• 26.06-28.08 Театрализованное фольклорное Казан-шоу. Туган авыл.
  • 05.08-15.08 Кыргый планета. Казан циркы. 18:00
  • 06.08-15.08 Салават. 33 сезон. Камал театры
  • 16.09 Niletto. МВЦ «Казань Экспо», КЗ им. И.Шакирова. 19:00
  • 18.09 Хәмдүнә Тимергалиева истәлегенә. УНИКС. 17.00
  • 21.09 Дима Билан. Пирамида. 19:00
  • 16.10 20ел TATAR RADIOSI. Татнефть Арена. 18.00
  • 10.11 Валерий Меладзе. Татнефть Арена. 19:00
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. "Фәрештә түгел". УНИКС
Бүген кемнәр туган
  • 05 Август
  • Мәдинә Маликова - язучы
  • Зөфәр Хәйретдинов - җырчы, композитор
  • Наилә Ибраһимова - актриса
  • Салих Баттал (1905-1995) - язучы
  • Фәрваз Миңнуллин (1934-1994) - язучы
  • Рәйхан Халитов - блогер
  • Эльмира Гыйльфанова - җырчы
  • Надир Әлмиев - рәссам
  • Илгизәр Миргалимов (1942-2019) - дирижер
  • Фәрит Шиһапов (1951-2020) - музыкант
  • Гвардейская урамында озак вакытка фатир арендага бирелэ (студент кызларга яисэ гаилэле кешегэ). Фатир беренче этажда урнашкан. Якында гына остановка hэм кибертлэр. 10000 + ком услуги. Телефон 89586247928 (17.00 сон шалтыратырга)
  • Приглашаем на работу водителя кран манипулятора Ниссан, Изуцу. Работа сменная в Альметьевске(оплата за проживание с нас). Зарплата 2300 минимум и +.. Тел.89376209888
  • Исэнмесез. Метро Аметьева, Горьки яки Карбышева, Даурский, Мавлютова урамнары тирэсеннэн 1 булмэле квартира яки бүлмә снимать итәргә эзлибез. Медколледж тирәсендә. Тел. 89600475151
  • Зернодробилка молотковая сатам. Складта бар. Заказга да эшлибез. Төрле иләкле ясап була. 200-700 кг/сэг производительность. Электродвигатель 2,2 кВт/3000 об. Бункеры 40 л. Башка бункер, опорный рама, пульт управления да куя алабыз. Төрле районнарга, төбәкләргә җибәрә алабыз. Яхшы сыйфатлы. Бар деталләрен үзебез ясыйбыз (двигателдан кала). Гарантиясы бар. Татарстан, Яр Чаллы 8 (917) 921 52 90
  • Казан, “Светлый” ЖК (Куюки) 1 бүлмәле фатир озак вакытка гаиләле кешеләргә тапшырыла. 3 этажлы өйдә 1 катында. 49 кв.м. кирәкле җиһазлар бар.Индивидуаль җылыту.Парковка өй янында. Шәһәр автобуслары йөри. 10000 сум+ ком.услуги. тел.89393932099
  • 1.6 яшьлек угез ите август башында суясы .Ботлап.Актаныш районы 89872229472
  • Казан шэхэрендэ субаренда очень 1 булмэле фатир снимать итэм, озак вакытка.тэртип,чисталык,уз вакытында тулэуне ышандырам. Тел. 89179060102. 89274868157
  • Казан, Вахитов районы, Хороводная, 50. 1комн. квартира, 2 лоджия, 51 м2.Риэлторсыз, озак вакытка. 89655886519 ваатсап.
  • Туй, туган көн, юбилей һәм башка уңайдан якын кешегез белән хәтирәләрне теләкләр аша үреп,оригиналь шигырьләр,проза,рәхмәт сүзләре,бәет,җыр текстлары иҗат итәм.Һәр кешегә индивидуаль караш.Кулай бәяләр.Заказлар алдан алына.89083405794 ватсап.
  • Сдаю 1 комнатную квартиру в Наб. Челнах в 62 ком-се молодой семейной паре или двум девушкам студенткам. 89093132683 вацап
 
 

 
Архив
 

               

11.03.2021 Ана теле

“Чит сөйләм”. Нәрсә ул алынма? Аңа уңай һәм тискәре караш

“Чит сөйләм” ул -- фәнни термин. Димәк ки, мәктәп дәреслекләрендә, тел, сөйләм гыйлеме кагыйдәләрендә теркәлгән, димәк ки, рәсми, фәнни сөйләмдә генә түгел, матур әдәбият, көнкүреш сөйләмендә рөхсәт ителгән. Гаммәви чараларда шулай кулланыла, ягъни безнең аңда ул төшенчә бар һәм ихтыяҗ туганда без аны файдаланабыз.

Тик ул төшенчә  бер үк вакытта һәм тискәре, һәм уңай мәгънәле. Хәтерләсәгез: лингвистикада аның төп лексик билгеләре уңае “алынма” дип. тискәресе “варваризм” дип атала иде. Искә төштеме? Уйлый калсак, безгә бит бүген дә боларны еш кына ничек кулланырга дип баш катырырга туры килгәли. Заманында без алынмалар темасына язмалар тәлгәше биргән идек (октябрь, ноябрь, 2017 ел). Аларга кире кайтып, күз йөртеп алу комачауламас. Шунысы бар: алар нигездә тел фәне максатларында тәкъдим ителгән иде. Бүгенге  кыйблабыз -- сөйләмият нигезләрен төплерәк үзләштерү. Шулай да төп төшенчә-терминнарны искә төшереп китик. Әйтик.лексикологиядә“алынма” дигән термин.  Яшәеш барышында берәр яңа төшенчә яисә күренеш барлыкка килеп, бигрәк тә ул башка халыклардан килеп кергән булса, аны атарга  шул халык сүзе алынуы ихтимал.
 
Ул сүз башта неологизм хәлендә аралашуның бер генә даирә, өлкәсендә йөри; аннары инде, озын гомерле төшенчә яисә күренеш булса, шул атамасы белән күнегелеп, телдә төпләнеп кала.  Әйтик, чәй, өстәл, мәктәп, шәһәр, дога ише берәмлекләр әллә кайчан телнең үз тамыр сүзләре рәтенә кереп китеп, алынмалыгы халык аңында онытылса да, фән аларны алынма дип саный. 
   
Тулаем алганда, алынмага карата татарда уңай фикер. Алар телебезне баету чыганагы дип кабул ителгән. Күренекле галимебез Вахит Хаков заманында: “Телнең сүзлек хәзинәсен баетуда алынма сүзләр зур роль уйный”, дип билгеләп, шуны исбатлауга үзенең “Татар әдәби теле тарихы” дигән хезмәтендә тулы бер бүлек багышлаган иде.
   
Шулай да фәннең үзендә дә аның асылына караш бер төрле түгел. Бу галим Хәләф Курбатов билгеләмәсендә дә чагылыш таба: “Алынма сүз теге яки бу төшенчәне белдерү өчен телнең үзендә башка сүз булмаганлыктан кулланыла. Андый сүзләр башта неологизм булып, тора-бара тел тарафыннан бөтенләй үзләштерелеп китәләр ... Ана телендә сүз була торып башка тел сүзләрен куллану белән гомумән алынма сүзләр кулланылышын бутамаска кирәк... Башка тел сүзләрен урынлы-урынсыз куллану – гади сөйләмнең үзенә бер төре – варваризм булып санала”.
   
Димәк ки, алынма күренеше ике катламлы икән – инде телгә кереп урнашкан, аның аерылмас өлешенә әверелгән берәмлекләр (алынмалар); алар сөйләм оештыруда телнең үз тамыр берәмлекләре кебек үк катнаша, алынма буларак бернинди кыенлык, аңлашылмаучылык китереп чыгармый. Икенче катлам – әлегә неологизм хәлендә кулланыла торган берәмлекләр, ягъни булачак (ихтималый) алынмалар, ә хәзергә варваризмнар. Боларына карата караш тискәре булырга тиеш. Мисалга газеттан очраклы гына күз төшкән бер микротекст: “Нәфислек, җитезлек, артистлык эталоны, туганда ук артист булып туган Гөлзадә ханым 1998 елда Ялтаның мәдәни үзәгендә Кырымда яшәүче татарлар өчен зур иганә концерты үткәрде. Аның зирәк башында файдалы идеяләр туып кына тора: спонсор кирәк, спонсор! Яшь талантларны эзләргә!”.
   
Биредәге нәфис, зирәк, үзәк, артист, концерт, Гөлзадә кебек берәмлекләрнең алынмалыгы бик сизелмәс хәлдә булып та эталон, идея, спонсор, иганә кебекләре әле тешкә тиеп-тиеп китә. Өстәвенә,  бу ике төркемнән берникадәр аерылып торган сүзләргә дә игътибар итми калмассыз: ханым, мәркәз, мәдәни... Болар, гадәттә, гарәп-фарсы чыганаклы алынмалар. Алар элек ана телебездә тулы хокуклы яшәп тә, сәяси сәбәпләр аркасында “куылып”, соңгы вакыт кайта башлаган берәмлекләр.
   
Алынмалык – татар теленең, агглютинативлык, ягъни ялганмалык, басым, сингармонизм кануннары кебек үк, асыл үзенчәлегедер.
   
Болар – тел фәне барлаган, сөйләмияткә дә нигез постулатлар саналган фикер-тезислар. Шул ук вакытта  гамәли сөйләмебездә туып тора торган, әмма тел фәне игьтибар биреп җиткермәгән  “төерләр” дә юк түгел.
     
– Кеше аңында предмет төшенчәсе үзаллы гына яшәми, шушы предметны белдергән исемнәрдән фигыль, сыйфат, рәвеш төркемнәре дә ясарга туры килә. Нигездә алар да шушы атамага ярашырга мәҗбүр була, чөнки төгәллек, фикер агышы шуны таләп итә. Менә ишәя алынмаларның саны!  Аренда – аренда кертү, аренда белән эшләү; Автомат – автоматлашу – автоматлаштыру – автоматлаштырылу; Ярый ла неологизм татар теле кушымчаларының барысын да кабул итеп, татарның үз грамматик калыбына салынса. “Буйсынырга” теләмәгәннәре дә хәтсез бит. Бу очракта мондый тамырлар,–бик тә кызганыч һәм куркыныч,– татар теленә дә грамматик формаларын көчләп кертә: мобилизация – мобилизовать итү, танец – танцевать итү, оформление – оформить итү, команда – командовать итү һ.б.
   
Әлбәттә, чит грамматиканың болай күрәләтә бәреп керүенә каршы тору омтылышы юк түгел. Мәсәлән, форманы калька алымы белән булса да “татарчалаштыру”: агитация ясау яисә агитлау; танцы итәргә өйрәтү (“Кызыл таң” газетыннан). Әмма мондый сизгерлек вакытында күрсәтелергә тиеш, югыйсә соң булуы бар. Бернинди сәбәпсез расход варваризмы яшәп ята. Хәтта расходлы, расходлану берәмлекләре сүзлекләргә дә теркәлгән. Аны чыгым термины бик урынлы рәвештә кысрыклауга карамастан, аның нигезендә ясалган чыгымлы, чыгымлау, чыгымлану берәмлекләре, хәлбүки “законлы” булсалар да, әлегә ят, сәер тоела бит;  Мөмкин булганда нигез сүзне кабатлаудан качарга кирәк, инде мөмкин булмаса, татар грамматик формасына салырга кирәк: индустрия – индустрияле (индустриаль түгел), эффект – нәтиҗәле яисә эффектлы (эффектив түгел), автономия – автоном республика (автономияле түгел), телевидение – телевидение тапшыруы, төрекләр телевизи тапшыру, ди (телевизион түгел); Урысларда исем тамыр шул рәвешендә сыйфат та булып йөри: коллектив – коллективный, без шуның сыйфатын да сукырларча күчерәбез: коллектив казаныш (күмәк урынына); абстрактлыкны белдерә торган терминнар бездә артык күп үрчеде, аннан да битәр шулардан ясалган сыйфатлар, рәвешләр чын мәгънәсендә “кермешәк” саналырга тиеш, аларны һәр очракта татар чаралары белән белдереп була: пленар утырыш, популяр җырчы, территориаль бүленеш, объектив сәбәп, стабиль уңыш, генераль репетиция, этник төркем һ.б.
   
– Акланмаган чит берәмлекләр синонимнарга талымсызлык аркасында да үтеп керә. Производство, мәсәлән, урысчада берничә мәгънәне белдерә: продукция җитештерү урыны (завод-фабрикалар) – бездә дә производство; шуларда эшне оештыру, продукция эшләп чыгару – бездә җитештерү; реализация – бездә сату һәм урнаштыру; специальность, специализация терминнарын да белгечлек, махсуслашу тамырлары нигезендә төрләндерергә мөмкин; адрес почта термины буларак бездә дә адрес, әмма икенче мәгънәсендә ул котлау, тәбрик, ә битараф сүз буларак янә бүтәнчә: аның исеменә (аңарга) җылы сүзләр әйтелде (аның адресына түгел); операция дә өч-дүрт мәгънәле берәмлек, һәркайсына татарның үз сүзе бар һ.б.
 
“Чит сөйләм”, “алынма”, “варваризм” фәнни терминнарын искә төшереп, шулар белән бәйле рәвештә үз сөйләмебез “төерләрен”нән котылу хәстәрен күрә башлагач, бездә көндәлек күнегү үтү ихтыяҗы тумый калмагандар. Мисаллар да җитәрлектер: эштә, урамда көндәлек аралашуда, газет-җурнал укыганда, радио, телевидение, телефон тыжлаганда, интернетта тискәре мисаллар “буа буарлык”. Берничәне генә менә без дә тәкъдим итәбез -- алар төрле сөйләм (жанр, стиль) форматында бәян ителгән чыганаклардан алынды. Алардагы “чит сөйләм” тамгасын тәшкил иткән лингвистик чараны ачыкларга, аның тискәреме, уңаймы икәнен бәяләргә, үзгәртергә кирәк дип табылса, үз тәкъдимеңне дәлилләргә.
   -- Телеканалда “Минем Татарстан” атамалы сәхифә барлыкка килгәч, таныш язучым: “Бу атама татарча түгел бит”, дип шылтырата. “Хата”ның нидән гыйбарәт икәнен дәлилли алмады. Сезнеңчә ничек?
  -- Казанда көн аяз. Явым-төшемнәр көтелми (Яңа гасыр. Һава торышы. 9 март. 2021).
  --Хатын-кыз ул бик эмоциональ кеше (Болгар радиосы.10 март. 2021).
   -- Бүгенге көндә балалар телефонда утыралар (Татар газеты баш мөхәррире. Болгар радиосы. 11 март. 2021. Бу җөмләдә өч варваризм.)  
   -- Без бөтен гаиләбез белән Ак барс җанатарлары (Яңа гасыр телеканалы. 9 март. 2021).
 
Һәр мисалда алынманы күрсәтергә, аның шушы сөйләм эчтәлегендә “хаталыгын” дәлилләргә, сәбәбен аңлатырга, “дөрес” мәгънәле вариантын тәкъдим итәргә.      Анализның якынча өлгесен соңгы мисалны анализлап күрсәтеп карыйк. Урысча аралашып күнеккән татар апасы татар журналисты белән сөйләшә. Бу җөмләсен дә ул урысча уйлап татарча әйтергә тырыша. Тик бер фикерләмәдә өч варваризм. “Хата” дип бәяләнер өчен гомумкабул ителгән татар теле канунының бозылган булуы шарт. Бу очракта кайсы кануннар бозылган? “Бөтен гаиләбез белән” – тәрҗемә калька-штамп хатасы; “Акбарс” һәм “җанатар” сүзтезмә булсалар да бер лексема буларак әйтелергә, ягъни басым соңгы иҗеккә төшереп әйтелергә тиеш иде, ә ханым  аларның икесен дә беренче иҗеккә төшереп әйтте. Басым кануны бозылды.
 
Күрәсез ки, үз сөйләмеңдә “чит сөйләм” тәэсирен тою, аеруча алардан котылу -- шактый катлаулы, белем, тырышлык, түземлек сорый торган гамәл. Күнегүләрне дәвам иттерербез. Ходай кушкан булса.
                                                              Илдар Низамов,   
                                           филология фәннәре докторы.
Фото: пиксабай

Илдар НИЗАМОВ
Матбугат.ру
№ --- | 11.03.2021
Матбугат.ру печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№1 (910027) / 11.03.2021 21:29:37


"Телебезнең, татар телебезнең байлыгы турында"
Телдә чикле күләмдә башка тел алынмалары булу зур кимчелек саналырлык әйбер түгел. Ләкин хаҗәтсезгә аларны куллануга кертергә кирәкми. Татар теленең морфологик табигате рус теленекеннән аерыла, алар төрле тел системаларына карыйлар, рус теле – синтетик, ә татар теле – аналитик системада. Шуңа да, татар телен рус теленә, безнең күп кенә тәрҗемәчеләребез һәм башка белгечләребез, кайвакыт, кызганычка каршы, моны чит тел терминнарын тәрҗемә иткәндә эшләгәндәге кебек, яраштырырга, һич тә кирәкми.

Гомумән, сирәк искәрмәләрдән тыш, сүзләрнең тәрҗемә итеп булмаулыгы турында проблема юк ул. Һәм бу – аксиома. Бер мисал китерәм. Төньяк Корея республикасы лидеры, Ким Ир Сен, белгечләр раславынча, 80 % кытай сүзләреннән торган ул вакыттагы “бөек корея тел”ен чистартырга карар иткән. Галимнәрне җыеп, аларга чит тел сүзләрен корея теленә тәрҗемә итәргә кушкан. Корея теленә тәрҗемә ителгән бу сүзләр вакытлы маглүмат чаралары аша кулланылышка кертелгән, аннан соң сөйләм телендә дә, язма телдә дә төпләнеп калганнар.

Әгәр дә тәрҗемә ителмәслек сүзләр булса, корея теле кыска гына аралыкта кытай алынмаларыннан арына алмас иде. Татар телендә дә шулай ук гарәп-фарсы, яки европа телләреннән, шул исәптән рус теленнән дә, кергән алынмаларны тәрҗемә итәргә була. Ләкин андый вәзгыятьтә алар төпләнеп калырлар микән соң? Әйтүе кыен .
https://caravanarba.org/index.php/tt/tt-tatarstan/tt-langue-tatarstan

▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar