• 17.04 Премьера! "Ак чәчәкләр кебек..." (12+), Кариев театры , 18:00
  • 24.04 Ришат Төхвәтуллин. Уникс. 17:00
  • 25.04-27.04 Алтын Казан. ТАГТОиБ им. М.Джалиля. 18:00
  • 26.04 "Печән базары" (12+), Кариев театры, 18:30
  • 27.04 "Зәйтүнәкәй" (12+), Кариев театры, 18:30
  • 06.05 "Кайнар" концерт (6+), Болгар радиосы, 18.30 сәг.
  • 15.05 Бертуган Сафроновларның фантастик тамашасы. Татнефть Арена. 14:00
Бүген кемнәр туган
  • 17 Апрель
  • Бату Мөлеков (1928-1999) - композитор
  • Продаю комнату в коммунальной квартире, которая расположена по адресу: Казань, пр-т Ибрагимова, 37. Общ. площадью 13 кв.м.На 2/5эт. Входная дверь в комнату металлическая, пластиковые окна, на полу ламинат.Кухня, туалет, душ в коридоре с отдельным входом. В квартире сделан косметический ремонт.Доброжелательные соседи. Месторасположение комнаты очень удобная , развитая инфраструктура, всё в шаговой доступности(магазины,школы,аптеки). Во дворе детские сады, детская площадка, парковка своя. Отличная транспортная развязка, откуда можно добраться до любой точки Казани. Метро "Яшьлек" в 5 минутах пешим ходом. Автобусная остановка рядом. Парк Победы рядом. ТЦ Парк Хаус, Тандем, ДК Химиков, московский рынок всё в шаговой доступности.Тел.89274000105
  • Зеленодольский районы Большие кургузи 20 сутый жир арендага бирэм.шулай УК ялгыз яки Бер кызы булган моселман хатын кызы кирэк .ойдэ торырга 89600696970
  • Сниму гостинку или 1 комнатную квартиру в советском или приволжском районе,до 15т всё включено.89274234089
  • Требуются стропальщик и разнорабочий. Актаныш. Тел. 89376209888
  • Братьев Касимовых 22/7 (рынок мавлютова) адресы буенча урнашкан булмэгэ, иптэшкэ бер ир-егет кертэм. 89274433797.
  • Исэнмесез! Май башы май азакларын да 2 бэлмэле фатир снимать итер идем центр да Актаныш, семья балалар белэн. Желательно стиральная машина. Чистоту и своевременную оплату обещаем!!! 89509461699
  • Актаныш районында агач йорт сатыла. Торырлык, яхшы хәлдә. Арзан бәядән. 89372979649
  • Әле һаман шәҗәрәгез юкмы? Нәсел тамгагызны белмисезме? Бу хәл итәрлек мәсьәлә. Дәүләт архивлары чыганаклары буенча шәҗәрәгезне төзеп бирәм. Шәҗәрәҗәге барлык фактларны архив документының фотокопиясе белән раслыйм. Бу өлкәдә эш тәҗрибәм 7 ел. Тел./Ватсап: 8–917–874–16–40 Tongekuk@gmail.com Дамир Шәйхетдин.
  • романовский сарыклар сатыла .срочно тел 89050220598
  • Зур телевизор сатыла.Күрсәтүе яхшы.3000 сум.тел.89172337131

 
 

 
Архив
 

               

07.04.2021 Ана теле

Ана теле. Иң төп тискәре билгеләреннән - калька-калып-штамп. Нигә үрчетәбез?

Кеше гомере “бүген” дигән күзәнәкләрдән җыела. Иртән торуга хәрәкәтебезне шул төшенчә-сүз белән башлыйбыз. Еш кулланылганга күрә “бу көн” тезмәсе “бүген” булып җыйнакланган. Татар кешесенең фикер агышында бу төшенчә берничек тә бүтәнчә уйланырга, әйтелергә тиеш түгел! Тик менә ... татарча радиоларның, телевидение каналларының барысында да тәүлек буена “бүгенге көндә...”. “бүгенгесе көндә...”.

Гап-гади сүзнең “үзебезчә” булмавы, “варваризм-кермешәк” булуы, хәтта фәндә дә тәгаенләнүе (калька, штамп, калып) җанны әрнетә. милли горурлыкка тия.
   
Бәлә шунда: ул инде гомуми хастага әйләнеп бара. Хәтта телебезнең нигез ташларын җимерә торган казалардан. Әйтик, татарга гына хас парлы сүзләр беркайчан да күплектә әйтелергә дә, язылырга  да тиеш түгел. Ә бездә кайсы гына сөйләмне алма: “явым-төшемнәр”. “ ир-атлар” “бәлә-казалар”. Чын татар мондый мәгънәви исрафлыкка юл куймаска тиеш. 
   
Иң әрнеткәне шул: калыпның һәркайсының җанны яралап алуы белән бергә шул яралар турында моңарчы да әлләкүпме язылып, аларның һаман дәвам иттерелүендә. Менә әрни-әрни архивны барладым да кайбер язмаларны кабатларга булдым.
 
“Калька, ягъни урысча уйлап татарча әйтергә азапланганнан килеп чыккан мәгънәсезлек күренеше – ул татар теленең җанын, үзәген кимерә-җимерә торган колорад корткычына әйләнде.  Халыктан ризасызлык әледән-әле ишетелеп торса да, калька әрсезләнгәннән-әрсезләнә генә бара.
 
“Руль артында утыру”, “өстәл артында утыру” кебек мәгънәсезлекләр турында аз әйтелмәде, аз язылмады. Әнә бүген дә радио “Утыз ел руль артында утырган Фәләнев...”, ди. Сука артыннан йөреп, ат арбасы артында утырып була, ә рульнең алды кайда да арты кайда?
   
Шулай да ара-тирә дөресе дә очрап куя. Мәсәлән, “Азатлык”: “Рульгә утырудан баш тартты”, ди. “Татарстан” радиосының да : “Мәсьәләне түгәрәк өстәлдә хәл иттеләр”, дигәне бар. Заманында Хәсән Сарьян: “...өстәл тирәли утырдылар”, “...табында утырдылар...” дип язар иде.
   
Калька казасыннан телнең бер генә чара-категориясе дә котылып кала алмый: – кушымчалар: күплек кушымчасын инде әйттек; сайлаулар, каникуллардагы мәгънәсез -лар халыкка күпмегә төшәдер); игътибарлылык  (игътибар),  шәфкатьлелек (шәфкать), әһәмиятлелеге (әһәмияте), куркынычсызлылык (куркынычсызлык), матбугат иреклелеге (иреге), дымлылык нормага туры килә (дым), кальцийлаштырылган (кальцийлы), дәвам итәбез (иттерәбез), кырылган кишер (кырган), фирмалы кибет (фирма кибете) һ.б; Гап-гади “ара”ны “аралык” кысрыклап бара...
 
   – буенча, өчен, турында һ.б. бәйлек, хәбәрлек, мөнәсәбәтлекләр калькага аеруча еш бирелә: “Чыгышы буенча (белән)  Апас районыннан; “Таң йолдызы” тапшыруы өчен  (тапшыруына) бирелгән вакыт тәмамланды;  Иртәнге сәгатьләрдә сезнең өчен Румия эшләде (мин эшлисен эшләде микәнни?!); Салават үзенең шөгыле өчен дә (шөгыленә) дә вакыт тапкан; “Азык белән хәлебез бик авыр иде  (азык булмау сәбәпле, аркасында);
   –калька һәр татарча сүз артына яшеренә ала. Мәсәлән, бүген безне “чыгу” калькасы басты – кайлардан гына чыкмыйлар: тәҗрибәдән чыгып, нәтиҗәдән чыгып, эчтәлегеннән чыгып, “вакыттан чыгып түләү” һ.б. Радиолар көн саен:  “йолдызлар күзлегеннән чыгып фараз”, ди. Ә телевидениедә бер студенттан: “Синең күзлектән чыгып караганда  укытучы нинди булырга тиеш”, ди. Ә студент – күзлексез. Бер җитәкче хәтта: “Сәяси караш күзлегеннән чыгып караганда”, дип үк җибәрде;
   - калька шаукымында нинди генә тоссыз, мәгънәсез тезмәләр барлыкка килми! Бер артист бер әңгәмәсендә генә дә: “җырлар өстендә эшлим”, “режиссер безнең өстә бик нык эшләде”, диде. Икенче бер белгеч: “Атлар ярты ач...”, ди. Җитди генә газет: “Шахталарда киеренкелек саклана”, дип язды. Хәтта язучы авызыннан да: “Тулы канлы тормыш белән яши”, дигән мәгънәсезлек чыкты; “Сез курстамы?” ди “Курай” радиосы  журналисты – янәсе, хәл-әхвәл сораша;
   – бөтен бер фикер калька кыяфәтенә керә ала икән: “Олуг хәрефтән кеше бул!” ди  бер яшь язучы. “Человек  с большой буквы”, янәсе. Әстәгъфирулла! Ишетмәсәң ишет!
   – сүзне сүзгә, тезмәне тезмәгә, җөмләне җөмләгә, текстны текстка бәйләү чараларының калькалашуы аеруча хәвефле. Соңгы вакытта “һәм” нең  бәйләгеч сыйфатында кулланылуы чиргә әйләнеп бара. “Татар” радиосының бер яшь диктор кызы сүзне сүзгә “һәм” дип бәйләү белән бергә, көне буе фикерне фикергә  “һәм инде” дип бәйләп бара. Көне буе!  Аннан үрнәк алырга тырышкандай, бер яшь хәзрәт тә  бөтен чыгышы буена “Һәм дә...” дип бәйләп барды.  Саф татарча сөйләмдә  мондый очракта бәйләү чарасы– гап-гади пауза. Татар авылына кайтып, халык сөйләменә диккать итегез: бер генә тапкыр да “һәм”не ишетмәссез!
   
Түгәрәкләп әйткәндә, каләм яисә микрофонны кулга алуга, бисмилла белән бергә, “Сак бул, калька посып тора!”  дигән доганы да кабатлап кую  хәерледер.
     
Мондый гадәт булсын өчен көндәлек сөйләмеңне дә. хезмәт-вазыйфаңа караган иҗтимсөйләмеңне дә даими күзәтүдә тотып, кимчелекләрен бетерергә омтылырга кирәк. Әйдәгез_ үзебезнең шундый тәҗрибәне барларга тырышып карыйк әле. Радио, телевидениедә, балалар бакчасында, мәктәптә,  югары уку йортларында, театрларда сөйләм юнәлешендә даими эшләүче ижатчыларыбыз, мөгаллимнәребездә “көндәлек”, “күнегү” дигән эш дәфтәрләре булмый калмас. Хәтерлим: заманында “Социалистик Татарстан” газетында  иртән эшкә килгәндә секретариат ишегендә кәгазь эленеп торыр иде – баш сәркатип атаклы журналист Миншәех Зәбирев бүген чыккан газеттагы калька-штамп гыйбарәләрне кызыл буяу белән язып (“тырыш хезмәт нәтиҗәсе”, “үрнәк алыгыз”, “Яңа ел белән!” һ.б.). элеп тә куйган булыр иде.
   
Беләм: калька белән көрәш бүген дә бара. Ниндиерәк алымнар кулланыла? Бергәләп ачыклауның файдасы булмый калмас.
                                                           Илдар Низамов,                                   
филология фәннәре докторы

Илдар НИЗАМОВ
Матбугат.ру
№ --- | 07.04.2021
Матбугат.ру печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№1 (910256) / 08.04.2021 20:32:20

Рәхмәт авторга.
Авторның коллекциясенә:
Мәктәпләрдә хәзер татар балалары "Арктика чүлләре"(!) өйрәнәләр. Бусы инде "Арктические пустыни"ның татарчасы була.

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar