек. Сәләт дәрәҗәләре дә төрлечә. Әмма барысы да «Алланың кашка тәкәсе» булуга дәгъва кыла. Бу толпада бөтерелү бик җайсыз. Читтәрәк йөрүең хәерлерәк. Кайчакларда әллә Союздан чыгыйммы икән дигән уйлар да килгәләде. Ләкин тирәннәнрәк фикер йөрткәч, бу уйдан кире кайттым. Милләтне бергәләп яклар өчен, бергәләп саклар өчен безнең берләшебрәк яшәвебез кирәк. Чөнки без төрле-төрле булсак та, милләт мәсьәләсендә бер фикеребез уртак. Ләкин бер фикеремнән кире кайтмыйм: әгәр Язучылар Союзы шәхесне кыса икән, ул кирәкми. Язучы шәхес булырга тиеш. Ягъни Союз шәхесләр Союзы булырга тиеш.

 

Шәхескә бәйле тагын бер-ике сүз әйтәм дә, бу бүлекне тәмамлыйм.

 

Председатель вакытымда бүтән республикалардан күреп, «Татарстанның халык шагыйре», «Татарстанның халык язучысы» дигән мактаулы исемнәрне булдыру өчен озак йөрдем. Тырышу бушка китмәде, ул исемнәр бар. Ләкин үзем ул исемнән катгый баш тарттым. Әмма 70 яшьлек юбилеемда барыбер үземә әйтмичә бирделәр. Президент белән бәхәскә керү урынсыз һәм акылсызлык булыр иде. Әмма Мәскәүдән нинди дә булса бүләк алмаска дигән сүземдә нык тордым һәм торам. Татар телен бетерү өчен дәүләт күләмендә законнар кабул иткән хакимияттән бүләк алу татар язучысы өчен үз милләтенә хыянәт итүгә бәрабәр дип саныйм. Бу — минем шәхес буларак үзгәрүемнең нәтиҗәсе. Элегрәк биргәннәренә рәхмәт, хәзер кирәкми. Хәер, бирергә дә җыенмыйлар әле. Без теләнмәсәк, анда безнең барлыкны да белүче юк.

 

Бу бүлеккә нәтиҗә ясап, шуны әйтәм: үз кадереңне үзең белү инстинкты нәселебез, каннан күчсә дә, аны гомер буе саклап килеп, бүген аңлы рәвештә аны яклау дәрәҗәсенә ирештем. Мин Дәүләт Советы мөнбәреннән үз кадерен үзе белмәгән кеше — чүп ул, үз кадерен белмәгән халык — чүп өеме, дип әйткәнмен икән, кемнәр өчендер кисәтү дә иде. Мине кемнәрдер кимсетергә тели икән, ниятләре барып чыкмастыр. Мин кайчакларда буйсынган булып уйный алам, әмма җаным ирекле. Язучы булам дип кулына каләм алган кеше шәхес булырга тиешлеген акылым белән аңлыйм.

 

Депутат

 

Минем тормыш юлымда бу исем дә шактый зур урын алып тора. Мин депутатлыкның РСФСРдан башка бөтен этапларын да үткән кеше. Казан шәһәренең Бауман Район Советы, Казан шәһәре Советы, Татарстан Дәүләт Советы, СССР халык депутаты булдым. Депутат булуымны зур җитди эшкә санаган чакларым да, соңрак депутатның хакимияткә ни өчен кирәклеген аңлап, аңа әллә ни исем китмичә генә йөргән вакытларым да булды. Депутатлар җыелып сөйләшкән сессияләр турында: алар билетлары биш ел алдан сатылып беткән спектакльләр дип язып та куйдым. Башка бүлекләрдә депутатлыкка кагылышлы вакыйгаларны терки бардым. Аларга сыймаганнарын бу бүлектә язарга кирәк таптым. Чөнки депутатлык минем карашларымның үзгәрүенә зур этәргеч булды.

 

Парламент ул хакимият белән халык арасындагы мөнәсәбәтләрне кискенләштермәс өчен уйлап табылган оешма. Хакимият дәрәҗәсен халык каршында саклар өчен аңа закон чыгару функциясен биргәннәр. Асылда үзенә уңайлы, үзенә кирәк законнарны хакимият чыгара, парламент аны кул күтәреп раслый гына. Әгәр расламаса, аны куып тараталар һәм раслый торганнарын халыктан сайлаталар. Поезд составында паровоз белән вагоннар һәм вагон белән вагон арасында бер-берсенә бәрелеп ватылмасыннар өчен бәрелү көчен йомшартучы җайланма бар. Ул буфер дип атала бугай. Парламент та шул. Хакимият белән халык бәрелешсә, һәлакәт туа. Ә уртадагы парламент еш кына бәрелешне йомшартып, халыкның хакимияттән ризасызлыгын үзенә күчерә. Халык депутатларны эт итеп сүгеп, ачуын шулардан ала. Югыйсә илдәге тәртипсезлекнең булуында мескен депутатның бер катнашы юк. Иң кызыгы шунда: депутатларны халыкның үзеннән сайлаталар. Бүтән илләрдә депутатның дәрәҗәсе ниндидер, бездә ул хакимият һәм халык кулындагы курчак — һәр икесе аның белән рәхәтләнеп уйный. Социализм заманында ул курчакның роле бигрәк көлке иде инде. Айга бер җыелалар иде дә, шул ук көндә бөтен мәсьәләләрне «хәл итеп» таралалар иде. Депутатларның күбесе нигә кул күтәргәннәрен дә белмиләр иде. Чын парламентның ничек эшләргә тиешлеге, бәлки, СССР халык депутатлары съездында әзрәк күренгәндер. Анда иске режимны җимереп, яңа хакимияткә үрмәләргә теләүче «демократлар»ның сүзләре көч ала башлады, илдә халык файдасына ниндидер үзгәрешләр кертергә теләүче наив кешеләрнең нидер өмет итеп көрәшүләре дә бар иде. Тора-бара барысы да үз урынына кайтты. Хакимият башына менеп утырган яңа хакимнәр искеләр үрнәгендә эш йөртергә керештеләр. Башкача булмый, күрәсең. Хакимият теләсә кайсы җәмгыятьтә дә хакимият инде ул. Ул бары тик үз мәнфәгатьләре өчен генә яши. Халык теләсә кайсы җәмгыятьтә хакимияткә хезмәт итүче генә. Ул борын-борыннан шулай булган һәм шулай булачак. Ә парламент? Аның урыны нәкъ элеккечә калачак. Менә район Советы депутаты булып «сайланганга» куанган, бүген Дәүләт Советыннан төшеп калырга җыенган Туфанның үзгәрүе шуннан гыйбарәт.

 

Инде депутат булып йөргән чаклардан кайбер вакыйга-истәлекләр. Район Советы, Казан шәһәре Советы депутаты чагымнан вакыйга да, истәлек тә юк. Аларга сайлануымның да кызыгы юктыр. Язучылар Союзында партоешма секретаре идем. Ә секретарь номенклатура буенча кайда да булса депутат булырга тиеш. Татарстан, РСФСР, СССР Югары Советына Союзның председателе сайлана, парторгка инде түбәнрәкләре кала. Бу сүзләрне мин көлеп язмыйм. Язучылар белән исәпләшәләр иде ул заманда. Бүген безнең сайланулар шул еллардан калган гадәт. Язучылар Союзы тарихында беренче мәртәбә Союз председателе депутат булып сайланмады. Димәк, дөньялар үзгәрә — безнең киләчәгебезне билгели торган симптомдыр ул. «Зәңгәр шәл»дәге ишан хәзрәт әйтмешли, Алла сакласын, Алла сакласын...

 

Татарстан Югары Советы чагымнан да искә алып сөйләрлек вакыйгалар булмады сыман: җыелдык-таралдык, җыелдык-таралдык. Депутат булып сайлануымның да сәбәбе ачык, чөнки мин ул чакта Язучылар Союзы рәисе идем, ягъни мәсәлән, номенклатура.

 

Истәлекләрнең күбесе СССР халык депутаты булган вакытка туры киләдер. Беренчедән, депутат булырга теләүчеләр күбәйде. Элек дәгъва кылучылар юк иде. «Рәис түгел икәнсең, нәфесеңне сузма, агай-эне» дигән кагыйдә күпләрнең дәртен баса килде. Ә бу юлы ирек — һәрбер кеше депутат була ала дигән өмет язучыларны да кузгатты, депутат булырга теләүчеләр күбәйде. Шунысын да әйтергә кирәк, бүтән Советларда депутатның дәрәҗәсе әлләни булмаса да, РСФСР, СССР Югары Советларына сайлануның файдалы яклары бар иде. Беренчедән, дәрәҗә үсебрәк китә, икенчедән, Мәскәүгә барып депутатлар өчен генә сатыла торган дефицит товарлар алып кайта аласың. Апельсин, мандарин, колбаса дисеңме, хатының өчен француз духие дисеңме, күпләрнең төшләренә дә кермәгән кайры тун үзе генә дә ни тора. Кыскасы, Язучылар союзында ыгы-зыгы башланды. Депутат булып сайланырга теләүчеләр тирәсендә төркемнәр барлыкка килде. Мине мактап йөрүчеләр арасыннан да депутат булырга теләүчеләр табылды. Аны якларга алынучылар булачак кандидатны миңа өстерделәр. Теге абзый коткыга бирелде. Шунысы кызык: миңа обкомнан: «Син депутат булачаксың, кирегә сөйләп йөрмә, ыгы-зыгыларга катнашма», — дип әйтелгән иде. Ул турыда яздым инде — ни өчендер мин һәрвакыт обкомның сөйкемле сөяге булдым. Әйткәнемчә, ник яратканнарын әлеге көнгә кадәр аңлый алмыйм. Бүгенге җитәкчеләрнең дә миңа мөнәсәбәтләре яхшы. Нигә? Югыйсә аларның ботинкасына кунган тузанны сөртеп йөрүче дә түгел. Ара-тирә аларның кәефен кырырлык сүзләр дә ычкындырам. Белмим, белмим, кай ягым белән ошыймдыр.

 

Дөресен әйтәм, мин депутатлыкка омтылмадым, миңа ул кызык түгел иде, рәислектән дә туйган идем инде, әллә обком сүзен санламыйча, барыннан да баш тартыйммы дип тә уйладым. Әмма депутатлыкка омтылучы абзыйның артык тырышуына ачуым чыкты да... Калганы инде, кем әйтмешли, сама сабуй аңлашыла — мине депутат иттеләр. Альтернатив кандидат булырга тиеш дигәннәр иде. Аның белән дә исәпләшмичә, округтан берүземне сайлаттылар. Шулай ул, хакимият теләсә, мәнди анасын да депутат итәләр. Демократия шул ул инде бездә — «халык соравын искә алып» әллә ниләр эшли беләләр. Мәскәү чорын мин бүтән бүлекләрдә шактый тасвирладым, кабатлап тормыйм. Сайлануым җиңел булса да, мин үз вазифамны хәлемнән килгәнчә үтәдем шикелле. Бирелгән аз-маз иректән файдаланып, көрәшергә, үз сүземне трибунага чыгып әйтергә өйрәндем. Ә бу җиңел эш түгел. Җитмәсә, фикерне рус телендә әйтергә кирәк. Иң әһәмиятлесе, без инанган, безнең өчен әхлак нормаларына әйләнгән, хәтта Коръән сүзләрен алыштырган партиянең асылын аңладым, аңа табынудан туктадым. Теге яки бу партиядә әгъза булып тору — сәяси уен гына икән. Мин дә уйнарга өйрәндем. Әле күптән түгел яныма ике милләтпәрвәр егет килеп:

 

— Сез нигә телебезне кисәр өчен чыккан 309 нчы законны яклаучы партиядә торасыз? — дигәннәр иде.

 

— Ә сез ни кушасыз миңа? — дип сорадым.

 

— Дәүләт Советы утырышында, рәсми рәвештә, партиядән чыгуыгызны әйтегез, — диләр.

 

— Чыктым ди, шуннан ни була? — дим.

 

— Сезнең бу гамәлегез күпләрне көрәшкә өндәячәк, — диләр.

 

Наив кешеләр. Әгәр минем мондый юл белән партиядән китүем, аның өчен Дәүләт Советы мөнбәрен файдалануым телебез файдасына китерсә, андый авантюрага баруым да мөмкин булыр иде. Ләкин мин тормышны төрле яклап торып өйрәнгән инде. Сәяси көрәштә бала-чагалык белән шөгыльләнергә ярамаганны беләм. Дәүләт Советы мәнбәре миңа сәяси уен уйнар өчен түгел, депутат булып милләт файдасына даими рәвештә көрәшү өчен кирәк. Безнең сүзләребез өстәгеләргә дә, астагыларга да ишетелергә тиеш. Депутатлык буфер гына булса да, аның мөнбәре бар. Депутатлыкның мәгънәсен мин шунда күрәм.

 

Мин депутатлык дәрәҗәсен артык түбән төшереп җибәрдем бугай. Кайчакларда аның шактый гына файдасы да тия. СССР халык депутаты чагымда теге яки бу нәрсәне юнәтү җәһәтеннән районнарга файдам тимәде түгел. Татарстанда да кайбер эшләр майтардым дип эшләгән эшләремне санап китәр идем, мактану кебегрәк килеп чыгар. Шулай да бер-икесен әйтергә кирәктер.

 

Республикабыз Конституциясенең яңа вариантын кабул иткәндә Разил Вәлиев белән икәүләп «Татарстан республикасыннан читтә яшәүче татарларга милли мәдәниятне, телне үстерүдә, аларның үзенчәлекләрен саклап калуда ярдәм күрсәтә» дип теркәлгән 14нче маддәне тәкъдим итеп керттек, Татарстанда 400гә якын китапханәне ябарга карар әзерләнгән иде, без ул китапханәләрне саклап калдык.

 

Депутатлыгымнан файдаланып, Казанда 12нче татар кызлары гимназиясенең яңа бинасы минем үҗәтлегем аркасында салынды дисәм дә ярыйдыр. Дәүләт эшлеклесе дип саналып, йоклап йөрмәсәң, нидер эшләп була икән ләбаса.

 

Йомгаклау сүзе

 

Адәм баласын уратып алган, аның үзгәрүенә (яки камилләшү, яки деградация) сәбәпче булган факторлар күп. Мин барысына да тукталып тормадым. Мәхәббәт, гаилә, намус-вөҗдан һ.б. болар барысы да кешене кеше иткән төшенчәләр. Дөньяда мәхәббәт барлыгын, аның зур көчкә ия икәнлеген, серлелеген мин таныйм, олылыйм, ләкин ни икәнлеген аңлатып бирә алмыйм. Аны әле беркемнең дә аңлатып бирә алганы юк. Шуның белән ул гүзәл дә, илаһи да көч. Шуны гына әйтә алам: мин чын-чынлап яратырга сәләтле кеше. Ах-ух килмичә генә яратам. Бу мәсьәләдә ялгыштым да. Ялгышулар мине мәхәббәт төшенчәсе белән сак булырга өйрәтте. Чөнки мәхәббәт дилбегәсез хис ул. Ярату янәшәсендә күз-колак булып, сизелер-сизелмәс кенә күренеп, акыл торырга тиештер. Сөртенгәндә тотынып калырлык нидер кирәк миндәйләргә. Миндәй дим, чөнки бер эшне дә ярты-йорты эшләргә өйрәнелмәгән. Дуралар, әллә нинди чибәр булсалар да, мине кызыксындырмыйлар. Гаилә өлкәсенә махсус кермим. Ярамый. Яткан урын-җирен балконнан урамга, кешеләр өстенә селкүче җыйнаксызларны җенем сөйми. Эчке киемен кешеләр үтеп-сүтеп йөргән урынга элеп куеп киптерүче хатыннар турында уем әйбәт түгел. Шунысы да бар: кешеләр гайбәт сатарга яраталар, нигә аларга тема бирергә ди әле? Сатарга «товарны» үзләре тапсыннар. Алай кызыграк та, күңеллерәк тә. Ачылган сер урамда шәрә йөргән кыз-хатын бит ул. Кызык түгел. Француз язучысы Анатоль Франсның «Остров пингвинов» дигән әсәрендәге бер күренеш үтә дә кызык һәм үтә дә мәгънәле тоелган иде. Бер пингвин боз өстендә бер хатын-кыз итәге табып ала да, шуны киеп куя. Калган пингвиннар «Что у нее под юбкой?» дип моның артыннан ияреп йөриләр. Гаилә дә шулай. Әллә ни эзләмик, анда барыбыз да бер. Безнең бәхет тә, бәхетсезлек тә бертөсле.

 

Намус, вөҗдан ише категорияләр — әхлак дөньясы атрибутлары. Миндә алар ничектер, бүтәннәр бәяләсен. Һәрхәлдә, ниятем начарлыкта түгел. Ялгышлар бардыр, тормыш бит. Шактый еллар элек үк мин яшәү девизы итеп: «Кешенең теләсә ни эшләргә хакы бар, тик аның кылган гамәлләре бүтәннәргә кайгы-хәсрәт, күз яше генә китермәсен», — дигән сүзләрне алдым.

 

Әйе, кабат-кабат кабатлыйм: нык үзгәрдем. Үзгәрү процессы дәвам итә. Ул соңгы сулышкача дәвам итәчәк. Ничаклы гына үзгәртсә дә дөнья, мәңгелеккә кешеләрдән рәнҗеп һәм котылдык дигән уйларын сизмичә китәргә язсын иде. Үлем турында язасым килми. Мин ул турыда яшьрәк чагымда язган идем инде. («Әлдермештән Әлмәндәр»). Хәер, ул, Әҗәлле әсәр булса да, үлем турында түгел, яшәү турында иде. Әмма язасым килмәсә дә, бу матур дөньядан китәсе була. Дөньяда бердәнбер абсолют гадел нәрсә — үлем. Бөтенебезне тигезли. Олигарх та, байлыгына күмелеп, үлә, бомж да, сәләмәсенә уралып, үлә. Җир астында урын күп, анда ипотека юк. Кайчакта мин «Нихәлләрдә яшисең?» дигән сорауга «Үләргә әзерләнәм» дип җавап бирәм. Җавабымны ишетүчеләр сәерсенеп калалар, юатырга тотыналар. Ә кеше үлемгә әзерләнергә тиеш. Исән-сау җир җимертеп йөргәндә дә мин калганнарга ни калдырып, үзем белән ни алып китәм дип уйланырга тиеш. Мин дә Ходай каршына ни күтәреп барачагым турында еш уйланам. Буш чумадан белән Бөек зат каршына бару оят.


Туфан МИҢНУЛЛИН
Казан утлары
№ 3 |
Казан утлары печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№89 (798333) / 12.03.2012 22:57:30


Һәр ялтыраган алтын булмаганы кебек,язучының да һәр язганы өлге түгел,ай түгел..

№88 (798322) / 12.03.2012 20:56:37

"Казан утлары"нда бу мәкалә генә түлел бит. Марат Кәбировның "Бердәнбер һәм кабатланмас"романының ахыры күренде, ниһаять. Мин - Миро булсам, бу-мура, башка сүз таба алмыйм Ә бит башы кызык башланган иде.

№87 (798206) / 11.03.2012 21:44:32

Может оживут надежды наши,

№86 (798205) / 11.03.2012 21:43:01

Не спеши, остановись, прошу,
Подуй на костер, ведь дым еще вьется;
Может оңивут надеңды наши,
Когда сердца рядышком и бьются...
( соңгы дүртъюллыкның берсе төшеп калган)

№85 (798202) / 11.03.2012 21:24:12

Куда идешь, ты, под такой дождь, Зайди и просохни, уйми дрожь...
А если на то воля божья, что ж,
Оставайся, кто же гонит прочь.

Выпьем чаю до седьмого пота,
Наговоримся вволю про то, про это...
Можешь жить у меня, пока осень
Ведь, терпимо, холода не очень ...

Яблоки достанем, нарвем цветы,
Свечечку для ужина добудем;
Вспомним юность, глупости, я и ты,
А про горести, конечно же, забудем..

Тебя окликнул ведь я не с проста,
Грустно одному мне, одиноко..
Журчит вода речушки у моста,
А тоска бьет в темя водопадом...

...И как память о прошлом, шквал ветров,
Вдруг срывает с дерева гнездо птицы...
И птица, одинокая, в полете
Будто врезается мне прямо в сердце.

Подожди, постой, не уходи,
Видишь мой костерок угасает
И душа моя, в тиши, глуши
К этому обстоятельству привыкает....

Не спеши, остановись, прошу,
Подуй на костер, ведь дым еще вьется;
Когда сердца рядышком и бьются...


А вот это, видимо, последнее, что он выдал.

S O S

Куда идти, куда податься ?
Такой вопрос встал ребром;
Перед кем, в чём оправдаться, -
Торча на улице, голым?..

Тут я мыкаюсь, там маюсь.
Нету крова, нет приюта;
“Бедным” назовут, ругаюсь, -
Горько это для поэта.

Не обрел я в жизни нишу,
В небожители не вышел,
Каковых ссылалили раньше,
За Урал, в Сибирь... и дальше

Полвека прожил и результат:
Угла нет, а хочу поспать...
С грустью о горячей пище,
Под голову камень ищу...

Там, где хозяин благороден,
Для всяких псов ночлег устроен;
А поэтам в нашем мире,
“Держи карман, и пошире...”

Это даже не жалоба,
Господа, а также дамы,
Это лишь в пустоту пальба
Холостыми патронами...

Может это сердца отзвук,
Что от боли ныл так долго;
Или молоточка отскок,
Что стучал по крышке гроба...

Может уже не далече ,
Кажется, все ближе Азял*;
Удивленных лиц предвижу:
“ - Но? Помер? Вот те на... А, жаль..”

“- То что отошел в мир иной,
Его характер тому виной...”
“- А слог его не так сочен,
Не шлифован, не отточен...”

...Я не шут вам, не взыщите,
Колюч, потому как дичок;
И что угодно пищите, -
Крылат, ярок, свеж мой стишок....


Мне нравились стихи Эдуарда. Если найду его книжицу, постараюсь перевести на русский язык полностью.










№84 (798200) / 11.03.2012 20:48:59

Рәстәм абый, бик дөрес язгансың.Эдәбият тә,шигърия тә юк шул. Бу совет чорынна шулай килә бит инде.Бүгенгесе көн кичәге көннең дәвамы ул.Совет чорында язучыларны,шагыйрьләрне,галимнәрне план бедән тудырдылар.Яфрак селкетә белсәләр ярады шул.Аннан ары,Татарстанда ничә газета журнал редакциясе булса,шуның кадәр язучы,шагырь булырга тиеш булды.Калганнары килмешәк ул.Бүгенгесе көнгә килгәндә,Татар Бабае аларны Дәләт Советына алды шул.Алар күп сөйләшә белми хәзер.Аларның кыйбласы хөкүмәт шул.Дога көткән әрвахлар шикелле хөкүмәттән дога көтеп утыралар.Калганнары бүгенгесе көндә нәрсә язарга белмиләр.Дөресен язарлар иде куркалар арбадан төшеп калудан.Шул,сез әйткән шырды- бырды кала имди.Озын сүзнең кыскасы,әдәбият,шигьрият комеция нигезенә күчерелергә тиеш.Тукай примеясе һәм башка премиләр кирәк тегел.

№83 (798194) / 11.03.2012 20:18:19

Шөпшә, 
татарга ике тиенлек файда китергән кеше түгел

№82 (798190) / 11.03.2012 20:01:12

Рәис Беляев турында «бик көчле шәхес, Чаллы, КАМАЗ өчен бик
зур эшләр башкарган чын җитәкче-«самородок» дигән сүзләр
ишеткәнем бар иде. Менә ничек селтәгәннәр икән кешене! Кемнәргәдер аның халык алдындагы артык зур дәрәҗәсе нык комачаулаган, һичшиксез!

№81 (798185) / 11.03.2012 18:53:16

Рөстәм,аз-маз ял бирик.Әле генә клыпладылар бит.Авыр вакытлары.Йокы да туймаска бик мөмкин.

№80 (798184) / 11.03.2012 18:23:35

Сәйлән (Ләйсән Гатина) язучыларымызның “Казан утлары” ( КУ) битләрендә үз фамилияләрен кушып афоризм сыман эшләнмәләр әвәләүгә алынулары күренешен авылча, татарча гади генә “ бугизм” дип тәгаенләгән иде. Матбугат ру да “Гаффаризм”дан соң төкәнде аның түземе. Мин исә, ошбу шаукымны “кретинизмнар” дип атап, күренешне халыкара атамага тендерергә азапландым, экскрементизм дип атарга ук базмадым... Драматургиядә генә түгел, шушындый чәчмә нәрсәләр язып та акча эшләп була икән ләбаса... Алама мисал йогышлы була диләр...Ни әйтсәң дә биографиясе бар агай ысулындагы бу “бөек башлангыч”ны биографиясезләр күтәреп алмагае... Мин яшәгән 7-8 меңле Шәмәрдән бистәсендә “КУ”ны алдыручылар әлегә икәү. Берсе –мин, икенчесе хезмәттәшемнең укытучы хәләл җефете... Болай дәвам итсә ,кем әйтмешли, инде безнең җирлектә дә чишелеш нүлгә бетмәгәе...
Ярты ел саен яңа подписка, ярты ел саен асрамадагы басма өчен дәүләт химаясы. Һәм шул химаяны еллар дәвамында нигездә тар даирә вәкилләре ялмап бара кебек...Җөмләдән, “КУ” ның рәттән өченче яртыеллыгында драматург Туфан Миңнуллин “ат уйната”. Беренчесе “Минһаҗ маҗаралары”, Мру да “КУ” 20.02.2011 дип билгеләнгән һәм шул язма уңаеннан беренче реплика - “исәнме күрше, ата казың күкәй саламы,детишкам на молочишко”...Икенчесе 04.05.2011 тамгасы астында янә “Минһаҗ маҗаралары”. Монысында Мру да язышучылар маразм дигән сүз куллануга ук барып җиттеләр, кайсыдыр аның гомумән иҗатчы булуын шик астына алгач, бер әсәре (Диләфрүзгә дүрт кияү) әйбәт бит дип , арага кергән булдым. Автор моның өчен “зачтено” дип җавап та күндерде хәтта. Мондый суктырулардан соң агаебыз чираттагы иҗат җимешен Мруга элгәнче кат- кат исәпләргә тиеш иде кебек... ЯИнде менә өченче тапкырындагы экзекуция сазга манып каурыйда аунатуны хәтерләтә ... Моны ничек аңларга? Мозахизм касәфәте дипме ? Дәүләт химаясындагы журналдан даими өлеш алу комары оят хисен оныттыра дипме? Җитмәсә кемнәрдер аннан көнләшәләр дип, астыртын гына каһкаһә белән көлә...
Талантлы шагыйрь Эдуард Мостафин мәрхүм булгач һәм гонорар түләү зарурлыгы юклыгы ачыклангач кына аның каядыр “качып” ( чынлыкта тар даирә хакына кысырыкланып дип чамалыйм) яткан шигырьләре дөнья күрде... Тар даирә Эдуард кебекләрнең гомеренә керүдән дә тайчанмый дип аңлыйкмы инде моны?... (http://www.epochtimes.ru/content/view/39183/8/ ). Эдуард мәрхүм булгач басылган шигырьләренең берсенә минем тарафтан көй язылып, Салават башкарган “Юлчы” җыры да Эдуард кебекләрнең хәлен аңларга ярдәм итсәче...http://rustemzaripov.blogspot.com/p/blog-page_06.html )
Ә бу шигырь конкрет шәхесне күздә тотып түгел , гомумән мемуарчыларга төбәп язылды.
МЕМУАРЧЫ МОНОЛОГЫ
Алга барган чакта арттан коелса да комнар,
Танау җимле тагаракта, шөкер итәм шуңар...
Бәдрәфче кысса көмешең һәр йомышың өчен,
Мөхәррирләр минем хакка хәл итә киресен...
Базар чоры,намус-товар, тәүбә итү-казус,
Ахмак кына язадыр ул үз үзенә донос...
Мунчала пәке белән дә кылмыйм харакири,
Ни тәүбә юк, ни үкенү, ни ары , ни бире...
Әләм чакта уңылды дип аклангандай чүпрәк,
Еллар сөзешеп узды дип мактангандай мүкләк,
Әдәбият, кулын сузып торган чакта чатта,
Данлап язам үз-үземне, меңгереп ак атка...
Аллар итсә КПСС, гөлләр итә ЕР
Былбыл булып, оча-куна сайрап уза гомер...
http://www.epochtimes.ru/content/view/38719/9/
http://rustemzaripov.blogspot.com/2011/06/blog-post_5678.html

№79 (798151) / 11.03.2012 11:36:49

Посмотрим, - сказал слепой

№78 (798131) / 11.03.2012 01:43:43

Татарстанская элита с внешней стороны представляется монолитной, считает эксперт московского центра Карнеги Сергей Сергеев. Однако наш собеседник уверен, что это не совсем так: «Десять лет назад было несколько групп элит, сейчас две больших и влиятельных: одна вокруг Рустама Минниханова, другая вокруг Минтимера Шаймиева. Структура упрощается».

Собеседник KazanWeek уверен, что в Кабинете министров Татарстана есть «неприкосновенные». Одним из таких является министр внутренних дел Татарстана Асгат Сафаров – протеже экс-президента РТ Минтимера Шаймиева. По мнению эксперта, он может лишиться министерского портфеля только по решению Москвы: «Все региональные перестановки в силовых ведомствах решаются на уровне федерального руководства». Сергеев считает, что работа Сафарова устраивает нынешнего президента республики Минниханова.



Министр здравоохранения Айрат Фаррахов

Вторым «неприкосновенным» эксперт назвал министра сельского хозяйства Марата Ахметова: «Его тоже вряд ли уберут с должности». Собеседник KazanWeek считает, что глава Минсельхоза - это случай чиновника, которого нельзя строго отнести к какому-то из кланов: «Я раньше считал его исключительно человеком Шаймиева, однако после назначения Минниханова он продолжает работать в том же режиме, что и раньше».

Академик политических наук Владимир Беляев придерживается мнения, что никаких серьезных перетасовок в правительстве Татарстана не произойдет: «Система выстроена на брежневский лад. Подчиненных не выкидывают, как при Ельцине, а переводят с места на место. Собеседник KazanWeek считает, что тенденция идет от Владимира Путина и Рустам Минниханов ее полностью поддерживает.

Руководитель Приволжского центра региональных и этнорелигиозных исследований Российского института стратегических исследований Раис Сулейманов рассказал, что в политических кругах республики сейчас муссируется слух, что Рустам Минниханов после инаугурации Владимира Путина может занять должность министра промышленности и энергетики.

По мнению эксперта, избранный президент России Владимир Путин обязательно будет менять министров, которых на протяжении последних лет подвергают жесткой критике. На замену ушедшим министрам могут прийти региональные управленцы.



Министр образования Альберт Гильмутдинов

Сулейманов считает, что своих должностей в ближайшее время могут лишиться вице-премьер Зиля Валеева и министр строительства Ирек Файзуллин: «Фактически Валеева сейчас единственный в Татарстане министр без портфеля, Файзуллин же может пострадать за огрехи в подготовке к Универсиаде».



Министр строительства, архитектуры и ЖКХ Ирек Файзуллин

Поделиться…---
KazanWeek
№ --- | 07.03.2012

№77 (798128) / 10.03.2012 23:30:27

№76 (798127) / 10.03.2012 23:29:03

Монда язылганнар күбесе хак дип саныйм. Аларның барысын да Туфангн укып бирергә кирәк.
Мондагы язмаларга карата үз сүзен әйтсен. Әйтергә тиеш! Әйтергә ярата һәм булдыра ул!
Кем минем фикергә кушыла?????

№75 (798118) / 10.03.2012 21:12:23

Ибрагим.Кажется,твоя статья здесь не в тему.

№74 (798106) / 10.03.2012 20:05:57

Эй халык!!!ник шул кадэр усал син.Ачуыннан буылган эт кебек.Бер-беренэ нинди агу сибелэ.111 бик дорес эйтэ бит.№60 зэхэрлэнеп шартлый курмэ.Телэсэ ни эшлэгез,Туфан агага гына тел тидермэгез!!!

№73 (798085) / 10.03.2012 16:55:45

Опасные игры Кремля ответить


Совершенно случайно на днях увидел на столе Путина папку с надписью «Миссия».Оказывается создание Народного фронта называется «Миссией народов России».Получается,Российские народы единым фронтом должны защищать чиновников власти всех категорий,которые образуют партию Власти.Спрашивается,от кого?От нашествия других партий во властные структуры государства?Когда административные рычаги в руках партии Власти,нашествие иных партий дело не реальное.Тогда чем связано создание Народного фронта?Сегодня все уже знают о том,что партийные воры в законе,которые отнимают из рта детей сирот,инвалидов,пенсионеров,находятся в Единороссах.Более того,эта партия в течении двадцати лет не создала ни одного рабочего места и держит заработную плату рабочих и крестьян на самом низком уровне.Выходит,Российские народы единым фронтом должны защищать сборища Мерзких и запущенных людей.Опять логики нет.Тогда для чего нужен Народный фронт?

Автор: Добрый Вестник

Заголовок: Случайнову ответить


Уважаемый Случайнов,если написано слово «Миссия»,то после создания Народного фронта,народы России становятся миссионерами,т.е будут наделены определёнными правами и возьмут на себя обязательство,предложенное Верховными Властями Российской Федерации и при этом народы России становятся инструментом,через которого будет совершаться будущие великие преобразующие России дела.В деле «Миссии» имеет огромное значение вопрос,от кого идёт желание создание Народного фронта.Как мы знаем,желание создание Народного фронта принадлежит Путину.Следовательно,именно Он будет возглавлять Миссию Российских народов.Если подходить к вопросу Народного фронта-Миссии с этой позиции,то всё это есть новое Вождление народов России.Первое вождление произошло путём коммунистической революции.Второе Вождление произойдёт путём создания Народного фронта.Таким образом появится на свет Новый Вождь-Путин.На первый взгляд это дело имитирует возврата России ко временам Советским,что может подкупить многих.Однако,никакого возврата не будет.Особо подчёркиваем,насильственное внедрение процесса вождления народам России вновь-это попытка продления жизни и деятельности Путинского воровского режима.Следовательно,Новое Вождление приведёт к новому переделу Государственной собственности в самом широком смысле слово.Это-первое предназначение Миссии.Есть второе предназначение.Об этом чуть позже.

№72 (798082) / 10.03.2012 15:56:26

Ул муҗик китте,синең авызыңны җауып китте!!! Әйбәт әйтте ә үзеңә. Ирәнгәнсең муҗигыңа кычкырып каблук итәк астында тытарга муҗикны.
Ул нәстәйәши муҗик.Шундыйлар күбрәк булса икәәәән. Рәхәтләнеп яшәрием.

№71 (798081) / 10.03.2012 15:44:29

Фотосын сина биргэнгэ башкалар искэ алып утырмас бит инде!
Эгэр дэ мондагы мыжылдап утыручы куп сойли торган мужик булсан,дорес эшлэгэн сине тин курмичэ!

№70 (798080) / 10.03.2012 15:40:26

Флюра апагызны оныттыгыз,нигә искә алмыйсыз ?.Әледә ФОТОСЫН сыклыйм,"Другу юности"-дип язылган артына,биик ярата иде ул мине,тиң күрмәдем,2.5 елдан ташлаштык.УРЫНЫ ҖӘННӘТТӘ БУЛСЫН.

№69 (798077) / 10.03.2012 15:10:30

Мин язганнарны искә алган өчен бииик зур рәхмәт,шатланып китем ңле.

№68 (798074) / 10.03.2012 15:04:54

Ул судтан үзең ничек котлырсың соң 111? Кем-кемне карап торасын хәл итеп куйдыңмы,мондагыча тиешле кешеләр белән сөйләшеп?
Әллә партиядә булуың җиңеллек бирер дип уйлыйсыңмы????

№67 (798070) / 10.03.2012 14:58:32

Синең дә шунда булачагыңны белгәч, йөрәкләр тынычланып китә 111!!!!

№66 (798068) / 10.03.2012 14:53:50

– Иң әүвәл шуны истә тотарга кирәк: элек алып барылган сәясәтне алга таба дәвам итү мөмкинлеге юк. Россия дәрәҗәсендә властьта утыручылар, без шундый-шундый яхшы эшләр эшләдек, дип ничек кенә мактанса да, чагыштырып караганда, әллә ни алга китеш юклыгы яхшы аңлашыла. Киресенчә, артка китү күзәтелә. Путин, халыкның уннан бере генә фә­кыйрьлектә яши, дисә дә, Европа стандартлары бар. Шул стандартлар нигезендә ха­лыкның 70 проценты фә­кыйрьлектә яши. Ничек телә­сәләр, шулай саныйлар. Безне алдалап ышандырмакчылар, әмма акыллы кешене алдалап булмый. Халыкара стандартлар бар, реаль саннарны да беләбез. Шул күзлектән караганда, Россиядә бернинди дә алга китеш юк. Үзеңне күршеләр белән дә чагыштырып карарга кирәк. Кытай елга 7–10 процентка үссә, бездә үсеш 4 кенә процент. Болай барган очракта, бу илнең ки­ләчәге юк, димәк. Хәзерге заманда бөтен дөньяда модернизация күренешләре күзәте­лә. Ә бездә модернизация­нең башланганы да юк. “Алар безгә реформалар башларга вәгъдә итә, моңарчы нәрсә эшләделәр соң?” – дип язып чыкты күптән түгел генә бер акыллы кеше. Путин ун елдан артык вакыт властьта утырды. Нишләп шул чорда эшләмәгән соң ул аны? Нигә хәзер генә вәгъдә итә

№65 (798067) / 10.03.2012 14:52:23

күп кирәкме икән татарга шатланыр өчен... группага (партиягә) керү дә җитә икән.
татар хаман группа,партия булып яшәгән. партия-партия булып җир казыган...

№64 (798062) / 10.03.2012 14:39:10

Хәтерегездәме икән,Флюра Зиатдинова бар иде,мәрхүмне эттеләр-төрттеләр ЕД-га кермәгәч.Башта Шәймиев эшеннән куып Мәскәүгә куды -кирәге беткәч,аннары Казанда утырып маташкан иде Туфан абзый белән янәшә,аннан да кудылар каршы сөйләгәч.Укыту эшенә күчкән иде эшли алмады,шулар сәләмәтлеген алганар иде инде,үлеп котылды.Урыны җәннәттә булсын.

№63 (798053) / 10.03.2012 14:12:39

алай ук диниләрне мыскыллама әле. син дә хөкүмәт түгел әле. быдлыларның берсе генә!

№62 (798052) / 10.03.2012 14:10:28

Ул Едродан бөтен кеше чыгып бетте. Хәтта Волочкова да баш тарткан партиядә Туфан үзе генә калган түгелме соң? Җитмәсә акланып утыра адәм көлкесе..

Что-то хөрмәтем көннән-көн кими..

№61 (798050) / 10.03.2012 14:07:09

с чего упало?
нигә халыкка чыксын ул?
халык алдында аның бер тиен дә бурычы юк. чөнки халыкның лично аны сайлаганы юк. син тавышны ЕДРга бирдең. ә ЕДР партиясе кемне куя дипутат итеп,шуны куя. при чум монда халык. ул партия ялчысы,халыкныкы түгел. канса-канис кайчан аңлый башларсыз шуны.
каршы як, син халык түгел,ә быдло!

№60 (798049) / 10.03.2012 14:04:56

111,ни язганыңны укы башта,бәлеш корты син-надан.Дин әхеле болай сөйләшергә тиеш түгел.Вообше безнең арага кысылып утырма,мәчеттәгенә маташ,ашка барырга онытма.Хөкүмәт диннән аеырым,күп лыгырдасаң ,эшең Судта булмагае.

№59 (798046) / 10.03.2012 13:53:01

Дөрес аңлагыз-надан татарлар,бу язмаллар Туфан агага гына кагылми,шунда утручы ДП ләрнең барчасына кагыла.Үз эшләрен ташлап ДП булып утырырга нәрсә кызыксындыра,кем мәҗбүр итә,үзенә тапшырылган эшне кем башкара,бу сорауларга җавап юк.ЕДР-урыс группировкасы,татарлар ни өчен шунда кысылып,куштаннанып йөриләр,шул ДП акчасына алданып йөргәннәре Җүләргәдә билгеле бит.Татарлар наданлыклары белән иң алдынгы нация,шушы биттәге язмаларның философиясен,идеясен аңламагач акыллы дип әйтеп булмый.Куштан,Сатлык җан татарлар электә булган,хәзердә буа буарлык,
сузып салып Инеш өстенә.Урыс ул уз милләтен яклый,барлык урыс авылларына Асфальт юл җәелгән,татр авыллары балчыкка батып нуҗа чигәләр. Үлергә җыенма әле Абзый ДП эшен яхшылап башкар,утырма анда ыштан туздырып, чык халык арасына,авылларга барып кайт ,Татарлар ничек яшәгәнен күр,видикка төшер баткакларны, аннары күрсәт сессидә шул язмаларны.Элекке сайланган ДП-ләр шулай йөргәннәр,ә сез автобиография язып утрасыз.

№58 (798023) / 10.03.2012 09:49:15

№57

дөрес, һәркайсы өчен Туфан отдувается, ул башкалрның рупоры бит. Шуңа аңа эләгә инде.Держит удар за систему.Иркә

№57 (798020) / 10.03.2012 08:48:33

бу халыкның көчелеге түгел - ачуы.
бу бер Туфанга гына кагылмый. Туфан дип язылса да барлык дипутатларга,эш башындагыларга кагыла,дип беләм.

чөнки илдә гаделсезлек,караклык,эшләгән хезмәтеңә тиешле түләмәү,балалрга ясли,садик,мәктәп,вуз проблемалары,андагы блат,һ.б. . кечкенә генә нәчәлникнең кыланышлары халыкның ачуын чыгара.

бу көнчелек түгел,111.

ахыры хәерлегә булсын.

№56 (798017) / 10.03.2012 02:02:41

Син шайтан,динне танучы болай сөйләми.

№55 (798015) / 10.03.2012 00:59:30

китапларын уз акчасына чыгарса ачу килмэс иде, халык акчасына, синен белэн минем налог тулеген акчага китаплары да, тукай сайты да, анын депутат булып татар халкына каршы эшли торган единая россия партиясенде утыруы да безнен кесэдэн тулене. анын шырдый бырдый спектакльлере де деулет акчасына куела. шуна куре туфанга каршы хэркемнен хэр татарнын эйтерге сузе бар.

№54 (798014) / 10.03.2012 00:11:52

Көнчелектән бүтән сүз табыгыз инде??? Бу шул Туфанга хас примивизмны көчәйтү генә.

Өчтән берен генә укыдым әле. Аһа, партия оешмасы секретары итеп тик кенә сайладылар, бу бүгенге көн яшьләр өчендер күрәсең. Яшьләр сезне укымый, ә безнең буын бик яхшы белә ничек секретарь булганнарын. Бүтән эш эшли белмәгән җыен ялагай, куштаннар иде анда.Энә күзе аша үткәрәләр иде ул номенклатурага.Нәкъ шул сәбәпле КПСС җимерелде дә ахыр чиктә.

Кигәвен, бүген Матвеевның "Чаша терпениясен" карыйсы иде сиңа. Архивтан эзләп табып кара әле. Мин партиянең шундый икәнен белә идем, шунлыктан артымнан йөрсәләр дә кермәдем. Ә син әйтә торган кино - ул бары идеология генә. иде.Беркатлылар өчен. Иркә

№53 (798013) / 09.03.2012 23:59:28

Тукай урамының җимереклегенә шаккатырлык...
Оят депутат халкы очен.

№52 (798012) / 09.03.2012 23:57:08

Нигә шаулыйсыз,бу биттә гәйбәт күрмим,биредә критика бара.Һәммәбезнең үз фикере бар, әйтергә хакы бар.Туфан абзый ул язучы гына түгел бит,ничәмә елдан бирле Депутат булып утыра ич,ни кырды икән шул вакыт эчендә,я языгыз әле.Казан,авыл урамнары ватылып,җимерелеп беткән.Авыл җирләрендә баткак,җәяүдә йөреп булмый,крыша-балконнар ишелеп беткән,.... .Депутатны халык сайлый алар халыкка хезмәт итәргә тиеш дип уйлыйм.Шул деплар аша хөкүмәт агъзалары гади халыкның хәлен белеп ярдәм итергә тиеш,ә деплар безнең теләкләрне,таләпләрне үтәргә тиеш.Алар бит хәзер группа белән кереп утралар,елдан ел шул кабатлана.Сайлаучылар булмагач,алар өчен без тоҗе юк."Үзем турында үзем"-не китаб итеп чыгырсын,обсуҗдать итүче булмас.

№51 (798009) / 09.03.2012 23:15:27

Шул пычрак арасына сез дэ кергэнсез 111!


Татар критиканы авыр кабул итэ никтер..

№50 (798007) / 09.03.2012 22:36:12

Бәндзләрнең бу кадәр пычрак булуына шаккатып утырам. Кайберләре пенсия алулары хакында әйтәләр, димәк яшләре бар инде. Акыл юк. Зирәклек, сабыр юк та юк инде. Йа Алла, кая бара бу дөнья? Иң куркынычы. биредә кушамат артында язып утыручы бу бәндәләр шәхесләр киткәндә аларны озптырга, күбрәк сүз җыеп кайтырга җеназа өстенә дә йөриләр. Елыйлдардыр да әле, кеше күрсен дип. Мәрхәмәтсез, пычрак телле һәм шакшы күңелле сез. Татар исеме харам булсын үзегезгә, пычрак телләр.Сезнең өчен йөрәген ачып язган язучының һәрбер сүзе, өтере, ноктасы әрәм. Имансыз сез, бәддога ияләре.

№49 (798006) / 09.03.2012 22:08:36

Чәчләр үрә тора комментарийлардан.

№48 (798003) / 09.03.2012 21:39:59

Комментарийларны укып,танышкач-шаккатасын,кайбер адэм актыкларынын фикеренэ.Кончелектэн шартларга житешэсез.Шул кадэр усал кайберэулэр-№8,10,25,26...авызыгызны зур ачмагыз-тузэрлек тугел-сасы.

№47 (798001) / 09.03.2012 21:19:15

Абри,ты не туда попал.

№46 (797993) / 09.03.2012 19:19:21

Хормэтле Туфан абый!Сез улергэ жыенмагыз эле,зинхар очен.Сез татар халкынын боек шэхесе,миллэтнен патриоты.Аллам сакласын!Сез хэм Рэзил Вэлиев татар очен шул кадэр озгэлэнэсез.\"Ауу...кайда башка татар депутатлры,ник авызыгызга су каптыгыз?Ник дэшмисез(Роберт Миннуллиннар кайда)\"-дип кычкырасы килэ.Шушы акыллы миллэтпэрвэрлэребез аркасында гына Татарстан сулый.Туфан абый,Рэзил Вэлиевкэ ныклы сэламэтлек,сэяси тормышларында зур унышлар телим.Алла узе сакласын батыр кахарманнарыбызны! Суз эйтмэгез Туфан абыйга-анын кебек буласыгыз бар эле!№31сез шул кадэр эшэке,ничек ул шэхескэ тел тидерергэ жорьэт итэсен?Эх,авызын боргычлыйсы иде...

№44 (797989) / 09.03.2012 15:10:13

Мин бу биткэ язганым юк.Мина сылтамагыз.Туфан турында эйткэнем бар.Бутэн биттэ,икенче тема буенча.Минем исемнэн язмагыз.Мин эшэке сузлэр белэн сойлэшмим,Тел байлыгым татарга да,урыска да житэ.

№43 (797988) / 09.03.2012 14:55:38

Бүген admin нар ял итә булса кирәк. "Соңгы язмалар"га да бер яңа нәрсә элмәгәннәр.
№ 37 нең әшәке сүзләрен дә алып атмыйлар.

№42 (797985) / 09.03.2012 13:50:47

Кем биргән әле сиңа Бәйсезлекне Өмет?
Аша,тоттырганнар ди. Хыялланма.

№41 (797983) / 09.03.2012 13:43:44

Туфан абый сез 1000.... кат хаклы: Эттән эт туа, беттән бет туа. Күрәсезме Тукай әйткәнчә "сары кортлар" оясы ничек тузгына....
Бәйсезлек алсаң да болар белән яшәп оятка калырсың...

№40 (797982) / 09.03.2012 13:43:08

кем булды бу №37 Критика.. "Яңа татар" булмагандыр бит??

№39 (797980) / 09.03.2012 13:24:15

№37, критика.
Ни язганың кабат бер кат укып чык !Боламык ясп утырма..Син таган сүз алып барган буласың критика турында.
Р,S. кепка белән яисә җиң белән закусить итмиләр.. Закускага тавык боты булса әйбәт..Эчмәсәңдә яка астыңа салмыйлар

№38 (797979) / 09.03.2012 13:09:59

37! ни язганыңны аңдадыңмы?

№37 (797978) / 09.03.2012 13:08:30

Критика! Син яңа гына үзең белән үзең ызгышып алдың бугай?

№36 (797972) / 09.03.2012 12:22:22

Кем бу,син дә Туфан да алтын тишектән чыкмагандыр. Барыбыз да бер тишектән...
Шуны әйтәм шул,икейөзләнеп дин турында сөйләп кыланганнары турында. Камера ничек бар шулай төшерә . ТНВда саклангандыр ул тапшыру.

Публичный кеше булгач түзәргә кирәк.
Мин аның шәхси тормышына тыгылмыйм. ТВдан сөйләгәннәренннән чыгып,думада сөйләгәннәреннән, картлык басып,капма-каршы нытык сөйләвеннән язуым.
Җил искәнгә борылып,сыгылып,күз алдындагы яшәүе турында әйтәм.
Әгәр син аның туганы икән,гаилә хәленә мин кермим бит,миңа гаеп ыргыта алмыйсың.

Мин, дипутат-язучы Туфан турында,әртискә Нәҗибә турында сүз алып барам. Шуны аера алырга, синең акыл шәрифләрең җитәрлекме,кем бу?

№35 (797970) / 09.03.2012 11:19:45

Кем бу,монда гайбэт юк.Менэ эле тулэулэр тулэп кайттым.Пенсиям бетте китте.Кибеткэ хэзер 1000 сумсыз кереп булмый,100 сумга пычагым да алып булмый.Инфляция 0.4 процент дилэр.Бу дэулэт органнарында утыручыларга,чиновникларга куктэн оч тон ташлар яусын иде дэ,бе Жир селкенеп алсын иде.Азырак акыл кермэс микэн.Мехэммэдерэхим.

№34 (797967) / 09.03.2012 10:33:29

№31, 
Беребезнең дә кеше тикшерерлегебез юк, авызыбызны ачсак үпкәбез күренә..Кешегә бәя биргәнче, тормыш юлын тикшергәнче үзеңнең тормыш юлыңны белергә..
Ислам динендә иң зур гөнаһ гайбәт булып тора..
Безнең күп кешеләрдән гайрәт чиккән,үзләренең кем икәннәрен белмичә, кайсы тишектән чыканарын онытып суфига саланып кеше тикшерәләр, гайбәт саталар, мөселман кешесенә хас булмаган эшләр белән шөгеләнәләр

№33 (797966) / 09.03.2012 10:20:05

кем бу,мин язганнарны аңларлык булмагач,мин башка язмыйм.
Миндә көнчелекнең әсәре дә юк.

Шуны әйтәм шул,партия списогы белән сайланган Туфанга да халык исменнән эш өйртү мөмкин түгел. Ул шуны аңламый. Партия кушканны гына үтәп утыручы димен. Гомер буена шундый булды Туфан.
Туфан белән хатыны, Дин турында "акыллы сүзләр"сөйләнгәндә,арткы плландагы ,видиодан ачык күренә,шамаиль баштүбән элеп куйган иде өендә! Молодес оператор,зур итеп күрсәтте. Шуннан соң гайрәтем чикте Туфан семьясыннан.

Пока-пока, кем бу.

№32 (797965) / 09.03.2012 09:59:00

мин дә кысылыйм әле, 
Мин монда бер берсенә ялгана торган топле фикерләр,акыллы сүзләр күрмим.. Барсыда гайбәткә нигезләнгән сүзләр..
Көнчелек чире..
Кемнеңдер тормыш юлына бәя биргәнче, аны тикшергәнче баштан үз гөмереңдә бер булсада китап укып чыгарга, хатасыз язарга өйрәнергә..Халык исемендән эш йөретергә җиңел ул.. 9-10 кеше халык түгел әле..

№31 (797964) / 09.03.2012 09:28:58

Мин монда язганнарның сүзләрен көнчелеккә кайтарып калдырмас идем.
Мин сиңа Тукай халык турында әйткән сүзләнен искә төшер дияр идем.

Халык алдында нотык тотасың икән,сүзләреңне үлчәп сөйләргә,эшләгән гамәлең сүзләреңнән аерылмаска кирәк.

Мич башында,пенсә алып ятса,ишетмәс иде бу сүзләрне.

Публичный политек икәнсең монда эш башка.

Дипутат мандатын үз мәнфәгатьләрендә куллану,йомшак әйткәндә...
Халык күрә бит.

Аның уңай эшләрен дә төшереп калдырасым килми,үз ягын кайгыртуы,боларны юкка чыгара.

Халыкка үпкәләргә ярамый. Халыкның авызын да томалап булмый. Халык белми дип кыек эшләр дә эшләп булмый,фаш итәчәкләр.

Шуңа мин бер партиягә дә кергәнем юк...

№30 (797962) / 09.03.2012 08:58:03

безнең татарны көечелек чире үтерә..
Монда язганнар тәнкыйть түгел, ә кара көнчелеккә чыдый алмыйча язган сүз боткасы.
мескен халык..........

№29 (797961) / 09.03.2012 08:13:58

Гариф.
Мосафир га,"король голый" дип кычкыра,башкалар әйтергә кыймаганда. Шул гына.
Аннан соң,Туфанга халыкның тискәре карашы, Камалларны ирле-хатынлы "приХВАТизировать" иткәннәре өчен дә булырга мөмкин,Гариф.
Публичный икәнсең,халык авызын томалап булмый. Нормаль күренеш.
Күңелгә ятышсыз сүзләрне дә әйтәчәкләр...

№28 (797953) / 08.03.2012 23:12:06

Гариф! Сезнең белән килешергә бер генә әйбер комачаулый. Сезгә бөтен татар дөньясы исеменнән чыгыш ясарга кем вәкаләт бирде?

№27 (797945) / 08.03.2012 21:01:46

Мосафир га," Мин үзем Туфан абзыйны язучы буларак таныганым юк"
Сез мэгънэсез кеше,бу фикер тоже сезнен фикер.Ботен татар доньясы таныган кешене сез танымыйсыз икэн ул сезнен проблема.Монда сезнен,,татар татарны ашар,, девизы куллануыгыз гына,башкача сезнен комментариягезне бэялэп булмый

№26 (797933) / 08.03.2012 18:03:36

Мин үзем Туфан абзыйны язучы буларак таныганым юк.Дөресен әйткәндә аның язмалары 10-11 класта укучы балаларның сочинениесе сымак.Язмаларында чагыштырмалар,сыйфатлар,...,юк дип ӘЙТЕРЛЕК.Теге "Әлмәндәр" язмасы җен-пәриләр,өрәкләр,барысыда үзе күргән төш икән ич.Куркак кешегә гел шундый төшләр керә шул.Ике политик система арысында кысылып калгач, ике йөзле кешегә әлләниләр күренергә мәмкин.Мировой куштан булып,мин куштан түгел дип,телеведениядән кычкырып,моны яратмыйм,тегене яратмыйм дип, белмәгән,күрмәгән затларга характеристика биреп утыру, язучы эше түгел.Татар-татар дип кычкыруда да мәгенә күрмим.Укыдык инде заманында авыл татар мәктәпләрендә,соңыннан урыс телен рәтләп белмичә сусадык,тилмердек.Татарлар бүгенге кәндәдә урысча рәтләп белми.Сәбәбен бер кем белми.Менә сез шул вопросны ачып салыгыз-уртага,сез бит депутат.Сезне кем сайлады икән,бусы да вопрос.Группа белән ДП булгач -сез иде настяший куштан.

№25 (797931) / 08.03.2012 17:59:01

Туфан ага, гафу кэнишне, эмма син бик куркак хэм куштан кеше, ахырысы. Синен кебек кычкырып сойлэшкэн кешелэер, гадэттэ, шунын белэн уз куркаклыкларын яшерэлэр. Боек Зат каршына буш чумадан белэн барудан куркасын, э? Тэубэ ит, башка мондый юк-бар язып, бэя кутэрергэ тырышма, мэчеткэ бар, тэхарэт алырга ойрэн, жомгаларга йор, кунел тынычлыгы табарсын, Э болай картаю дорес тугел, акча да куп, эмма хаман эч поша шул?!

№24 (797908) / 08.03.2012 14:18:16

"Узгэру" баш асты бик туры килми. "Яраклашу" яки "Жайлашу" конкрет булыр иде...

№23 (797900) / 08.03.2012 13:48:24

01.03.12 конге"Татар зыялылары кемне сайлаячак" дигэн мэкалэгэ бэя биргэндэ татар зыялыларынын кемнеген анлатырга тырышкан идем.
Менэ сайлаулар узгач зыялыларнын "тавышлары" ишетелэ башлады. Бэс Туфан агайга да берэр жылы урын элэгер, булмаса ботенлэй ук себереп тукмэслэр....

№22 (797857) / 08.03.2012 02:01:28

Шәхес дигәнгә хәтлесен укыдым, калганын укырга түземлегем җитмәде, дипутат дигәнен дә өстән-өстән генә карап чыктым. Ябышып ятып укырлык нәрсәсе булмагач, ничу лаф орырга инде. Кара-каршыда да беркөнне рупырдан чыккан тавышлары белән акыра иде. Минем муҗик андыйларны гарлапан ди. Үзем тын кешеләрне җаратам, шуңа күрә тилевизырын кабызып куя да миңа комачауламый. Миңа җыгылып җатып укый торган әсәр кирәк. Фәниснекен укып чыктым, ул хет тормышчан әсәр, аңар да шул хут бирмәгәннәр, шуңа әрнегәндер. Том-том әсәрләрен дипутат язучылар гына чыгарып җаттылар, Разилныкы, тагын бер Миңнуллинныкы, шуларда дөнья тоткасы. Вәт Фәниснекеләр шәп иде, аларны да гаеп табып басмаганнар шул думыда урын биләүчеләр. Җәлке.

№21 (797850) / 08.03.2012 00:00:39

Ни яза бу Казан утлары??????? Бу нинди отчет?? То Яруллин бредлары...то ..
Нигэ шушы дэрэжэгэ тошэргэ сон э?
Гадэттэ мондый нэрсэлэрне кеше улгэч,аны якын итеп йоручелэр яза тугелме сон?

№20 (797848) / 07.03.2012 23:53:56

булып менә шундый үз күләгәсеннән дә курка торган җебегәннәр утырганга бер урында гына таптана торганбыздыр инде. Мактаулы сыйфат түгел. Нәҗибәгә шактый нуҗарырга туры килгәндер моның белән. Куркак кеше шулай акырып сөйләшеп куркак түгеллеген җиңәргә тырыша да инде(((.Язучы булгач матур итеп сөйләшәдә белергә тиеш,тыныч-шома тон белән.Аның нервасы таушалган,өстәгеләргә ярыйм-ярыйм дип.Язмасы кылган гәмәле белән тәнгәл килми. Г А Ф У !

№19 (797847) / 07.03.2012 23:52:07

9-гага! Мондый очракта:"У тебя поздное зажигание" -дияргә генә кала. Миңа кадәр берәү кытайча язган иде,админ аны алып атты ,ә минекен калдырды.Претензия аңарга,ә "Гафу" админнан.

№18 (797846) / 07.03.2012 23:38:54

Язманы аңлар өчен күпмедер дәрәҗәдә белем кирәк,үзеңне көлдермә инде кешедән.

№17 (797845) / 07.03.2012 23:34:41

Минем язмамны хуплаучылар бар икән.

№16 (797844) / 07.03.2012 23:19:05

Нәҗибә апа Туфан абыйның беренче хатыны түгелмени ул?

№15 (797842) / 07.03.2012 23:00:44

Депутат булып менә шундый үз күләгәсеннән дә курка торган җебегәннәр утырганга бер урында гына таптана торганбыздыр инде. Мактаулы сыйфат түгел. Нәҗибәгә шактый нуҗарырга туры килгәндер моның белән. Куркак кеше шулай акырып сөйләшеп куркак түгеллеген җиңәргә тырыша да инде(((

№14 (797839) / 07.03.2012 22:30:57

\"Ах- ух килмичә генә яратам. Бу мәсьәләдә ялгыштым да.\" Нәрсә бу? Ниһаять, Туфан абый да беренче хатыны Зоя апа белән аңардан туган малаен признавать итәргә булганмы? Картая ахры, моңарчы ялгышып та ычкындырмый иде.

№13 (797836) / 07.03.2012 22:08:21

Туфан әфәнде! Беренче куркуыгыз табигатьтән курку түгел-үлемнән курку,вакытсыз үлүдән курку дип атала!Аннан барлык куркулар да башлана.Һәм ул куркуны каты тавышлы булу гына коткармый.Мәрхүм Барый Әшрәповның йөзенә бәреп әйтү батырлык булмаган кебек,\"Татарстан Фәннәр академиясендә берәү членкор булып санала,\"Б\" газетада үзен шагыйрь дип санаучы берәү\" кыеклап төрттерү дә ,үзеңне күтәргән партиягә хыянәт тә куркаклыкны исбатлый.Ә куркак белән шәхес капма-каршы сыйфатлар.
Шәхес-ул үзе өчен түгел,башкалар өчен тора алучы! Шуңа да ,Сезнең \"Үзгәрү\" дигән мемуарыгызның Мин табигатьтән куркам!\"- ,дип язган сүзләрегезне укыгач ,никтер куркыныч булса үзенең кыяфәтен үзгәртә торган җан иясе хамелеон искә килеп алды.

№12 (797831) / 07.03.2012 21:31:03

Чыгай,
игътибар белән укымагансың,Т-н А-ч
*Минем әлеге язмам мемуар түгел* дип язган бит өстәрәк кызыл юл башында

№11 (797829) / 07.03.2012 21:14:02

Т.М.милләт атасы булырга дәгъва итми.Ул бары күңелен ачып салган бу мемуарларда.Иҗаты белән дә, тормыш юлы белән дә хакы бар моңа.Шундый зур язучыбыз булуына сөенергә генә кирәк тә...Хәер, монда Туфан ага әйткән , үзләрен бәяләнмәгән дип санаган,ә чынлыкта ... \"ыгы-зыгылы\",куркак каләм ияләре утыра бугай.Кем кем өстеннән донс-пасквиль язган?№5! Син ачыграк итеп яз алай күп белгәч... Иркәгә - үз кадереңне белү, ятларга баш бирмәү кайчаннан намуссызлык санала башлады?

№10 (797825) / 07.03.2012 20:17:49

Туфан Абзый,сезнең язмаларны укып чыктым ,өстән-өстән генә,эчтәлегндә капма-каршы фикерләр чәчрәп ята.Бер яктан сез турыдан-туры бәрүче,икенче яктан караганда куркак җан ,өченчедән мин-минлек өстенлек алып тора,сезнеңчә генә дөррес,дүртенчедән сез куштанырак һәм башкалар..... . Сез комунистмы,түгелме анысы безгә билгесез,ләкин характерыгыздан комунистлар җиле сизелә.Сез язучы булып киткәнсез,мин дә КГУ ны бетердем,КПССка кермәдем чөнки мин дөреслекне генә яраттым.Ул Обком,Горком,Портком тирәсендә җыен куштан,күт җалап йөрүчеләр иде,минем алардан косасым килә иде,Валлаһи дип әйтәм.Бүгендә шулай.Каръер баскычыннан тиз күтәрәләр иде,аннары тибеп төшерәләр иде-куштаннанып аларны хуплап тормагач.Ул заманнарда партия органнарында җыен надан,куштан утырды.Берсе сөйләсә икенчесе кул чапты,ишек артында яки туалетта башкачарак сыздыралар иде.Шул куштаннар-наданнар-депутатта булдылар,мактау әйберләре дә алдылар,фатир да чиратчыз булды,путефкада чирәтсыз иде.Ике йөзле булмасаң бернидә эләкмәде.Менә сезгә ул мактау әйберләре ничек эләкте икән,шуңа аптырыйм.Әнә Сахровны турыдан сөйләгәч ни эшләтеп бетерделәр,ә сез һаманда чиста.Юк,Әфәндем,сез ике йөзле кеше.Язмадарыгызны җентекләп укыгач,анализ ясап,чын йөзегезне ачармын,каршы кимәсәгез.Нокта.

№9 (797822) / 07.03.2012 19:51:29

Сез берәр нәрсә аңладыгызмы? Мин берни дә аңламадым.Монда кытайлылар да бар мени?

№8 (797817) / 07.03.2012 19:14:56

Фарсель язмасын җентекләп укып чыктым,ләкин өздереп алырлык әйбер күрмәдем.Син-дип язуымда сере бар,мин аны күптәннән беләм.Язмасы шул өстен җыеп алган сөт кебегерәк-сыек.Куштаннык та чәчерәп ята,ул аңа хас әйбер инде,Шәймиев кебегерәк сөйли,бергә дә дүгел аерым да түгел ягни дуста түгел дошман да
түгел. Путин "манчыды" инде гадый халыкны,ә менә акчалы каракларга аның кулы кыска,алардан куркып яши дип әйтимме инде,белмим.Икъдисат өлкәсенә килсәк-шул бәяләр менү булыр,башка берни булмаячак, чөнки утырды бит инде преседатель булып, ни кырды,үз кулында иде бит закон.Россиягә яңа хуҗа килмәсә үзгәрешләр булмаячак,арган атны буразнага кертмиләр,яңа ат җирне яхшы сөрә,бу да шул-арган ат ,халык өчен яхшылык эшләмәс.Россиянең Европа һәм башка илләрдә дәрәҗәсе юк,20-ел инде ВТО-га кертмиләр,сәбәбе нидән,сезнең кебек экономист белергә тиеш дип уйлыйм-дускай.Илебездә коррупциә артканнан арта,караклар үрчегәннән үрчи.Башта утыручылар кемнәр-взяточниклар,законлы җуликлар-кемнәр, шул Шәймиев,Путин окруҗениесеннән.Росиядә национальный вопрос,вопрос булып тора һәм торачакта. Урыслар-халык,ә калганнары кем,ни өчен бүленеш бара.Сайлауларга килсәк,исеме генә сайлау,әнә районнарда һәм Казандада куркытып сайлатканнар,Путинны сайламасагыз эштән куабыз дип.Татар Сайтларында язалар ничек сайлаганнарын ,дөрес сайлау булса Пүтин 25-30 % -ан артыкны җыя алмый иде.Хушкай,очрашканга кадәр.Авыл малае яхшы әйткән.Туфан абзый син дә шактый куштаннангансың икән,куштан булмаган кешене ул тирәгә тыгылдырмадылар.Кызыл билетыңны ыргыттыңмы,кирәкбулмасмы икән,хәер........................

№7 (797814) / 07.03.2012 18:55:05

аб!Читтән күренгәне -кешегә бәя дип атала! Ә вөҗдан һәр кешенең үзендә була,әгәр булса! Андыйларны вөҗдан газабы дигән нәрсә йөртә.Булмаганында газабы да булмый,андыйлар,Сез язганны да аңламыйлар.

№6 (797812) / 07.03.2012 18:49:58

/Үзендә намус,вөҗдан күпмелеген һәр кеше үзе генә белә һәм бәяли ала!/

узе белэ алмый шул. жыен оятсызлар узлэрен намуслы, вожданлы миллэт аталары санап госсоветта ыштан туздырып камал театрыннан гаилэ театры ясап, тукай исеме белэн миллионнар эщлэмэс иде алай булса.

№5 (797810) / 07.03.2012 18:41:05

бабай турцияга делегация белән киткәч анда булган классик өстеннән донос-пасквильны бик дәлилләп язган кеше үзен әүлия итеп күрсәтергә, милләт атасы итеп тарихта каласы килә. нет уж дудки. рыльце в пушку. туфан абдуллыч!

№4 (797798) / 07.03.2012 16:58:57


Әле укып бетермәдем.)))))))
Иренмэс жан..

№3 (797793) / 07.03.2012 16:19:31

Туфан абый. Сез бар язмаларыгыз, хатирәләрегез белән башкаларны горур булырга, гадел яшәргә өйрәтәсез. Әдәби геройларыгызда үзегез кебек.
Аңлыйсыздыр, тирә-якта җан асраучы бихисап эреле-ваклы ялагай түрәләр, мескен әдәмнәр арасында яшәү җиңел түгел.
Безгә сезнең "сулышны" тоеп, сезнең арада яшәү күңелле.
Мең яшәгез! Рәхмәт!!!

№2 (797780) / 07.03.2012 14:47:36

"Мине совхоз рабкоопның (рабочий кооператив совхоза) хисапчысы итеп җибәрмәкче булдылар. «Я счетоводом никуда не пойду, пойду только старшим бухгалтером», — дидем. Теләр-теләмәс кенә яңа оешкан Баймагамбәтов исемендәге совхозрабкоопның өлкән бухгалтеры итеп билгеләделәр".

Мин бернәрсәне дә сорап, ялынып алмадым. Әйе, аяк тибеп. Намуслылар читтә торганардыр, оялып.Бу туганнан алып ахырга бара торган характер.


Әле укып бетермәдем.

№1 (797769) / 07.03.2012 13:32:31

Туфан агай! Үзендә намус,вөҗдан күпмелеген һәр кеше үзе генә белә һәм бәяли ала!

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar