поиск новостей
  • 19.01 "Кичер мине, әнкәй", 12+, Кариев театры, 18:30
  • 21.01 Премьера! "Арыну", Татарстанның халык артисты Нуриәхмәт Сафин юбилее, 12+, Кариев театры, 18:30
  • 22.01 Премьера! "Арыну", Татарстанның халык артисты Нуриәхмәт Сафин юбилее, 12+, Кариев театры, 18:00
  • 26.01-30.01 Әнвәр Нургалиев. Уникс
  • 29.01-30.01 Премьера! "Алтынчәч", 12+, Кариев театры, 18:00
  • 02.02 Премьера!" Сөннәтче бабай", 12+, Кариев театры, 18:30
  • 03.02 "Ак чәчәкләр кебек...", 12+, Кариев театры, 18:30
Бүген кемнәр туган
  • 17 Гыйнвар
  • Илнур Закиров - актер
  • Аяз Гыйләҗев (1928-2002) - язучы
  • Барлас Камалов (1930-2004) - язучы
  • Чулпан Шакирова - журналист
  • Гөлүсә Шаһбан - шагыйрә
  • Ләйсән Сафина - журналист
  • Казан шэхэренен Жилплощадка бистэсендэ бер хужа (50 яшьлек ир)ике булмэле квартирага ике егет кертэм. Тулэу жан башына 4000. Квартира барлык унайлыклары белэн.Хужанын начар гадэтлэре юк.тел.вацап 89027159146
  • Озак вакытка торырга бер бүлмәле фатир бирәбез. Казан шәхәре, Вахитов районы, Хороводная,50 ("Рустәм" мәчете янында). 50 м2,2 лоджия. Яшәр өчен барлык җигазлар бар. Бәясе - аена 23 мен сум + ку. Риэлторларсыз. 89655886519.
  • Сдаю 2 комн.квартиру на Спартаковской 88б, с мебелью,бытовая техника,охраняемый двор,в отличном состоянии.с.89276766077
  • Узем белэн бер булмэле квартирада торырга бер кыз эзлим. квартира фатых амирхан урамында урнашкан, 13 000 все включено. Ватсапка язырга яисэ шалтратырга аласыз элеге номерга 89872711348
  • Набережные Челны! Делаю ручной и вакумно- аппаратный массаж. А так же сухая хиджама.+79520427894 Мунира.
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ, КАР КОРЭУ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ... 89196271171
  • Ярылган хэм ярылмаган букэнлэнгэн утын сатабыз. 89274194883
  • Төшегезгә ерак бабаларыгыз-әбиләрегез фәрештә булып керсен дисәгез, сез аларга догада булыгыз. Исемнәрен белмисеңме? Шәҗәрәгез юкмы? Нәсел тамгагызны да белмисезме? Бу бит хәл итәрлек мәсьәлә. Дәүләт архивлары чыганаклары буенча шәҗәрәгезне төзеп бирәм. Шәҗәрәҗәге барлык фактларны архив документының фотокопиясе белән раслыйм. Бу өлкәдә эш тәҗрибәм 8 ел. Тел./Ватсап: 8–917–874–16–40 Tongekuk@gmail.com Дамир Шәйхетдин.
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • Сдаётся 2-х комнатная квартира с мебелью в центре Актаныша на длительный срок. т. 89063332251
 
 

 
Архив
 
02.12.2021 Ана теле

Ана теле: Тел һәм җыр. Мәшһүр затларыбыз “моң” турында

Телебезнең иң бай хәзинәләреннән берсе җырның асылын төшенүне дәвам иттереп, соңгы язма-дәрестә без аның хисне белдерү сәләтенә аерым игътибар итеп, бу кыйбладагы хәсиятен төплерәк өйрәнергә керешкән идек. Җыр кешенең рухый ризыгының аеруча нәзберек бер өлешен, ягьни эчке хисен ничегрәк белдерә ала?

Җырны сөйләмебезне чарлау чарасы буларак алганда без башлыча тел белән эш итәрбез дигән идек тә тормышыбызда җыр үзенә бер, колачлырак, тирәнрәк урын тота шул. Әңгәмәне тел белән генә чикләргә мөмкин дә түгел. Чөнки ул моң, көй төшенчәләреннән һич тә аерылгысыз. Шуларсыз җыр төшенчәсе гомумән дә була алмый, дидек бит. Җырның бер үзәге сүз булса, икенче үзәге моң, көй бит! Бу хакта шушы өлкәгә кагылган затларыбыз ни уйлый, ни әйткән? Менә бөтен гомере җырдан аерылгысыз шагыйрә, җырчы Лена Шагыйрҗанның моң, җыр, көй турында кайбер уй-фикере: Тирә-юньдә бөтен нәрсә көйли: / һава, аһәң, мелодия, аваз, / ритм, рифма, ташлар, гөрләвекләр, / алсу гөлләр көйли, шаулы агач... (Казан утлары, 2002, №9, 21 б.); Тыңлап торсаң өнен Табигатьнең,/ бертуктаусыз гүзәл симфония / агылып тора Җирдән, Күктән, Судан – / бер Аллаһның моңлы сулышы гүя (Казан утлары, 2002, №9, 21 б.); ди шагыйрәбез.     
                    
   Мәшһүр композитәр, җырчы Сара Садыйкова “Җыр булсын өчен иң башта көй кирәк, көйсез җыр булмый”, дигән икән. “Моң” димәгән бит. “Моң”ны ул ничек аңлады икән? Ә музыканы?
 
   Даһи җырчы, композитор, милләтпәрвәр Илһам Шакировның еш кына “милли моң” диюе күп нәрсә аңлата түгелме! Аныңча, миллилек моңнан, җырдан тора.
 
   Мәшһүрә җырчыбыз, композитор Зөһрә Сәхәбиева моң турында: “Җырлы гомер – гамьле гомер” дигән китабында  (Казан: Татар.кит.нәшр., 2016) ире, атаклы җырчы Хәйдәр Бигичевкә багышлаган “ Мәңгелек җырым син...” дигән бүлектә “Моң” дигән монолог тәкъдим итә. “Нәрсә соң ул моң? Бәхетнең ни икәнен һәркем үзенчә аңлаган кебек, моң дигән хикмәткә дә һәр татар җаны үз ачкычын яратадыр Моң төшенчәсе безнең халыкта гына бар дип йөрсәк тә, хиссияте барча халыкларда бар аның. Шиксез.  Моңсыз халык булмас. Ә инде үземә килгәндә, яши-яши мин шуны аңладым: моң кешегә юкка гына бирелми. Аллаһы Тәгаләгә һәммәсе мәгълүм. Шулай ук  адәм балаларының ни күрәчәге дә.  Уйнап-көлеп кенә үскән кешенең күңелендә моң булмаса да, гаҗәпләнмим мин.  Шулай. Җиңел генә, хәсрәт күрмичә генә, күз яше түкмичә генә, утырып уйлар уйламыйча гына үскән һәм яшәгән кешедә моң булмавы ни гаҗәп?
 
   Ә Хәйдәр – сугыш арты баласы. Сугышның афәтләре бик күптөрле һәм бик гомерле була аның.  Тормыш итү кыенлыкларын гына әйтүем түгел. Кешеләрнең холык-фигыльләрен саусызландырды сугыш, гамәлләрен үзгәртте. Һәр җайсызлыкның иң элек нечкә җаннарга – балаларга килеп бәрелгәнен беләбез. ... Хәйдәрнең бәләкәй чакта төшкән бер фотосы бар. Иң беренче фотосы ул аның. Оста кулыннан төшереп ясалган сурәт түгел – “любительский”.  Гап-гади киемнәрдән, аягында оекбаш. Ярабби, бер матур, уймак иренле малай. Ярабби, бер тынычлык белән утырып тора.  Ә күзләрендәге моң... Ул күзләргә тирән күлләрдән дә тирән моң  сыйган... Менә шуңа күрә дә моң ул кешегә алда күрәчәкләре өчен дә  биреләдер дип уйлыйм мин. Тормыш шушы уемны раслаган мисалларны бер-бер артлы китерә тора... Моң иясе булу өчен җырчы булу мәҗбүри түгел. Ул игенчедә дә була, шагыйрьдә дә була, язучыда да була, балта остасында да була. Моң – аңлатып бетерә алмый торган тирән гамь ул. Моң ул – буш булмау. һәм тулышкан күңел бервакыт үзенә юл таба: йә шигырь булып чыга, йә йорт булып калка, йә бер кул ясуы буш җир калмаган уҗым булып шыта, йә җыр булып түгелә.” ди Зөһрә ханым.
 
   Шул китапта җыр белән бәйле, Зөһрә белән бәйле башка затларның да моң турында фикере бар. Миргазыян Юныс: “... Моңны бары тик бер төрле генә кабул итү, аны күкләргә чөеп мактау дөрес булмас иде. Моңның чын вазифасы – милли горурлыкны саклау колониаль коллык шартларында чиктән тыш авыр, катлаулы иде. Татарда тез чүгеп,  буйсынып яшәү, моңлы мескенлек, моңлы ялагайлык шактый көчәйде. Милли мескенлекне теләсә кайсы җырчы, теләсә нинди әдип һәм рәссам саклый ала. Милли горурлыкны бары тик халык, чын халыкча, ихлас, саф күңелдән башкаручылар гына тәрбияли ала. Зөһрә шундыйлардан (351 б.).
 
... Җыр, музыка гади сүзнең көче җитмәгән, күңел нечкәлекләрен башка юл белән тапшыру кирәк булган очракта барлыкка килә. Димәк, моң тылсымы беркайчан да безгә серләрен ачып бетермәячәк. Зөһрә ирешкән уңышлыкларның  каян барлыкка килүе турында мин болай фаразлыйм, ди Миргазыян Юныс: Татар җырын, дастаннарыбызны, мөнәҗәтләребезне  халык язмышына кагылышлы тетрәндергеч вакыйгалар тудырган. Җырлаганда Зөһрә  күңеле белән шул вакыйгалар тирәнлегендә яши ала. Ул аларны аңлый, борчыла, дулкынлана. Көй белән безгә шушы тирән кичерешләр килеп җитә.  Ирексездән без дә  кайгыра, дулкынлана башлыйбыз. Без зур әдипнең кәгазьгә салынмаган сүзен дә (подтекст) ишетәбез. Җырда да шулай. Башкаручының кайнар тойгылары, аның изге теләкләре көй дулкыны белән безгә килеп керә, безнең дә тойгылар  сулкылдарга тотына... (352 б.), дигән Миргазыян Юныс.
 
   Фәнис Яруллин менә ни дигән: Бу исемне телгә алуга, минем күз алдыма тирән сулы, бормаланып-бормаланып агучы, озын юллар үтеп, безнең көннәргә килеп җиткән мәһабәт елга килеп баса. Ни өчен шулай икән соң бу?   Мөгаен, елга белән җырның охшаш язмышлы булуыннандыр. Әйе, ныклабрак уйлап карасаң, болар арасында уртаклыклар күп. зур елгалар гасырлар белән гасырларны, буыннар белән буыннарны тоташтырып, эссе чүлләрдә кипмичә, тау-ташларга бәрелеп юкка чыкмыйча туктаусыз аккан кебек, татар моңы да, юлда очраган меңнәрчә киртәләрне җиңә-җиңә, күңелләрдән күңелләргә күчә-күчә, бүгенге көнгә килеп җиткән. Безнең борынгы җырларыбызның  кайсын гына алып карама – аның төбендә тирән моң ята. Хәер, сагыш белән моң гына түгел, аларда самимилек белән керсезлек, лирик геройны чиксез олылау һәм мәхәббәт, күңелнең иң тирән катламнарын актарып ташларлык хисләр дулкыны һәм кичерешләр өермәсе, җан тетрәтерлек тирбәлешләр һәм авазлар алмашынуы. Мондый җырларны теләсә нинди тавыш белән җырлап булмый... Заман көйләрен җырларга өйрәнеп булса да халык җырларын өйрәнеп кенә җырлап булмый. Аның өчен җырчы булып туарга, иркенлекне-киңлекне тоеп үсәргә, ерак гасырлар авазына колак сала белергә, күңел катламнарына үтеп керергә өйрәнергә кирәк. (356 б.), дигән Фәнис Яруллин.
  
   Моң, көй, җыр турында шәхсән үзем ни уйлыйм? Инде әйтелә башлаган фикерне дәвам иттерик. Менә бер парчам: Бакый.   Юбилейларда күп булынган. Һәркайсыннан үзенә бер кызык, истәлекле вакыйга йә мизгел кала. Әйтик, Бакый Урманче турында берәр сүз чыкса яисә аның берәр сурәтенә, үзе ясаган берәр әсәренә юлыксам, келт итеп аның туксан яше бәйрәмендә  зур, дәрәҗәле театрның шыгрым тулы халык алдында олы мөнбәрдән ихластан җырлавы  хәтергә төшә. Көчле, дәртле тавыш; үзен иркен тота, җырлавыннан үзенә дә, башкаларга да ләззәт бирелүен тоеп, шуннан илһам алып, ихласый җырлый...
 
   Ә бит хикмәт вакыйганың үзеннән бигрәк шул уелып калган мизгелләрнең торып-торып янә хәтергә төшеп, үзенә күрә яңа бер ачыш булып, күңелдә яңа хәтирәләр уятып, ләззәт, рухый бер ачыш биреп куюында. Бакый абыйның йөз еллыгын билгеләгән көннәр: радио, телевизор сөйли, газетлар яза, һәйкәл ачып җибәрделәр, залларда әсәрләрен күрсәтәләр.
 
   Шул күргәзмәләрнең берсен карап йөрим. Иң зур залларның берсендә аның иң күрекле сурәт-картиналары – милләтебезнең атаклы ханымнары. һәр сурәте еллар буе ясаган сәнгать әсәренә тиң,  күпме көч, илһам сарыф ителгән.
 
   Чү, тукта, болар бит барысы да бер елда – 1987 елда иҗат ителгән. Аларны туктый-туктый, кайтып-кайтып карыйм. Болар бит ул мөнбәрдән дәртләнеп, илһамланып җырлаган туксан яше елында ясалган.    Сөбханалла, сөбханалла! Туксан яшьтә илһамлы, канатлы, очкынлы иҗатка шундый сәләт, шундый дәрт-көч, гайрәт! Туксан яшьтә! Башында хисле уйлар ташкыны, кулда кыюлык, ышаныч, тәвәккәллек, һәр хәрәкәт-сызык гаҗәеп нечкә тоемлап салынган, “без мәңгелек!” дигән ышаныч белән төшерелгән.
 
   Бирсә дә бирер икән табигать адәм баласына да шундый  могҗизаи сәләт һәм шуңа тиң кодрәт, көч!
                          
    Бу язманы фәнниерәк нәтиҗә белән төгәллик: безнең аңда,  яшәешебездә моң + сүз нисбәте тәңгәл булырга, ягъни җырның үзендә көй+сүз нисбәте тәңгәл булырга тиешлеге табигый таләп дәрәҗәсендә булуы зарур. Бервакыт “Тәртип ФМ” радиосын ябып тордылар. Сөйләмиләр бит, көне-төне җыр җырлаталар. Тәмам гарык иттеләр көй, моң белән. Радионы сүндергәли башладык, чөнки зиһен-аңыбыз сүз –  уйлау өчен ризык көтә.                    
 
    Тормышыбызны җырсыз күз алдына да китереп булмаганга, аның белән бәйле күңел кылларын тибрәткән менә әле сөйләнгән кебек вакыйга, хәлләр һәркайсыбызда булып тора. Аларны озаклап сөйли алыр идек тә вакыт чикли. Аннары җыр белән бәйле әлеге вакыйгалар турында гомуми уйланулар, яшәү өчен сабаклар-нәтиҗәләр дә ясалып торыла бит, аларын да уртаклашасы килә. Темабызда күчеш ясаган арада шуларын да искә төшерик әле.
                                                      Илдар Низамов,
                                           филология фәннәре докторы.

Илдар НИЗАМОВ
Матбугат.ру
№ --- | 02.12.2021
Матбугат.ру печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№3 (911557) / 03.12.2021 12:22:45

Мин дә халыклар арасында яшәгән кеше....
!982 елларда башкорт Өфелә башкортча сөйләшергә ояла иде(бүгенге татар кеби).
Әйе Мортазаның башкортны күтәрүе бик көчле булды. Мортаза,(малае)фонд булдырды. Урал артында башкортлар аякка бастылар. Яшьләргә потриотик лагерлар ачтылар,урман эчендәге ауылларда......
Әйе,татар "толерант",10 татар арасында 1 урыс булса,бар татар да урысча сөләшә. Кем гаепле суң ана теленең бетүенә? Урыс гаеплемә? Татар үзе! Үзен үзе(бер берсен дә) хөрмәтләми татар. Әбиләргә кадәр вата җимерә оныклары илә урысча сөләшә. Шулай булгач,Низамовның язмасы,урыс әйтмешли, мәетне терелтүгә омтылыш булып кына кабул ителә....

Син Илшат,Низамовның туганыма әллә,я исә укыганда
"дус" идеңмә Илдар абыенң белән? Акыллы кешеләргә, уйлар өчен уйлар җитәрлек,Низамов әсәрләрендә. Әсәрләрнең КПДсы бик түбән....
Син әйткәнчә татарның үзаңын күтәрергә яраклы әсәрләр түгел..... Хаман безнең башлыкларны гаепләү бик үк дөрестә булмас,татар "ученый"ларыннан рәт булмагач......
Минем исмемгә килгәндә,ул турында яздым инде,Муса гәләйсәләм исме дип....

№2 (911555) / 02.12.2021 23:00:56

Рәхмәт авторга.
Әлфия апа Авзалова да: Кайгы, хәсрәт кичермәгән кеше чын моң белән җырлый алмый дигән.
Аннары Мойшага шуны әйтер идем. Ташла әле шул яһүд исемеңне.
Аннары. Татарда милли үзаң юклыгына безнең түрәләр гаепле.
Мин 32 ел башкортлар, казахлар башка халыклар арасында яшәгән кеше. 90-чы еллардан башлап башкортларда шулкадәр актив милли эш алып бардылар, телевидениесы да, радиосы да, гәзит-җурналлары да, милли активистлар да, милли чаралар да. 90чы елларда да аларда милли үзаң югарырак иде. Хәзер, көн төн башкортлык сеңдерелгәч, милли горурлык көн-төн сеңдерелгәч, аларда милли горурлык татарныкыннан бер 10 тапкыр артык. Безнең түрәләр бездә тулиран, бездә инапулис, бездә рикурд уңыш диюдән ерак китмиләр, татар өчен аркылыны буйга да салмыйлар, Уфа башкортлар өчен эшләгәннең миллионнан берен дә эшләмиләр татар өчен. Киресенчә. теләсә нинди милли чарага аяк чалу сәясәте, миллилекне, милли актиивистларны авызлыклау, тәртәгә тыгып кую сәясәте алып баралар. Татарстанның бар түрәләре дә татар өчен бер Рәхимов башкортлар өчен эшләгәннең меңнән берен дә эшләмәгән һәм дә эшләми дә.
Менә шуннан юк татарда миллилек, менә шуннан инде татарда ничек булса да (башкорт булыпмы, урыс булыпмы)рәхәт яшәргә тырышу өянәге (Гумилевның пассионарлык теориясе буенча милләтнең иң аска тәгәрәгән баскычы). Ә бит Уфа гәзитләре, башка СМИлары, милли активистлары 90-чы елларда ук "Башкорт әтрәгәләм халык түгел, ул халкын, телен майлы калйага алмаштырмас" дип көн төн яздылар, иркен яшәү өчен теленә, халкына хыянәт итүчеләргә сугыш ачтылар. Ысын халыклар (яшәргә хокукы булган халыклар, халкы, теле өчен җанын бирергә әзер халыклар) һәм әтрәгәләм халыклар (яшәргә хокукы булмаган хавлыклар, халкын телен майлы калҗага алмаштыручы халыклар) турында меңләгән тапшыру, мәкаләләр урнаштырдылар.
ә безнекеләр шуның нәк киресен эшлиләр.

№1 (911540) / 02.12.2021 12:25:07

Фәлсәфә духторы үзен түбәнсетмәсение халык алдында,кеше кояшы астында җылынып.....
Язар булсаң яз! үзеңнекен,кеше язганны шәрехләп йөрү җегет кеше эше түгел.
Чын-чынлап татар телен томышта куллануны булдыру,яшьләрне татар потиатизмнда тәрбияләү,менә бүгене тәләп.
Яшьләр тыңламый җырларны,алар җитмәсә,Шакировның кем икәнен дә белмиләр.
Да синең язганнар,гилми дәрәҗә алу өчен язылганнардыр. Прастуй халыкка син язганнар до фени. Алар хайван асрый,сөт сата. Шул акчага тормышын алып бара,баласын укыта(урысчага)
"Мин урысча белмәдем,укый алмадым.Хет балам урысча белсен"-дип ауыл мәктәбендә дә урысча укыта... Менә үзең уйлап кара, ип.Низамов,кирәкме аларга син язганнар?
Мин язганнарны М.ру чылар тупо алып атмагыз! Мин язганнарны аңларга тырышыгыз.

Татар теле дип җанып-пешеп йөрүчеләр 50мең кеше булса бик әйбәт,аның да күбесе Әхмәтзәки(кигәвен),минем кеби карт кешеләр. Ә калган татар(прастуй татар),уйлап карыйма ана теле турында?
Иң мөхиме,узганны сагынып утыру түгел,ә кләчәктә татар балаларына,балалалар бакчасыннан,мәктәптән потриатзмны сеңдерү лязим. Потриатизм дигәндә,татар потриатзмы турында сүзем. Бүген РФда потриатизм тәрбиәләү мәктәпләрдә тәрбиәләү мөмкин. Потриатизм:туган җиргә,гаиләңгә,ана теленә,ата-бабаларыңа,нәселеңә һ.б. Бүген бу мәктәпләрдә рөхсәт ителгән. Нигә кулланмыйбыз?
Теге совет уакытындагы мәзәк кеби,тирес өемендә ничә чебен бар,дигән гилми эш язучы НИИ доценты кеби эшләр белән шөгелләнү бик үк дөрес түгел, минемчә.
Килер уакыт,бүген син язганнар да кирәк булыр,әмма бүген татар(масса күләм) аны аңларлык дәрәҗәдә түгел.
Минем язганнарны ип.Низамовка атака түгел,бары дусларча киңгәш,итеп кабул итегез.

М.руда өстен генә укып,аңларга тырышмаенча ,сызып аталар. Күрәсең ана телен аңлап бетермәүче яшьләр килде(М.руда җибәрелгән хаталар. шуны күрсәтә). Даҗе М.ру да татарча җөмлә төзелешен белмәүчеләр дә җитәрлек.

Хы,турысын әйткән кемгә ошасын. көзгенең ни гаебе бар.....

▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
Piter.tatar