поиск новостей
  • 05.12 "Рөстәм маҗаралары", 12+, Кариев театры, 15:00
  • 06.12 "Гөлчәчәк", 12+, Кариев театры, 21:00
  • 08.12 "Алтынч[ае]ч", 16+, Кариев театры, 13:00
  • 09.12-18.12 Илсөя бәдретдинова. Уникс. 18:00
  • 10.12 "Ромео һәм Джульетта", 16+, Кариев театры, 18:00
  • 11.12 "Йосыф", 16+, Кариев театры, 18:00
  • 14.12 "Былбыл бакчасы", Лилия Зщйнуллинаның юбилей концерты, 6+, Кариев театры, 18:30
  • 16.12 "Мио, минем Мио", 6+, Кариев театры, 18:30
  • 17.12 "Бәхетле көнем", 0+, Кариев театры, 13:00
  • 17.12 "Мәхәббәт күгәрченнәре", 16+, Кариев театры, 18:00
  • 19.12 "Агыйдел" дэулэт жыр-бию ансамбленен юбилей концерты.Г.Тукай ис.филармония концертлар залы, !8:30
  • 20.12-27.12 "Галәм кунаклары һәм яңа ел", 0+, Кариев театры, 10:00, 13:00
Бүген кемнәр туган
  • 04 Декабрь
  • Владимир Алекно - спортчы
  • Сибгат Хәким (1911-1986) - язучы
  • Фәиз Зөлкәрнәй (1951-1997) - язучы
  • Марианна Вәлишева - язучы
  • Елена Ненашева - актриса
  • Роберт Гайсин - рәссам
  • Гвардейская урамында урнашкан 2 булмэле фатирга озак вакытка татар кызларын,яки татар гаилэсен кертэбез.Бэясе 20 мен+ ком тулэулэр.89050259315
  • Ит өчен һәм асрар өчен нәселле буаз сарыклар сатыла. Телефон: 895200302799
  • Казан шэхэре батыршина урамында урнашкан 2 булмэле фатир арендага бирелэ.Яшэу очен барлык унайлыклар да бар.89274086591 Риелторларны борчымауларын сорыйм.
  • Зеленодольск районы, Карәтмән авылында (Казаннан якынча 40 км) 25 сутый тигез җир участогы сатыла. Йортка фундаменты да бар. Газ, су, электричество участокка кадәр китерелгән. Бәясе 850 мең сум. Тел. 89179068047
  • Бюджет оешмасына библиотекарь кирэк. тел.8(843)236-97-91
  • Продаю козу дойную нубийскую 15т Лаишевский район 89872137756 а также есть индоутки
  • Казан шэхэренең Киров районында фатир эзлим. Эшли торган татар кызына. Ватсап 89393966212
  • Печэн сатыла Дэу рулон,кечерэк рулон.Питрэч районы Юнусова авылы.89093080463 Альфинур
  • Срочно сниму квартиру проспект победы от хозяина 89869243128
  • Саба районы Югары Симет авылында газ. су кергән һәм сарае булган җир участогы сатыла. Белешмәләр өчен тел. 89393389703

 

Архив
 

 

07.12.2011 Милләт

Тел һәм милләт Исхакый әйткәннән алданрак та юкка чыгарга мөмкин

Халыкны милләт итеп торучы иң беренче билге – бу аның теле. Милләт белән тел аерылгысыз төшенчәләр булып хисапланалар. Аларның берсе бетсә, икенчесе дә юкка чыга. Ләкин беренче булып тел югалыр, аннан соң инде милләт. Кемдер теле барның – иле бар, дип әйткән.

Гаяз Исхакый, ике йөз елдан соң татар милләте, ассимиляцияләнеп, юкка чыгар, дип фаразлаган. Әле бу татарлар ассимиляциясенең башында әйтелгән сүз. Хәзер инде бу процесс шул кадәр тиз һәм көчле бара ки, аны туктатып булмаска охшый. Һәм тел белән милләтнең Исхакый әйткәннән алданрак та юкка чыгуы мөмкин. Процесс бара, әмма бу турыда мәдәният әһелләренең сүзе аз ишетелә, ә хакимияттәге түрәләр бөтенләй дә эндәшми. Әгәр татар теле белән татар милләте юкка чыкса, язучылар, шагыйрьләр, драматурглар һәм артистларның иҗат җимешләрен кем укыр да, кем карар һәм тыңлар икән.

 

Халыкның үз ана теленә хөрмәтсезлек, битарафлык күрсәтүенә һәм ассимиляциягә болай бирелүенә нинди сәбәпләр мәҗбүр иткән? Сәбәпләрнең беренчесе итеп югары уку йортларына керү имтиханнарының һәм алардагы укытуның рус телендә генә булуын күрсәтергә мөмкин. Балалары мәктәпне татар телендә бетереп, шул телдә имтихан тапшырырга һәм шул телдә укырга мөмкинлек булмагач, ата-аналар, нигә кирәк татар телендә уку, дип, балаларын русча укырга биргәннәр. Икенче сәбәп – барча эш кәгазьләренең һәм эштә, төрле учреждениеләрдә сөйләшү рус телендә генә алып барылуы. Бу сәбәпләр тәэсирендә татар теленең кулланылыш күләме тараеп, татарлар үзара да, хәтта гаиләдә дә рус телендә сөйләшә башладылар. Моның нәтиҗәсендә татар телендә китап укучылар да, телевидение тапшыруларын караучылар да азайды.   

 

Татар теленең абруен төшерү, аны хөрмәт итмәү XX гасырның 20 нче елларыннан башланып китә. Шул елларда кайбер тел «галимнәре» татар әдәби телен сөйләү теленә әйләндерү өстендә эшләп, телгә «реформа» үткәрәләр. Бу «реформа» барышында гасырлар буе тупланган тел традицияләрен исәпкә алмыйча, һич тә кирәк булмаган үзгәрешләр кертәләр һәм татар телен баетып торган гарәп-фарсы сүзләрен телдән чыгарып ташлыйлар. Бу үзгәрешләр нәтиҗәсендә телнең сүз байлыгы да, матурлыгы да кими. Ә бит без 1000 еллык мәдәниятебез бар дип мактанырга яратабыз. Реформаторлар исә, татар теле – традициясез, тарихсыз тел, аны ничек теләсәң – шулай үзгәртеп була, дип уйлаганнар, күрәсең. «Реформа» үз эченә нәрсәләрне ала? Минем кулымда ике китап: беренчесе – 1909 елда «Үрнәк» матбагасында басылган «Хикәяләр һәм пьесалар җыентыгы», икенчесе – 1926 елда чыгарылган «Борынгы Болгар хәрабәләре арасында» дигән туристлар өчен юл күрсәткеч белешмә. Аларның икесендә дә сүзләр, чыгыш килешендә булганлыгын күрсәтер өчен, «дан» һәм «дән» кушымчаларына тәмамланган. Шуның белән бергә, сүзне урын-вакыт килешендә икәнлеген «да» һәм «дә» кушымчалары белдергән. Шулай ук бу китапларда, күплекне күрсәтер өчен, сүз ахырына «лар» һәм «ләр» кушымчалары кушылган. 1929-30 елларда татар алфавитын үзгәрткәндә кайберәүләр телгә дә үзгәрешләр кертергә кирәк дигән фикергә килгәннәр. Менә шул реформа нәтиҗәсендә, хәзер чыгыш килешендә «дан» һәм «дән» белән бергә «тан» һәм «тән» кушымчалары, ә күплекне күрсәтүче «лар» һәм «ләр» белән беррәттән, «нар» белән «нәр» кушымчалары кулланыла башлый. Шулай ук урын-вакыт килешендә дә «да» һәм «дә» кушымчаларына тагын «та» һәм «тә» дә өстәлә.

 

Бездә «алып» һәм «калып» дигән сүзләр бар. Алар бер яктан, фигыльне белдерсә, икенче яктан, исемне дә белдерә. Татар телен мөстәкыйль өйрәнүче кешегә бу сүзләр очрый калса, аларның кайчан фигыль, кайчан исем булып килүен белер өчен, аңа артык баш катырырга туры килмәсме? Әгәр бу сүзләр фигыль булып килгәндә «алыб», «калыб» ә исем булып килгәндә «алып», «калып» дип язылса, һичнинди буталчыклык булмас иде. Тагын шуны әйтергә кирәк, шундый фигыль төре ахырында, тоташтан «б» урынына «п» язу нәтиҗәсе буларак, телдә «таптап», «каплап», «саплап» һ.б.ш. кебек «матур» сүзләр пәйда булган.

 

Тел «реформа»сының татар теленә файдасы сизелми. Ләкин зарары бар. Тел буталган, әдәби тел сөйләм теленә әйләндерелгән. Ләкин һәрбер телдә һәрвакыт әдәби тел дә, сөйләм теле дә булган. Аларны бертөсле итәргә тырышу – кирәкмәгән эш. Әдәби тел – тарихи мирасыбыз. Аны фәкать матурлау, аның сүз байлыгын арттыру гына мөмкин. Әдәби телгә кирәкмәгән үзгәрешләр кертү – зур хата. Бу үзгәрешләрне фәнни хезмәт дип түгел, ә башбаштаклык белән конъюктурага яраклашып яки административ-команда ысулы белән кылынган гамәл дип әйтергә була. Реформа үткәрер өчен, аның авторлары нинди «дәлил»ләр китергән икән? Әлбәттә, алар монда кайбер сүзләрдә «дан», «дән» кушымчаларының, «тан», «тән» кебек, күплек санда «лар», «ләр»нең «нар», «нәр» булып һәм кайбер фигыльләр ахырындагы «б» авазы «п» булып ишетелүен «дәлил» итеп күрсәткәннәр булса кирәк. Инглиз һәм француз телләрендә сүзләрнең бер төрле язылып, икенче төрле әйтелүе бик еш очрый. Безгә иң якын булган рус телен алыйк. Анда да «подпередь», «подскочить», «стрижка», «сторожка», «коровка» дип язылган сүзләр һәм «Иванов», «Петров» фамилияләре сөйләгәндә «потпередь», «потскочить», «стришка», «старошка», «каропка», «Иваноф», «Петроф» дип ишетелә. Бу халыкларга (инглиз, француз һәм рус) ничек ишетелсә – шулай язылсын дип һичкем тәкъдим итми. Әгәр хаҗәте булса, аларда да мондый реформалар үткәрер өчен акыллы башлар табылыр иде. Ә бездә мондый «реформа» үткәрергә була. Татар теленә бер дә кирәк булмаган «тан», «тән», «та», «тә», «нар», «нәр» кушымчаларын кертү телнең гасырлар буе төзелеп килгән тәртибен бозган, аны буташтырган. Татар телен болай реформалауның шома-ансат үтүен күреп, «татар теленең фәлән-фәлән җире алай түгел, болай булырга тиеш», дип, яңа реформалар үткәрергә теләүчеләр тагын табылмасмы, дип куясың...


Касыйм ХӘМЗИН, физика укытучысы
Шәһри Казан
№ |
Шәһри Казан печать

▲ Өскә
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Ханский дом
Глобэкс промоушен
Татар телен һәм ТР яшәүче халыклар вәкилләренең<br />туган телләрен саклау, үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar