Үзең теләп алган чир

Биш елга дип бер банктан 150 мең сум күләмендә кредит алган идек. Күптән түгел, ниһаять, түләп бетердек шуны. Кредит бетәргә әле 17 айлап вакыт бар иде барын. Әмма бурычтан тизрәк котыласы килде.

Акча алып торган өчен процент күләме, исәпли башлагач, хәйран чыкты. Башта банк акча биргән өчен генә дә биш меңгә якын сумын тотып калды. Бу безгә акча биргән өчен үзенә күрә премияләре икән. Биш елда түләнгән барлык процент акчаларын да кушсаң, шул 150 меңне 215 мең сум итеп түләргә кирәклеген аңлаттылар. Әмма акча бик кирәк булгач, ризалашмыйча да булдыра алмадык.

Баштарак тыныч кына түләп бардык. Әмма тора-бара өстебездә шундый зур бурыч тору нык борчый башлады. Җитмәсә, түләгән айлык акчаның яртысы диярлек процент каплау өчен генә бара. Бурыч күләме аз-азлап кына кими. Ахыр чиктә, дуслардан, таныш-белешләрдән әҗәткә акча алып, шуңа өйдә азрак җыештыргалап барган саклык акчаларын куштык та бу процентлы бурычтан котылырга булдык. Көнендә түләмәсәң, процентын икеләтә артык түлисе була бит, дип ай саен куркытып торган уйдан тизрәк арынасы килде. Җитмәсә, банктагыларның акчаны тулысынча түләгән көнне: “Сез безнең өчен хөрмәтле клиент”, – дип әйтеп куюлары да йөрәккә сары май булып ятты.

Хәер, банк хөрмәте белән ерак китеп булмый шул. Алуы гына рәхәт, түләүләре гүр газабына тиң. Кайбер банкларның алдалап-йолдалап, зур яшерен процент белән биргән кредитларын алганны үзең дә сизми каласың. Кибет киштәсендә күзне камаштырып торган затлы товарлар соңыннан төшкә кереп йөдәтә башлый бит.

Азат исемле бер танышыбыз, зур суммада акча кирәк булгач, берьюлы әллә ничә банктан кредит алган. Алуын алган, әмма вакытында түләп бара алмаган. Шулай кала-кала, калган. Җитмәсә, башка банклар да акча карточкалары җибәрә башлаган моңа. Телефон аша тиешле кодны гына белешәсе, ярты сәгать дигәндә акча кесәңдә була. Күбрәк акча булдыру нияте харап иткән шул танышыбызны. Ул әле уен автоматларында да уйный башлаган. Баштарак бу “кулсыз бандит”лар акчаны биргәләсә, соңрак “саранланганнар”. Азат тәмам бурычка баткан. Тора-бара хатынының алтыннары да “худ”ка киткән. Хәзер исә көн саен диярлек шалтыратып торучы суд приставлары да хәлне нык катлауландыра икән. Бер банктан башта: “Бурычыгыз фәлән суммада булды”, – дигән “сәлам” хатлары килгәләгән. Әмма соңыннан алар хат җибәрүне туктатканнар. Азат, оныттылар, ахрысы, дип тә уйлый башлаган. Мин, кызыксынып, шул банкның үзенә шалтыратып карарга булдым. “Сездән акча алган кеше бурычын түли алмаса, аны нишләтәсез?” – дип сорадым. Миңа исә башта кисәтү ясалганлыгы, аннан соң түләнмәгән һәр ай өчен билгеле бер күләмдә штраф салынганлыгын әйттеләр. Бу штраф суммасы шулай хәтта берничә ел буена исәпләнеп барырга мөмкин икән. Аннан соң исә эшне судка җибәрәләр. Шуларны ишеткәч, тынычланып калган танышымны тизрәк кыймылдатырга ашыктым.

Хәзерге вакытта Россия территориясендә бер меңгә якын банк бар. Аларның һәркайсы кредит буенча фәләнләгән клиентка ия. Биреп торган сумманы ике тапкыр арттырып кайтару банк­ларның һәркайсы өчен табыш китерә. Шушы язманы әзерләгәндә суд приставларыннан качып котылырга теләгән тагын бер кеше белән танышырга туры килде. Без яшәгән тулай торактан булгач, аралашып киттек. Беркөнне карасам, бүлмәсендәге бар җиһазын машинага төяп ята бу. Яшьләр программасы буенча фатир отканнар икән, дип ишеткәч, мин аны күченә, ахрысы, дип уйлаган идем. Ялгышканмын икән. Әмма ул артык аңлатып тормыйча гына: “Минем проблемалар күбәйде әле. Машинамны сатып җибәрергә туры килде, менә хәзер хатыным белән аерылышам. Ул әнисенә китә. Мин монда үзем генә яшәячәкмен”,– дип әйтте. Банкларга булган бурычын әйтергә оялды, бик күп, дип кенә куйды. “Моннан соң банк тирәләрен әйләнеп узар идем, 3–4 эштә эшләргә дә риза, тик менә җыйган бурычымнан ничек котылырга икәнлеген генә белмим, әле бит кечкенә ике улым да үсеп килә”, – диде ул, уфтанып.

Искене яңага алмаштырасы, матур итеп киенәсе, шәп машинада җилдерәсе, өйне кирәкле җиһазлар белән тутырасы килә. Бу – күпчелегебезгә таныш хыяллар. Төн йокыбыз да күбесе шулар аркасында кача. Бурычларыбызның да күпчелек сәбәпчесе шулар. Банклары да хәйләкәр шул, яңгырдан соңгы гөмбәләр шикелле калкып кына торалар. Адәм баласының психологиясен яхшы аңлаган акча биреп торучылар без хыялланганнарны тиз арада тормышка ашыру белән өметләндерәләр.