ТАМАКНЫ ТЫЮ ДӘВАМ ИТӘ

Узган ел мәктәп ашханәләренә сәламәтлеккә зыян китерә торган пицца, гамбургер, чипсы, шоколад кебек ашамлыкларны, кофе, нык газландырылган эчемлекләрне кертүне тыйганнар иде инде.

Бу уку елында исә рационнан коры-сарыны гына түгел, тиз бозылучан сөт продуктларын, йомырка тәбәсе, эремчекле һәм итле белен кебек ризыкларны да төшереп калдырмакчылар. Моннан тыш "кара исемлек"тә маринадланган яшелчә, җиләк-җимешләр, нигезе коры азык концентратлы, тиз әзерләнгән беренче һәм икенче ризыклар, кетчуп, майонез, кыздырылган бәлешләр дә бар әле. Шул рәвешле, "Роспотребнадзор" балаларның агулануына каршы көрәшмәкче. Әмма, белгечләр, хикмәт ашамлыкларның төрендә түгел, ә аны әзерләүдә санитария таләп­ләре үтәлеп бетмәвендә, дип саный. Бу мәсьәләгә исә игътибарны беркем дә арттырырга җыенмый.

Чит илләрдә балаларга ризык әзерләү таләпләре бик катгый куелган. "Көнбатыш һәм Көнчыгышта, Япония, Кытай, Таиланд кебек илләрдә укучыларга ризыкны күпме кирәк, шулкадәр төрләндерү рөхсәт ителә. Әмма шунысы бар: агулану очраклары ачыклана калса, гаеплеләрне төрмә көтә. Әлеге азыкны пешергән оешмаларны лицензиядән мәхрүм итәләр, җитәкчелекне эштән куалар. Бездә исә гаеплеләрне эзләмиләр дә яки формаль кисәтү генә ясыйлар. Европада мәктәп ашханәләрен табиблар гына түгел, полиция вәкилләре дә тикшерә. Россиядә моңа ерак әле", – ди Бөтенроссия мәгариф фонды президенты Сергей Комков.

Агулану димәктән, узган уку елында Подольскида бер­юлы 20 ләп укучы хастаха­нәгә озатылды бит. Әлеге хәл пешекчеләрнең санитария кагыйдәләрен үтәмәве, яраклылык вакыты чыккан ашамлыкларны файдалану нәтиҗәсендә килеп чыкты. Май аенда Сахалин укучыларының чишмә суы эчеп агулануы да билгеле булды. Баксаң, суга наркотик матдәләр салынган булган икән. Савыт "борыны"ннан гына агызып эчә торган чиста, табигый суларның да составына ышанырга ярамый, димәк.

"Роспотребнадзор"ның Татарстандагы идарәсеннән алынган мәгълүматларга караганда, әлеге исемлеккә эләккән ашамлыкларны куллану элек тә тыелган булган икән. "Йомырка, эремчекләрне, сөт ризыкларын бөтенләй тыю түгел бу. Мәсәлән, суда йөзә торган кошларның йомыркаларын куллану рөхсәт ителми, ләкин тавык йомыркасын чикләргә җыенмыйлар. Ризыкларның төрләре генә үзгәрә, ләкин азык әзерләгәндә аларны кулланырга мөмкин. Мәсәлән, эремчекле беленне менюдан алсалар, аның урынына запеканка калачак", – дип хәбәр итә әлеге идарәнең матбугат хезмәте.

– Барлык мәктәпләргә дә азыкны әзерләү буенча санитария таләпләре аңлатылды. Йогышлы авырулар һәм агулану очракларын булдырмау өчен кайбер продуктларны куллану һәм әзерләү рөхсәт ителми. Ярамый дигән исемлеккә 41 төрле ризык кертелгән. Монда ветеринария күзәтүе узмаган терлек итләре, яраклылык вакыты чыккан яки алдан әзерләнгән продуктлар да бар. Белгечләр, бу тыелган ризыклардан башка да укучыларның туклануын сыйфатлы итеп оештырып була, дип искәртә. 2007-2008 елларда укучылар арасында агулану очраклары теркәлмәгән, – ди республика Мәгариф һәм фән министрлыгындагылар.

Шәһәребез мәктәпләренә атналык менюларны азык-төлек һәм туклану департаменты җибәрсә, авылларда исә пешекчеләргә, менюларны үзләренә төзеп, санэпидстанциядә раслатырга туры килә. Командировкаларга йөргән вакытта кайчак: "Нигә шулай фәкыйрь ашатасыз? Аш, ботка, ипи, чәй белән генә укучыларның сәламәтлеген кайгыртып булмый бит", – дип сорарга туры килә. "Ата-аналардан акча аз җыябыз, дәүләт биргән субсидия генә җитми. Нигездә, мәктәп янында үстерелгән яшелчә, җиләк-җимешләр файдаланыла. Чәй булмаганда, киптерелгән кишердән чәйләр ясап та авыр вакытларны үткәргәнебез булды", – дип шаккатырды мине бер мәктәп хуҗасы.

Балык Бистәсе районының Ямаш мәктәбенә баргач та, балалар яңа суелган иттән әзерләнгән ризыклар ашый алмыйлар икән, дип кызганып кайткан идек. "Бу уку елыннан санэпидстанция тушенканы тыйды, шуңа күрә әлегә тавык ите кулланыла. Кышка исә үзебез үстергән бозау ите булачак. Сөт ризыкларын без болай да файдаланмыйбыз. Хуҗалыктан сөт сатып аласың икән, аны һәркөнне белгечләрдән тикшертергә кирәк. Сосиска, тавык ботларын ашханәгә кертергә ярамый. Мине шунысы гаҗәпләндерә: хәтта винегрет ясарга да ризалык юк. аны бала саны 45 тән артмаган вакытта гына әзерләргә рөхсәт ителә. Мәктәп бакчасыннан көзге уңыш шактый җыелды. Тыелганнарыннан башка да укучыларга өстәлне мулдан әзерләргә мөмкин", – диде Ямаш мәктәбе директоры Алмаз Баһавиев.

Башкалабыз мәктәпләрендәге менюларда да "кара" исемлектәге ризыклар күренми. "Менюлар диетологлар тарафыннан балалар сәламәтлеге өчен кирәкле ризыклардан, яшелчә, җиләк-җимешләрдән төзелгән. Ашханәдә туклану бәясе бер көнгә – 22 сум. Шуның 17сум 20 тиене ата-аналардан җыела. Аз керемле гаиләләрдән булган 30 процент бала бушлай ашый. Барлык укучылар да яратып туклана", – ди Казанның 2 нче гимназия директоры Камәрия Хәмидуллина.

Бездәге туклану тәҗрибәсен башка төбәкләр дә килеп өйрәнгәч, башкалада хәлләр начар түгелдер ансы. Ләкин мәктәп ашханәләрендә тиешле тәртип юк әле. Мәсәлән, Идел буе районының Тынычлык бистәсендәге 129 нчы мәктәп ашханәсенең түшәмендәге тишекне һаман да ямаучы юк. Яңгырлар яуганда, анда – тамаша! Мондый шартларда эшләүче пешекчеләрнең күңел җылысын ризык әзерләүгә бирәсе киләме икән? Стена буенча аккан суны күзәткәндә, ризыкка нәрсә саласы да истән чыгып китәргә мөмкин бит. Аннан инде тәмгә, сыйфатка зыян киләчәк. Шуңа күрә башта азыкны әзерләүчеләргә шартлар тудырырга кирәк. Очсыз продуктлардан әзерләнгән ашау-эчү дә бәрәкәтле булмас. Чипсы, кола, составы "Е"лар белән баетылган ашамлыклардан балаларны биздерергә кирәк, әлбәттә. Илдәге 80 процент чыгарылыш класс укучыларының сәламәтлеге какшаган хәлдә. Ләкин үз хуҗалыгыбызда җитештерелгән азык төрләрен киметү мәҗбүри микән? Аларны әзерләү, азыкны дөрес итеп саклау, санитария таләпләрен тиешенчә үтәү турында ныклабрак уйларга кирәктер. Алайса, тора-бара бәрәңгене дә файдаланырга рөхсәт итми башлаулары бар бит.