• 21.08 "Зәңгәр шәл" спектакле. Камал театры. 19:00
  • 27.08 "Килә ява..." спектакле. Камал театры. 19:00
  • 28.08 "Әтәч менгән читәнгә". Камал театры. 19:00
  • 29.08 "Бию пәрие". Камал театры. 18:00
  • 29.08 "Казан кичләре". Филармония. 18:30
  • 30.08 "Кырыкта да кызыкта. Мунча ташы". Филармония. 18:30
  • 06.09 Хәмдүнә Тимергалиева. Өстәмә юбилей концерты. УНИКС. 17:00
  • 18.09 Рифат Зарипов концерты. УНИКС. 18:30
Туган көннәр
  • 06 Июль Гөлчәчәк Хафизова
  • 06 Июль Марат Моратов
  • 06 Июль Луиза Закирова
  • 06 Июль Венера Якупова
  • 06 Июль Галия Хәбибрахманова
  • 07 Июль Гөлназ Якупова
  • 07 Июль Илгиз Закиров
  • 07 Июль Әнвәр Бакиров (1920-2001)
  • 07 Июль Булат Мансуров (1937-2011)
  • 07 Июль Ильяс Гаффаров
  • Казанда эре Җир җиләге сатабыз 89518954298
  • шпаклевка,штукатурим оконные ,дверные откосы,плитка ,обои недорого.89178887212
  • Казанда Диван кроват сатам яна тел89520460614
  • Кулай бәядән шкаф-купе сатыла.Тел 89272488945
  • Казан шэхэренен Мэскэу районындагы ике булмэле фатирнын Бер булмэсенэ иптэшкэ тэртипле Кыз эзлим.Метро Яшлек,Тандем,Д.К.Химиков белэн янэшэ.89272469637
  • Сниму квартиру в Актаныше, без мебели на длительный срок. с.т.8-9534014521
  • Казан шәһәрендә Зур Урам, 1 К адресы буенча квартира озак вакытка арендага бирелә. Кер юу машинасы, холодильник, телевизор бар. Бәясе 15 мең сум. т.89274345719
  • Сдается комната в Казани ул.Можайского д.12 кв 4/1 (Кировский р-н),10кв/м,цена 7000р, Тел.: 89274298213
  • Продаётся комната в статусе КВАРТИРа 21.8 кв.м в Казане в Московском районе(район Восстания-Гагарина).Комната чистая,после косметического ремонта,Вся мебель и техника остаётся,заезжай и живи!Цена 1490000. Телефон для связи 89393937375.Документы готовы.СОБСТВЕННИК.
  • Актаныш.каен жилэге сатыла шалтратыгыз 89656177574
 
 

 
Архив
 

               

08.06.2010 Җәмгыять

ӘЙТСӘҢ СҮЗ...

Варис Мираслы мәктүпләре

 Ана телебезне саклау һәм аны сафландыру турында мәктүпләр чыга башлагач, эчке бер куану кичердек: яшьләр телебезгә битараф түгел икән, шөкер. Мәктүпләр кузгаткан мәүзугъ хәтта интернетка да чыккан.

 

Зелпе атлы берәүсе (“Т.Я.” 2010, 30 апрель) Әтнә ягында тазалармы сүзен исән-саулармы мәгънәсендә кулланганнары турында аптырабрак яза. Аптыраш юк, таза кәлимәсе саф, чиста, берни кушылмаган, бозык булмаган мәгънәсендә йөргән, саф алтын, саф кыз. Чисталык, сафлык булса, сәламәтлек тә була, әкренләп таза сүзе сәламәт мәгънәсен алган, дип фаразларга җирлек бар. Кайбер якларда таза сүзен симез урынына да кулланалар. Юкса, кешедәге артык симезлек, ул сәламәтлек галәмәте түгел.

 

Соры корт атлы берәүсе 100-150 елга кире кайту да мөмкин түгел, дип дөрес яза. Ләкин телнең чит сүзләр яки туры тәрҗемәләр белән пычрануына “ярхәмәкаллаһ” дип кул кушырып утырып та булмый. Онытылган сүзләрне, һичшиксез, кайтарырга, кулланырга кирәк, аларның кайберләре телгә кереп китмәс, ләкин кайберләре үз урынын алыр. Икътисад, мәдәният, нәшрият сүзләре яңадан кайтты, кулланышка керде.

 

Мансур (Оренбург) әфәнде хаклы: өй туе, никах туе, бәбәй туе, Сабан туе гыйбарәләре саф татарча. Әмма презентация урынына аның үз сүзе бар – тәкъдир итү. Бу гыйбарә Тукайлар заманында бик еш кулланылган, тәкъдим итү дә ярый, ләкин тәкъдир итү ул кешенең, илбашының язмыш-тәкъдирен билгеләү дигән тирән мәгънәне үз эчендә тота.

 

Соры корт та дөрес уйлый шикелле, җирле сөйләмнең яшәргә хакы бар, җирле сөйләм телебезне баету чыганагы булып тора, язучылар җирле сүзне куллана икән, куллансын, ләкин ул җөмлә агышында аңлашылырга яки астөшермәдә аңлатылырга тиеш. Әйтик, Гоголь, Шолохов, Гыйләҗев, Еники әсәрләрендә җирле сөйләм үрнәкләре телбизәкләр булып балкый.

 

Җирле сөйләмнәр: мишәр, керәшен, Кырым, Себер, типтәр сөйләмнәре – алар Ана телебезне тазартып, мулайтып (баетып) торучы саф чишмәләрдер. Чишмәләр корый икән, Ана Иделебез дә корыячак! Без чишмәләрне сакларга, карарга, багып торырга тиеш! “Татар радиосы” (2010, 16 май) орлыкны чыландырырга кирәк дип бакчачыларга киңәш бирә, бәлки орлыкны чылатырга кирәктер? Ә?

 

Татар радиосы реклама бүлегендә бу чебенне каян алырга икән? дип сорый. Баш вата торгач, аңлашылды ки, сүз щебень турында икән. Юкса, телебездә щебень урынына чуерташ, комлы таш, чуерташлы ком, ташлы ком кебек сүзләре кулланып булыр иде. Без “Әйтсәң сүз...” рубрикасын ызгыш чыганагы, тырнак астыннан кер эзләү мәйданы буларак башламаган идек. Чүпләнеп бара торган Ана телебезнең сыйфатын бергәләп саклау, аны чистарту иде изге ниятебез. Кызганыч ки, кайбер хатларда тәнкыйть күтәрмәү кебек гыйбарәләр дә очрап куя. Әгәр дә бу гамәл, ягъни кешеләрнең, язучыларның, журналистларның сөйләмендә, язмаларында киткән ялгышларны күрсәтү – ул тырнак астыннан кер эзләү санала икән, эшебез харап. Димәк, корама телдә сөйләү, катнаш телдә язу ул тәнкыйтьләнергә тиеш түгел? Тәнкыйтькә эләккән кеше шуның өчен ачу-үч саклый башласа, һәм тәнкыйтьче тарафына матбугатка язарга ярамаган сүзләр атса, эш тагын да яманрак булыр иде. Бәхетебезгә күрә, андый хатлар бик сирәк килә. Кемгәдер Варис Мираслы кушаматы ошамый, имеш, ул куркак. Борчылмагыз, әфәнделәр, мин Ана телебез турындагы бу мәсьәлә Татарстан парламентының көн тәртибенә кертелгәч, телебезнең язмышы кабыргасы белән көн тәртибенә куелгач кына чын исемемне ачармын. Аңа кадәр шактый вакыт бар. Аннан соң, кабатлап әйтәм, кушамат белән язу беркемгә дә тыелмаган. Бу язучының шәхси хокукы. Айдар Шәймәрдановны ни өчендер шул кушамат бик нык бимазалый. Бу егет язучыны кушамат белән язу хокукыннан мәхрүм итәргә тели бугай. “Әйтсәң сүз...” рубрикасы Ана телебезне эш коралы итеп сайлаган яшь язучылар, журналистлар, артистлар, укытучыларның дикъкатен телебезгә тагын да арттыру максаты илә ачылды. Останың эш коралына мөнәсәбәте аның эш нәтиҗәсен билгели. Мираслының максаты шул.

 

Ана телебезнең фәкыйрьләнә, бозыла баруы көн кебек ачык күренеш. Башка һөнәр ияләре генә түгел, әдәбият, тел, мәдәният мәйданында хезмәт итүчеләр арасында да Ана телен бозып сөйләшү, язу кебек күңелсез күренешләр арта бара. Зинһар, бу сүземне матур сөйләүче, гүзәл тел белән язучылар үз хисапларына алмасын!

 

Көн кебек ачык булгач, Ана телен сафландыру эшен ничек җайга салырга була соң? Кызганыч, “Әйтсәң сүз...” мәйданында тел белгечләре аз катнаша, алга таба алар активлыкны үз каләмнәренә алырлар, дип өметләнәм. Ваклыкка кермичә, ызгышка күчмичә, саллы, мәгънәле, олы сөйләшү булырга тиеш Ана телебез турында.

 

Мин инде үз максатыма ирештем шикелле, шуңа күрә, мәктүпләремне  туктатам, бәхәсне башкалар күтәрер, алар хакыйкатькә ирешер, дип хыялланам. Һәм язмаларымны дөрес тәнкыйтьләгән, фикерләремне хуплаган кешеләрнең барысына да күптин күп, чуктин чук рәхмәтләр әйтәм. Ләкин гәзит битләрендә генә бәхәс куптарып (чебен дулап тәрәзә вата алмый), Ана телебезнең хәлен тамырыннан хәл итеп булмас шикелле. Ана телен дәүләт теле буларак чынлыклап тормышка ашырмасак, тел мохите тудырмасак, телебезнең хәлкәйләре бик тә мөшкел булачак! Башка мөстәкыйль милләтләр Ана телләренә шулай – дәүләт, хөкүмәт югарылыгыннан карап эш йөртәләр. Онытылган сүзләрне кире кайтаралар, терелтәләр, чит телләрдән кергән сүзләр урынына үз телләре нигезендә сүзләр уйлап табалар яки чит телдән кергән сүзне Ана теле тәгермәнендә тарталар, яңгырашы белән үз итәләр. Шулай итеп, алар үз телләрен сафландыра, баета баралар, моңа мисаллар күп: Финләндия, Франция, Төркия, Казагыстан...

 

Юкса, тәэсир урынына тәйсир, тәэмин урынына тәймин, мәэмай урынына мәймай дип сөйләшү ныгый барачак.

 

Йә, хуш! Ана телен үз һөнәре итеп сайлаган шәхесләргә уңышлар телим! Бигайбә, дуслар!

 

2010, 28 май. 

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№12 (47038) / 09.06.2010 20:58:10

Агидел сылуы
Ил болай башлы гына егеткә охшаган, ләкин синең кебек үк провокатор бугай. Кайбер язмаларына караганда, татарча да белә.

№11 (47036) / 09.06.2010 20:46:46

//Агидел сылуы//
"мәүзугъка" якынрак берәр нәмәстә язарга акыл җитмәү авыр инде ул. ни хәл итәсең... кызганыч.

№10 (47015) / 09.06.2010 17:54:21

Агидел сылуы, sin bik shäp äytkänsenh!!!) Wp itäm wzenhne.

№9 (46980) / 09.06.2010 15:09:50

Ил дигэн студент, татар телен тикшнрэсен килэ икэн, Актанышка килеп миннэн татар телен урэн, татар телен урысча тикшермилэр!!! Тел урэткэн очен студенттан акча алмамын, Дубайга барып кайтсак шул житэр.Синен исэпкэ.

№8 (46914) / 09.06.2010 12:10:23

Афәрин, Варис Мираслы=)) Миңа бик бу мәктуплар ошый))

№7 (46793) / 08.06.2010 20:56:24

//Мәктүпләр кузгаткан мәүзугъ//
ну, коммент кирәк?
саф татар теле?

//мәүзугъ//
"мәүзУгъ" булса, ни өчен анда катылык билгесе?
катылык билгесе бар исә, анда "Ү" тиешле. тугелме соң?

//Соры корт атлы берәүсе//
"берәүсе" - ?

//Соры корт атлы берәүсе 100-150 елга кире кайту да мөмкин түгел, дип дөрес яза. //
аңлашылмый.
//кире кайту да мөмкин түгел,//
монда "да" тиешле урындамы?

//Ләкин телнең чит сүзләр яки туры тәрҗемәләр белән пычрануына “ярхәмәкаллаһ” дип кул кушырып утырып та булмый.//
ну, типа, "рәхимәһуллаһ" = үлгән кеше хакында әйтелә. "һу" бу очракта "ул" (он). т.е. "пусть Аллах над НИМ смилостивится". 3-е лицо.
автор ни өчендер сәер сүзтезмә куллана
“ярхәмәкаллаһ” - “ярхәмәКАллаһ” т.е. "пусть Аллах над ТОБОЙ смилостивится". 2-е лицо.

//кайберләре телгә кереп китмәс,//
"телгә керү", ну да. "кулланыш" - не лучше?

//ләкин кайберләре үз урынын алыр.//
"урынын алыр"?

//Әмма презентация урынына аның үз сүзе бар – тәкъдир итү.//
блин. автор - вы что??
стопицот миллиардлов раз аңлатылды бит инде. татжурларның да иң алдынгы булмаганнары да аңлады бугай бит инде!!!!!!

//тәкъдир итү ул кешенең, илбашының язмыш-тәкъдирен билгеләү дигән тирән мәгънәне үз эчендә тота. //
аңламадым.

//мулайтып //
кхм.

//“Татар радиосы” (2010, 16 май) орлыкны чыландырырга кирәк дип бакчачыларга киңәш бирә, бәлки орлыкны чылатырга кирәктер? Ә? //
нишләп "чыландыру"/"чылату" вдруг //мишәр, керәшен, Кырым, Себер, типтәр сөйләмнәре//н искә алган абзацта? бу җирле сөйләш мисалымы?
ну и вот ахырдагы "Ә?" - это здорово, конешно!

//Татар радиосы реклама бүлегендә бу чебенне каян алырга икән?//
минемчә, "татар радиосының реклама бүлеге" ул г. Казань, 420094, ул. Голубятникова, д.20а бинасындагы бер бүлмә.
ну, или ике бүлмә. ә бүлмәләр чебен турында сорый алмыйлар бит алар.
ну,
//Татар радиосы реклама бүлегендә бу чебенне каян алырга икән? дип сорый.//
пунктуация турында әйтеп тә тормыйм инде. үземнеке дә не ахти бит :))

"чуерташ" хакында Иркә фикерләре дөресрәк шикелле.

//Ана телебезне//
баш хәреф - нормаль?

//Кызганыч ки, кайбер хатларда тәнкыйть күтәрмәү кебек гыйбарәләр дә очрап куя. //
"тәнкыйть күтәрмәү кебек гыйбарәләр" - ?

//Әгәр дә бу гамәл, ягъни кешеләрнең, язучыларның, журналистларның сөйләмендә, язмаларында киткән ялгышларны күрсәтү – ул тырнак астыннан кер эзләү санала икән, эшебез харап.//
пунктуация уж. анда сызык тиешме?

//Димәк, корама телдә сөйләү, катнаш телдә язу ул тәнкыйтьләнергә тиеш түгел?//
димәк, тиеш. шуңа күрә сезне рәхәтләнеп тәнкыйтьлибез дә инде.

//Тәнкыйтькә эләккән кеше шуның өчен ачу-үч саклый башласа, һәм тәнкыйтьче тарафына матбугатка язарга ярамаган сүзләр атса, //
"һәм" алдында өтер кирәк?

//Борчылмагыз, әфәнделәр, мин Ана телебез турындагы бу мәсьәлә Татарстан парламентының көн тәртибенә кертелгәч, телебезнең язмышы кабыргасы белән көн тәртибенә куелгач кына чын исемемне ачармын.//
ужас җөмлә!!
ну и отмазка совсем уж дурацкая. мин дә үз исемемне Генассамблея ООН Фәләстыйн җирләрен азат итәр өчен гаскәр җибәргәч кенә ачарым.
+
татарстан? парламенты? угу. это что-то типа единорога инде. бүгенгесе көндә...

//Бу язучының шәхси хокукы.//
минемчә, просто "хокукы" да ярый.

//яшь язучылар, журналистлар, артистлар, укытучыларның дикъкатен телебезгә тагын да арттыру //
минемчә "дикъкатен телебезгә" түгел, "телебезгә дикъкатен" тиеш.

//алга таба алар активлыкны үз каләмнәренә алырлар, дип өметләнәм.//
так говорят??
"активлыкны каләмгә алу"?

//Ваклыкка кермичә, //
кая кермичә??

//саллы, мәгънәле, олы сөйләшү булырга тиеш Ана телебез турында. //
конструкциядә ниндидер җитешсезлек бар кебек...

//Ләкин гәзит битләрендә генә бәхәс куптарып (чебен дулап тәрәзә вата алмый), Ана телебезнең хәлен тамырыннан хәл итеп булмас шикелле.//
вот ни өчен анда чебен?? тем более җөмлә уртасында (стиль!)

//чынлыклап //
??

//Ана телен дәүләт теле буларак чынлыклап тормышка ашырмасак,//
телне "тормышка ашырып" буламы?

//телебезнең хәлкәйләре бик тә мөшкел булачак!//
вот зачем вот это? "хәлКӘЙ"?

//Башка мөстәкыйль милләтләр Ана телләренә шулай – дәүләт, хөкүмәт югарылыгыннан карап эш йөртәләр. //
милләт "дәүләт югарылыгынан" карый алмый бит инде.

//Юкса, тәэсир урынына тәйсир, тәэмин урынына тәймин, мәэмай урынына мәймай дип сөйләшү ныгый барачак. //
уф. гениально. но это-то при чём монда??

ну и достаёт, конешно. "Ана телебез", "Ана телебез", "Ана телебез"...
"туган тел" гыйбарәсе бу мәкаләдә бер тапкыр да очрамый!! обалдеть!

№6 (46763) / 08.06.2010 18:28:44

так.
фикер.

орфограф.сүзлек

сәламәт -һәм- сәләмәт

сәламәтлек -һәм- сәләмәтлек

шуңа күрә, нечего выпендриваться.
\"ә\"ләр б-не генә дә язып була. :))

хәзер, калганын укып карыйм. ну, ясно уж, бу авторның нинди нәрсәләр язып күрсәтергә сәләтле икәнен.

№5 (46754) / 08.06.2010 18:06:27

\"Ил булсам, блин дип өстәр идем. Миңа ярамый)))))\" Белмим сез нинди табиптыр, тәнкыйтче булсагыз,Белинскийны \"билбау астына\" кыстырыр идегез!

№4 (46694) / 08.06.2010 12:36:06

тэкъдир иту - кадерлэу тугелмени ул?

№3 (46686) / 08.06.2010 11:21:47

***4
Варис Мираслы bik tә kirәkle mәsәlәne kwtәrep cyqqan! Anhynh uy fikerlәre belәn kileshәm. Barybyzda belәbez, telne awyl saqliy! Ә menә wsterwcese shәxәr genә bula ala. Әgәrdә shәxәrdә torucy tatarlar telne bozsa telebez aqryn ghyna betwgә baracaq. Shulay bulghac, tel betmәsen disәk, shәxәr tatarlarynynh mentalitetyn wzgәrtergә kirәk. Mintalitet wzgәrmi ikәn tatar telenenh betwe kön kebek acyq.

№2 (46681) / 08.06.2010 10:51:29

Тел урысчаның юл асты тәрҗемәсенә әйләнә дә, -төзәтү

№1 (46680) / 08.06.2010 10:50:20

Телнең бозылуы беръяктан гына борчый. Тел урысчаныж юл асты әйләнә дә, аңлашылмый башлый. Кеше урысча белмәсә. Айнырга кирәк. Мәңгелек империя юк.Һәр телнең эчке төзелеше, конструкцияме кагыйдәләре була. шуларны бозарга ярамый. икенче телләрдән сүзләр алынган, алыначак, куллануга кайсы җайлы, шунысы калачак. Урыс сүзлекләренең Ф хәрефе гел чит алынма сүзләрдән тора.Тел яңа мәгънәләр тәлап иткән алынма сүзләр хисабына байый, бу объектив нәрсә. Ә менә сөйләм конструкциясе би-ик әкрен һәм әз үзгәрә.Ә бездә хәзер урыс конструкциясенщ къчеп баралар. русча белмәгән кешегә бу аңлашылмый.

Щебеньның ни икәнен белмәсәгез, ягъни күргәнегез булмаса, урыс сүзлегеннән ни икәнен карагыз!!!!!!! ВАК ТАШ була ул. Ком ул икенче нәрсә, беренчесе, силициум о2, икенче мәгънәсе ваклануы силициум о2 дәрәҗәсенә җиткән каты материал ( кирпеч, шикәр).Шунлыктан, бары ВАК ТАШ була ала. Чуерташ = гранит. Тау, татарча дөресе җир породасы. Менә шушы кешеләр татарча сөйләшергә өйрәтә. Ил булсам, блин дип өстәр идем. Миңа ярамый)))))

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Казан филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Фирдүс Тямаев
Шаян
Татаркино
Балмай
Раяз Фасихов
MINBAR
Татарстан Диния нәзарәте