“Гамбург хисабы” булырмы, яки Видеокамераны кая куярга?

Беренче мартка чыгарылыш класс укучылары БДИ бирү өчен гаризаларын тапшырып бетерде, әти-әниләргә дә имтихан тәртибе аңлатылды, имзалар куйдырылды. Инде хәзер тыныч кына имтиханнарга әзерләнәсе һәм стресс кичерми генә аларны тапшырасы калды.

Аннан соң һәркемне, үз мөмкинлегенә карап, төрле дәрәҗәдәге уку йортларының ишеге көтә. Биредә бернинди дә зур проблема булырга тиеш түгел, бу – агымдагы бер эш кенә, дистә еллар буена шулай килгән, моннан соң да, иншалла, шулай дәвам итәр. Тик яңача имтихан ел саен зур гауга кубара, ел саен ул ил тарихына вакыйга булып языла. Быелгы чыгарылыш имтиханы әле башланганчы ук зур дулкынланулар, хәвефләр чы­га­нагына әйләнде. Моның сәбәбе дә бик гади: сайлау участокларына видеокамералар урнаштырылды, сайлаудан соң ул җиһазларны имтихан үтә­чәк мәктәпләргә таратачаклар икән дигән имеш-ми­мешләр таралды.

Бу хәбәрнең әһә­миятен үзе яисә баласы имтихан тапшырмаганнар гына бе­леп бетерми. Имтиханга кагылышы булганнар моны Октябрь түнтәрелеше дәрә­җә­­сендәге вакыйга буларак кабул итте. Мәгариф бү­лекләре дә утка ялкынны әйбәт өстәде: укытучылар һәм укучыларга видеога тө­ше­рү булачак дигән ярымрәсми хә­бәрләр иреште. Кукмара районының бер мәктә­беннән директор урынбасары: “Безгә видеокамералар булачак, металл эзлә­гечләр дә куелачак, телефоннар “томаланачак” дип әйтеп кайтардылар”, – диде. Эшнең чынын беләсе килеп һәм моңа түрәләрнең мөнәсәбәтен дә ачыкларга теләп, мин мәга­риф бүлекләре җитәкчеләре, мәктәп директорлары белән элемтәгә кердем, Мәгариф министрлыгы белгечләренең аңлатмасын да тыңладым. Соңыннан инде өлкән сыйныф укучылары белән дә сөйләшеп карадым. Реакция бик кызыклы булып чыкты.

Кукмара районының мә­гариф бүлеге җитәкчесе Роберт Мансуров җитәкчелек эшендә азау теше чыккан кеше, ике дистә ел гына түгел бу урында алыштыргысыз эшлә­венә. Беренче булып проблемага аның мө­нәсәбәтен белдем. “Укытучыларга, әти-әни­ләргә ышанмыйча, аларны тоталь рәвештә тикшерүгә каршы мин. Балаларга зур стресс булачак”, – дип бу эшне хупламавын белдерде. Әңгәмә барышында Роберт әфәндене мин видеокамераның бик файдалы һәм үтемле чара булуына күпме генә ышандырырга тырышсам да, ул үз фикереннән кайтмады. Җитәкченең принципиаль рәвештә үз позициясен һәм укучыларны яклавы ошады миңа, фикере белән килешмәсәм дә, аның хөрмәткә лаек булуын танырга туры килә. Минзәлә райо­ны­ның мәгариф бүлеге җитәкчесе Наил Габдуллин тыныч кына: “Зыян юк, урнаштырсыннар, бездә имтиханнар объектив үтә. Хәзер бит балалар техникага ияләнгән, стресс кичерерләр, күрсәткечләр түбәнәер дип уйламыйм”, – диде. Әтнә райо­ны­ның мәгариф бүлеге җитәкчесе Айрат Каюмов: “Россия­нең бар җирендә дә урнаштырсалар, мин каршы түгел. Күрсәткечләр аз гына түбә­нәячәк, билгеле. Тик аларның гадел булуы мөһим­рәк бит”, – дип җавап бирде. Олы Әтнә урта мәктәбе директоры Лидия Хәкимова: “Камералар балаларга стресс бирә­чәк, бездә имтиханнар болай да гадел үтә”, – дигән мөнәсәбәт белдерде. Аның фикерен Олы Мәңгәр урта мәктәбенең директор урынбасары да җөпләде.

Мәсьәләгә балаларның ре­акциясен күзәтергә теләп, дик­тофонымны алып, урта мәктәпләргә чыгып киттем. Директорлар гафу итсен, мин алардан рөхсәт сорамый гына, үз укучылары янына керергә мөмкинлек биргән укытучыларга рәхмәтле булып, өлкән сыйныф укучылары белән дә очраштым. Мәктәпләрне атап тормый гына, нәтиҗәләрне барлап карыйк. Видеокамера турындагы хә­бәр үзе үк күпчелек бала­ларның йөзләренә дәһшәтле чалымнар чыгара. Металл эзлә­геч һәм телефоннарны томалау турында ишет­кәч, йөзләр бөтенләй үк караң­гыла­на. Әмма ихлас сөйләшү барышында укучылар тынычлана. Имтиханны әзерлә­неп, үз көче белән бирергә ни­ятләгән укучылар бу чараларны хуплый, көндәшлекнең гадел булачагын ишетеп сөенә. Башкалар да инде имтиханга әзерләнергә кирәк булачагын таный. Моңар­чы битараф йөргән: “Без имтиханны бирә ал­масак, үзегезгә эләгә”, – дип интернетка укытучыларга шигъ­ри мөрә­җәгатьләр элгән укучыларны да дәһшәтле хә­бәр уятып җибәргән, безне әзерләгез, дип укытучылар янына барырга мәҗбүр иткән икән инде.

Апас районы мәгариф бү­леге җитәкчесе Алсу Хәйрул­лина белән сөйләшү дә бик кызыклы булды. Шул сөйләшүдән соң мин Мә­гариф министрлыгына мө­рә­җәгать иттем дә инде. “Бездә үткән ел ук элделәр видеокамераларны, курыкмыйбыз, – диде ул. – Апаста имтиханнар һәрвакыт объектив үтә, үткән ел гына “Ватаным Татарстан” безгә яла якты. Әллә ничә җир­дән килеп тикшерделәр, гаеп­ләр расланмады”. Алсу Эдуардовна, газетага үпкәсе булса да, үзен бик ягымлы тотты. Балаларны га­деллеккә без дә өйрәтмәсәк, кем генә өйрәтер соң?” – дип гаделлек тарафдары булуын кат-кат белдерде. Аның бу фикере белән килешми һич тә мөмкин түгел, ә менә газетада үткән җәй дөнья күргән материал өйрәнеп бетми генә язылды микәнни дигән борчу уятты күңелдә.

Гаделлек сыйфаты журналист өчен дә бик мөһим бит. Безнең сөйлә­шү­дән алда гына мәгариф ми­нистры урынбасары Людмила Ногманова брифинг үткәргән иде, ул анда үткән ел имтихан тәртибен бозучы районнар арасында Апас районын да атады. Эшнең асылын белергә теләп, мин Мә­гариф министрлы­гы­ның укучыларның белемен тикшерү өчен җаваплы бү­леге җитәкчесе Лилия Әмировага мөрә­җә­гать иттем. “Апаста фальсификация очрагы тулысынча расланды, бары тик моның өчен ришвәт алынуын гына дәлилләп бетермәделәр”, – диде ул.

Лилия Сәлимҗановна мине видокамералар мәсьәлә­сендә дә “агартты”. Бары тик шик уяткан районнарда гына эленәчәк икән бу дәһшәтле җиһазлар. Сәбәбе: камералар җитешми. Кайсы районнар­ның шик астында булуы алдан игълан ителми икән, көтмәгәндә килеп куярга мөмкиннәр күзәтү җайланмасын. Ә менә телефоннарны “томалау” әлегә мөмкин түгел икән, моның өчен канун кирәк. Сүз уңаеннан билгеләп үтик, бу мәсьәлә 16 мартта Дәүләт Думасында каралачак. Уңай хәл ителсә дә, эшнең быел ук тормышка ашуы шикле, чөнки радиосигналларны “бикләү” өчен кирәкле җиһаз 500 мең сум тора, аның тәэсир итү радиусы 500 метрга җитә һәм мәктәптән тыш объектларда да элемтә өзелү куркынычы бар. Лилия Сәлимҗановна телефоннарны “томалау” гадел булыр иде дигән фикерне яклый, җәмәгатьчелекне тәртип бозуларга каршы аяусыз кө­рәшергә чакыра. Тиешле органнарга хәбәр итүчеләрнең исемнәре алар теләгән очракта яшереләчәген дә белдерә.

Телдә “Гамбург хисабы” ди­гән әйтем бар. Аны рус язучысы Виктор Шкловский кертеп җибәргән. XX йөз башында, имештер, цирк кө­рәшче­ләре арасында шундый гадәт таралган: халык алды­на чыгып көрәшкәндә, алдан сөйлә­шеп килешү буенча егылалар икән пәһле­ваннар. Ә менә чынлыкта кемнең күпме торганын ачык­лау өчен, елга бер тапкыр Гамбург шәһәренә җыелалар да, ишек-тәрәзә­ләрне бикләп, ихлас бил алышалар икән. Кем­нең күпме торганы шунда гына ачыклана икән. Безнең мәгариф системасы да “Гамбург хисабы”на күптән мохтаҗ. Укучыда белемгә омтылышны бары тик гадел көрәш шартлары гына тәрбияли ала.

Видеокамераның имтиханны гадел биргән укучыда стресс уятуына ышанмыйм мин. Ул хәзер бит бар ки­бетләргә эленгән, урамнарда тора. Гадел сатып алучы курыкмый үзен күзәтүләреннән, каракларга гына ошамый бу җиһаз.