поиск новостей
  • 05.12 "Цацика идет в школу", 6+, Кариев театры, 13:00
  • 05.12 "Шобага", 12+, Кариев театры,18:00
  • 11.12 «БОЛГАР РАДИОСЫ»НЫҢ IX МИЛЛИ МУЗЫКАЛЬ ПРЕМИЯСЕ ОНЛАЙН! "ТНВ-ТАТАРСТАН" һәм "ТНВ-ПЛАНЕТА" телеканалларында!
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. "Фәрештә түгел". УНИКС
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. Фәрештә түгел. КСК "Уникс"
  • 18.12 Татар җыры. «Казань Экспо», И.Шакиров ис. концертлар залы. 17:00
Бүген кемнәр туган
  • 05 Декабрь
  • Фәүзия Бәйрәмова - язучы, җәмәгать эшлеклесе
  • Җәвит Шакиров - шоумен
  • Эльмира Җәлилова - шагыйрә
  • Айзилә Батырханова - журналист
  • Владимир Менделевич - табиб
  • Виталий Булатов - рәссам
  • Агач өйгә тәрәзә читләре (наличники) эшләүче кирәк. Казан, Вахитов районы. 89655886519 Ватсапка языгыз.
  • Сдаю однокомнатную квартиру в Радужный, Осиново т.89655938461,89375278107
  • Иномарка сатып алам.Бюджет 800-850мең.Тел.89178808466
  • Актаныш жалюзи все виды качественно(эйбэт)89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ КАР КОРЭУ, ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ. 89196271171
  • требуется дворник,центр Казань, 89377734777, в день2-3 часа
  • ДВОРНИК ИР КЕШЕ ЭЗЛИБЕЗ ЭШ УРЫНЫ УЛ.ЧУЙКОВА УРНАШКАН, 67 ЯШЬТЭН ОЛЫ БУЛМАСЫН! 5/2 7:00,16:00 БЕР СЭГАТЬ ОБЕД ТЕЛ 89957664503
  • Актаныш.услуги:жалюзи рулонные шторы рольставни рольворота ,ремонт москитных сеток 89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар

 

 
 

 
Архив
 
30.04.2010 Милләт

НУГАЙ ТАТАРЛАРЫ ЭЗЕННӘН...

Татарстанның хәзерге Әлмәт, Лениногорск төбәкләрендә заманында нугай кабиләләре күчеп йөргән. Әйтик, бүгенгеге Бөгелмә шәһәре тирәсендә әле XVIII гасыр башында да (ягъни бу якларда утрак тормышлы авыллар пәйда булганчы) Мөфтияри кабиләсенең 30 тирмә һәм көймәле арбадан торган Карабаек ыруы күчеп йөргәне билгеле. Ләкин заманында, Алтын Урда таркалганнан соң, гаять зур көчкә ия булып алган күчмә нугай татарлары үзләреннән бер эз дә калдырмадымы икән? Дамир әфәнде Исхаков фикеренчә, Көнбатыш Башкортстан һәм Көнчыгыш Татарстанда яшәүче күп кенә милләттәшләребезнең тамырлары нәкъ менә шул кабиләләргә барып тоташа да инде.

Бабалар

 

Башкорт дигәннән, бу туганнарыбыз үзләрен шул ук Нугай урдасы кабиләләреннән аерырга тырышса да, нугайларның тарихын бик теләп үзләштерә. Әйтик, шул ук "Юрматы шәҗәрәсе"н алыйк. Алда әйткән башваткыч та нәкъ шул шәҗәрәгә бәйле.

 

Шәҗәрә текстын башкорт галиме Р.Г.Кузеев Куергазы районында табып, "Башкирские шежере" китабына керткән. Бу истәлек 1960 еллардан бирле фәнни әйләнештә йөри һәм анда тасвирланган хәлләрне башкорт гел үз ягына гына аудара. Ләкин шәҗәрә шул ук гарәп язуында татар телендә иҗат ителгән (монысы Марсель ага Әхмәтҗанов сүзләре).

 

Шәҗәрәнең башында ук юрматыларның кем икәне ачык язылган. "Борын заманда бу йирдә нугай ирди. Зәй, Сишмә дигән йирләрдә һәр тарафдан күчүб йөриләр ирди". Әһә, соң, нәкъ безнең яклар ич бу. Ә кайсы вакыт соң бу? Шәҗәрәдә моңа да ишарә бар: "Ул заманда Амәт-Хәмәт" дигән ханның кул астында тордылар. Улук заманда Җанибәк хан исән Аксак Тимер хан иди. Бүләр йортка олуг бөлгенлек булды". Амәт-Хәмәт (кайбер чыганакларда Самат) ханның нәкъ менә Аксак Тимер чорында Биләрдә хан булып торганы башка чыганакларда да бар. Дамир әфәнде Исхаков "Юго-восток Татарстана: проблемы изучения этнической истории XIV-XVII вв" мәкаләсендә, М.А.Госмановның "Дәфтәре – Чыңгызнамә"дәге "Бараж халкы" тарихын тикшерүләренә таянып, әлеге чыганакларның аваздаш булуын әйтә. Бу – XV гасыр азагы, ягъни 1395, Тимер белән Туктамышның Кондырча буендагы (Биләр дә, Зәй-Шушма бассейны да моннан ерак түгел) орышлары чоры. Тагын бер кызык хәл: "Юрматы шәҗә­рәсе"ндә дә, "Дәфтәре – Чыңгызнамә"дә дә халыкның зур елан яки аждаһа белән сугышуы да күрсәтелә. Ул аждаһа да "бараж" исемле булган, имеш...

 

Яхшы, юрматыларның XIV гасыр азагында Зәй-Шушма аралыгында яшәгәне аңлашылды. Тора-бара кай якларга киттеләр икән соң алар? Шәҗәрәдә бу турыда ап-ачык язылган: "Бераз кешеләр илән качып Олуг Иделнең ары ягына чыктылар һәм йорт урыны казыдылар" (М.Әхмәтҗанов: "Нугай урдасы". 2002. 80-81 бит). Бу тирәдә Олуг Идел дип аталырлык бер генә елга бар, ул – Кама елгасы. Хәзерге Каманың, Агыйдел тамагыннан алгы өлеше элек Идел дип аталганы билгеле факт. Хәер, бүгенге Идел Зәй-Шушмадан ерак та бит. Аннан соң "Кара Елга дигән сишмә буенда кундылар. Хан әйде, бер хәл булды, монда бер кауем үлекләр бар, имеш... бу үлекләрдә бер газиз булгай, каберне ачыгыз диди ирсә һәм шул сәгать карадылар. Бер зиярат ташы күрдиләр. Ташка язылмыш – Чүлкә ата, дийеб. Шул вакытта тарих сигез йөз дә 50 бер дә иде... (Кузеев китабында бу дата 811 ел дип китерелә. Монысы XV йөзнең беренче яртысы) ...һәм карасалар, каберне кирбеч белән әйләндергән, әмма гаҗәб, кара башлы (чәчле) кызыйл йөзле бер йегет терек тик йатур..."

 

Марсель ага Әхмәтҗанов каберне, ләхетне кирпеч белән әйләндерү татарларга гына хас ди...

 

Чүлкә ата – Зөлкә ата

 

Зөлкә ата белән Чүлкә атаның бер үк кеше икәнен миңа Марсель абый Әхмәтҗанов әйтте. Дөрес, ул Зөлкә ата (Чүлкә ата) кабере Әлки төбәгендәге Чаллы авылы янында ди. Аны XVIII гасыр башларында яшәгән Идрис Хафизның (Хәлфә бабай) атасы Зөлмөхәммәт белән тәңгәлләштерә. Зөлмөхәммәт үзе исә XVI гасыр башында яшәгән Богдан Чешенеев исемле морза улы, ди Марсель ага. Богданның утары исә хәзерге Тәберде Чаллысы (Балык Бистәсе районы) тирәсендә булган. Шунысы кызык: Зөлмөхәммәт улы Идрис тә нәкъ менә Тәберде Чаллысы янында күмелгән...

 

Кызык кына нәрсә килеп чыга кебек. Зөлкә ата (ата, хәким дип суфый шәехләрен атаганнар) нәкъ менә Чаллы бәклеге, ханлыгы белән нык бәйләнгән. Атасының утары биредә, малае шушында җирләнгән, моннан ерак булмаган Нырсы, Мирәтәк (төп исеме Бичер) авыллары халкы аның каберен зиярат кыла... "Юрматы шәҗәрәсе"ндә дә ул искә алына. Ә кабере Әлки районында?! Кама аръягының көнбатышындагы бүгенге татар авылларының XVII-XVIII гасырларда нигезләнгәне дә билгеле бит (Р.Г.Насыйров "Сельское расселение"). Алай дисәң, Әлки якларында да Алтын Урда чорына караган кабер ташлары бар...

 

Эзләр

 

Юк, бу табышмакның чишелеше булырга тиеш. Тукта, яңабаштан үтеп карыйк әле. "Юрматы шәҗәрәсе" һәм "Бараж халкы"нда язылган Зәй, Шушма буенда ниләр калган икән соң? Көзгә таба Әлмәт районының Түбән Абдул авылына барып чыктым. Түбән Абдул Елховой авылы белән кушылган диярлек. Шушма буе. Иң кызыгы – Елховойның элекке исеме Баграж. Татарчалаштырсаң, Бараж түгелме соң бу?! Ярар, Түбән Абдул җирле муниципаль идарәсе башлыгы Ринат әфәнде һәм җирле музей директоры Хәдичә апа белән киттек эзләнеп. Мине бу якка нәкъ менә Баграж атамасы кызыктырып китерде. Беренчедән, авыллар янында гына борынгы бабаларыбызга кагылышлы балбал тетрәндерде. Авылда яткан таш сын янына, баксаң, әле дә киләләр, теләкләр телиләр һәм вак акча ыргытып китәләр икән. Монысы – бер шиксез күчмә бабалар истәлеге. Ул авылдан шактый читтә. Шушы тирәдә үк Шушма буенда XIV-XV гасырларга караган борынгы зират. Зиратта 5-6 таш. Җирле халык аны "Изгеләр зираты" ди һәм кайчандыр монда Убыр дигән авыл булган ди. Ә ташларда – тамгалар. Иске зиратта гына түгел, Багряж-Елховоның хәзерге зиратындагы кабер ташларында да ап-ачык итеп тамгалар ярылып ята. Балбалда да тамга. Фотога төшереп кайткан тамгаларны, кайтып бер сайтка урнаштырган идем, нугай, казак дуслар яза башлады: "Каян килде сезгә безнең тамгалар?" Җитмәсә, шушы тирәләрдә генә "нугай урманы", "нугай валы" барлыгын XIX гасырда Уфа статисты Н.А.Гурвич, аннан С.М.Шпилевский да язып калдыралар ("Әлмәт энциклопедиясе", Д.Исхаков, Р.Әмирханов). Димәк, "Юрматы шәҗәрәсе"ндә искә алынган җирләр нәкъ бу якта?! Хәер, Зәйдә дә Баграж бар, ул да моннан ерак түгел.

 

Ә Каманың теге ягында нәрсә безнең? Шушма буйлап аска төшеп, Каманы кичсәк – хәзерге Мамадыш районы биләмәләре. Чаллы ханлыгы (билеге) белән янәшә генә җирләр. Шул ук Мамадыш районына кергән авылларның нугай татарлары белән бәйләнеше нык булуы, Урта Кирмән авылында Чимбикәгә (Сөенбикә) кагылышлы риваятьләрнең саклануы турында да Марсель Әхмәтҗановның "Нугай Урдасы" китабында тәфсилләп языла. Хәер, "Зөлкә ата" бәйрәме үткәрелә торган Нырсы, Мирәтәк янындагы XV йөзгә караган күпләрнең игътибарын җәлеп иткән алты почмаклы йолдыз төшкән гарәп язулы ташлар да бар бит әле. Шул ук чорга караган ташлар Мамадыш якларында да (Кирмән) бар. "Ханнар зираты"на кемнәр күмелгән икән? Аксак Тимер явыннан соң, Кама аръягының бушап калуы, ә бу якка кыпчак кабиләләренең күпләп күчүе билгеле бит. Бүген нугай татарлары дигәннәребез дә шул ук кыпчаклар ич. Анысы ярар, Әлмәт төбәгеннән "Юрматы шәҗәрәсе"ндә искә алынган кавем кай тирәгәрәк күчте икән соң?

 

"Юрматы шәҗәрәсе"ндә бит ап-ачык итеп, күченгән җирдә Чүлкә ата кабереннән тыш Кара елга, Шадлык-Шаддык елгалары искә алына. Димәк, борынгы Чаллы төбәгендә (Балык Бистәсе, Теләче, Мамадыш, Питрәч районнары) мондый атамалар булырга тиеш. Юкса башкорт галимнәре, әйтик, Юлдаш Йосыпов, юрматыларны моннан Бөре (Бирск) төбәгендәге Бөре елгасы кушылдыгы булган Шатлык елгасы янына күчкән дип бара. Бөре кая да, Шушма кая...

 

Бу якларны бик яхшы белүче Нурулла әфәнде Гарифка шалтыраттым. "Бармы, мин әйтәм, сезнең Балык Бистәсе, Теләче якларында Кара елга дигән су?" "Нишләп булмасын, элеккеге Чаллы, хәзерге Шомбыт елгасына койган елгачыкны шулай атаганнар",– диде ул. Менә сиңа "...Кара Елга дигән Сишмә буенда кундылар..." Ә Шаддык? "Соң, Шәдкене оныттыңмы, шул тирәдән кара", – диде Нурулла әфәнде.

 

Тагын бер штрих, кем әйтмешли. "...Күб заманнар тордылар, Шыгли би дөньйадан үтүб, Чәчәлкә (Чүлкә) ата йанына дәфен кыйлдылар... Гәҗлүк углы Шәех Дәрвиш дигән олы би булды..."

 

Димәк, Шыгали би нәкъ шул тирәләрдә, ягъни Чаллы ханлыгы (бәклеге) биләмәләрендә күмелгән. Эзләп каберен дә табасы иде. Бу якларда XIV-XVII гасырга караган каберләр күп ич. Бу якларның элек-электән "Нугай даругасы" җирләре булуын тарих белән кызыксынучылар белә булыр... Нәкъ менә бу яклардагы керәшеннәр сөйләшендә нугай-кыпчак теле элементлары булуы да, бу тө­бәктә "Изгеләр ашы", "Корбан ашы" кебек борынгы тәңречелек вакытыннан бирле килгән йолалар саклануы да аңлашыла хәзер. Әлбәттә, алар бөтенесе монда калмаган. "... Шәех Дәрвиш би булгач, борынгы аталарының йортына, Зәй, Сишмәгә күчдиләр, һәр тарафны күчеп йөрделәр..." Бәлки шушы күчүче нугай татарлары кабиләләре "Зөлкә ата кабере" дигән гыйбарәне хәзерге Әлки якларына алып килгәннәрдер дә борынгы каберләр белән тәңгәлләштергәннәрдер? Шул ук Чаллы атамасы белән бергә. Ә Зөлкә ата (Чүлкә ата) кабере дигән сүз, күрәсең, Зөлмөхәммәткә кадәр үк әйләнештә булгандыр. Әлбәттә, XX гасыр башында күчерелгән "Юрматы шәҗәрәсе" дигән чыганакта да төгәлсезлекләр шактыйдыр. Ләкин шәхсән үземнең фикеремчә, безнең якларда (Әлмәт төбәге) нугайларның күчеп йөрүенә, аннан хәзерге Мамадыш, Балык Бистәсе, Теләче якларына күчүләренә һәм аларның татар милләтенең аерылгысыз бер өлеше булуына шик юк бугай. Эзләсәң, бу нәрсәләргә дәлилләрне әле тагын табып булачагына шигем юк. Димәк, "Юрматы шәҗәрәсе" безнең дә истәлек һәм анда реаль, чын булган вакыйгалар тасвирланган. Бу уй-фикерләрем белән Нурулла әфәнде Гариф, Марсель абый Әхмәтҗанов белән бүлешкән идем, алар бер үк сүзне әйттеләр: "Яз син моны". Менә, яздым.

 

P.S. Язманы тәмамлагач, шул ук Дамир әфәнде Исхаковның Әлмәт төбәгендәге күчмә кабиләләрнең коңгырат ыруына бәйләнешләре булуы турында фикеренә юлыктым ("Әлмәт энциклопедиясе"). Ике көн генә алдан үзебезнең авылга (Лениногорск районы) кайтып, авыл зиратындагы бер тамгалы кабер ташын фотога төшереп алган идем. Интернет әңгәмәдәшләрем, бераваздан, "капка" йә "бусага" дип аталган бу тамганың коңгыратларга нисбәтле булуын әйттеләр. Менә сиңа мә... Кул астында гына булган. Игътибарлы гына булырга кирәк икән.

Башкорт туганнарыбыз әнә дәүләт күләмендә шәҗәрәләр төзи, эзләнә, эзләгәч... бездән булса да таба. Татар халкы шәҗәрәсен төзүне эшли алмыйбызмы әллә без? Башкасын булдырганны моны да булдырырбыз кебек. Бу заманга бер милли идея дә булыр иде.


Илфак ШИҺАПОВ
Ватаным Татарстан
№ 80-81 | 30.04.2010
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№40 (43970) / 15.05.2010 11:11:00

Фәүзия апа яза милли мәсьәлә буенча: "Бер халык та берләшү бәрәбәренә үзен югалтасы килми. Минем хәзер беркем белән дә берләшәсем килми, бигрәк тә бу берләшү тел үзенчәлекләрен, милли мәдәниятне үзгәртүгә китерсә. Ә ул үзгәртәчәк! Төрки булам, дип, минем үзбәк тә, кыргыз да, башкорт та буласым килми. Һәркем ҮЗЕ булып калсын. Аралашырга мөмкин, әмма үзеңнекен бирмичә генә. Татарның тарихы бик зур, бик бай, аңа кызыгучылар, аннан көннәшүчеләр, аны күрәлмаучылар да бар, хәтта күп, дияр идем. Ирек бирсәң, аны хәзер йолыккалап, талап бетерәчәкләр. Татарга үз тарихының кадерен белергә, аны сакларга өйрәнергә кирәк." Ә шул ук вакытта дини яктан Исламны татарча аңлавын нәфрәтләнеп, бөтен тоташ мең ел дәвамында бабаларыбыз пычрак рәвештә дин тоткан дип саный( хәзер согуди мәҗүсилегенә күчәргә чакыра... Тел яктан татароцентрист булып, ә дин ягыннан сатлык булу мөмкин эшмени???

№39 (43198) / 05.05.2010 13:44:49

всё. я тоже пас. бесполезно.

№38 (43192) / 05.05.2010 12:58:39

//Ил, сез күрсәткән саетта ничек кенә язмасыннар, алты почмаклык ул яһүди динен билгели.//
вот упёртость...
всё. я пас. бесполезно.
сезнең башыгызда нәрсәдер нидер билгели икән - минем эш түгел инде...

//Аннан соң хазарларның яһүди динендә булулары да билгеле,//
ойой. а вот ведь обобщать - споорноо..

//ә менә мәмлюкларның нинди диндә булганлыклары билгесез. Бәлки шулай ук яһүдидә булганнардыр.//
а при чём монда мәмлүкләр??
и вообще, нинди диндә икәннәре билгеле - ислам. ну, типа, каста буларак мәмлүкләр.


№37 (43174) / 05.05.2010 10:05:14

1. \"а вот бу язманың максаты ни соң?\"
Минем аңлавымча бу язмадан НУХның халкы НУХ-АЙ (нугай-лар)булырга мөмкин икәнне аңлап була.
2. Ил, сез күрсәткән саетта ничек кенә язмасыннар, алты почмаклык ул яһүди динен билгели.
Аннан соң хазарларның яһүди динендә булулары да билгеле, ә менә мәмлюкларның нинди диндә булганлыклары билгесез. Бәлки шулай ук яһүдидә булганнардыр.

№36 (43127) / 04.05.2010 17:36:00

а вот бу язманың максаты ни соң?
ну, понятно, автор ничек тә булса тәңречелеккә борып маташырга тиеш инде.
однако.
ну, әйтегезче, в чём смысл?

безнең авылда кизләү бар. шуның янында Әүлия кабере. ике кеше килгән дә шунда, таякларын җиргә кадап, чалмаларын шуларга өлгәннәр дә, гаип булганнар.
имеш.
бу да тарихи чыганакмы?


так, просто.
\\\"нугай\\\" сүзенең кулланышы хакында

1905 сәнә хәрәкәтләре кыргыз сахраларына да иреште. Тургай областе Оренбург вилаяте кыргызларының голяма вә әгъяннан [түрә аристократ] гыйбарәт егерме кадәр вәкилләре Петроградка килде. Кыргызларның иң бөек байларыннан БәйрәмСал Хаҗи илә могтәбәр түрәләреннән БәхетҖан Каратай җәнапләре дә бар иде.
Кыргыз вәкилләренең һәммәсе ибтидаән Рәшид әфәндене зиярәт иттеләр: “Безне ил йорт иттифак итеп, җибәрде. Нугай карендәшләребездән аерылмаек, ни булсак та мөселман менән бергә булаек дип килдек” диделәр.

+
Тамыр,
//Кабер ташындагы билгегә карасаң ул бит яһүт динендә булучылар билгесе...
Шулай булгач бу татар яһүд динендә булган дип аңлап була.//
хе.
баумандагы колокольня богоявленской церквины күргәнегез бармы? анда да звёзды давида.

ну и вообще
http://www.islam.ru/culture/star/

№35 (43124) / 04.05.2010 16:18:51
№33 (43120) / 04.05.2010 15:58:32

Биредэге форум татар сливкаларынын тарих хэм филология олкэлэрендэге фикерлэу дэрэжэсен ачык курсэтэ.

№32 (43109) / 04.05.2010 13:59:22

Иркә, бу мәкалә турында, ул югары хөрмәткә лаеклы дип әйтәсе килә. Аның авторы без күрә алмаган әйберләрне таба алган.
Вакытның да фикере кызыклы бит...)) Ул да дөреслек юлында.

№31 (43106) / 04.05.2010 13:51:52

Бу Дәвед йолдызы!

№30 (43105) / 04.05.2010 13:51:15

тамыр, кстати, мине иң кызыксындырганы да шул иде. Мин кем кайчан игътибар итәр икән дип утырам. текст дөресен әйткәндә миңа бик аңлашылмады да. Җөмлә саен мильон сорау туа.

№29 (43103) / 04.05.2010 13:48:07

Кабер ташындагы билгегә карасаң ул бит яһүт динендә булучылар билгесе...
Шулай булгач бу татар яһүд динендә булган дип аңлап була.

№28 (43096) / 04.05.2010 13:32:14

Ну-у бу филологлардагы фантазия))))))Һәрберсендә))))Көн саен бер теория тудырып кына торалар))))))

№27 (43094) / 04.05.2010 13:10:49

филолог пырт итте, фу...))

№26 (43092) / 04.05.2010 13:02:23

Вакыт, вакыт сузе "вак" хэм "эт" сузлереннен килеп чыккан. элек заманда татарлар вакыт узганын вак этлернен уз-узен тотышларына карап чамалаганнар

№25 (43089) / 04.05.2010 12:57:07

НУГАЙ сүзе НУХ УЕ сүз тезмәсеннән килеп чыккан. Тулырак итеп әйтсәк НУХ УЙлаганча дин тотучылар. Керәшеннәрдә шул ук НУХ динен тотучы татарлардан килеп чыккан була бит шулай булгач.

ДАРУГА сүзе ТОРУ ЯГЫ сүзтезмәсеннән килеп дыккан. Рустагы, "дорога" сүзе дә шул ук сүзләрдән.

№24 (43032) / 03.05.2010 15:57:26

нугай милләте белән нугай урдасы бер түгел инде ул. Нугайлы- политоним монда. Казан ханлыгында яшәгән кшееләрне казанлы дигән кебек.

№23 (43031) / 03.05.2010 15:56:58

нугай милләте белән нугай урдасы бер түгел инде ул. Нугайлы- политоним монда. Казан ханлыгында яшәгән кшееләрне казанлы дигән кебек.

№22 (43023) / 03.05.2010 10:40:38

Илсия туендыра алмагач,Илфак абзый да кабат гэжиткэ кучкэн.Мишэрлэр эйтмешли,"что-то ни то монда."
"Ычкынуым шушыдыр",-дигэн яна жырнын сузлэрен язарга кайсыгыз алына?Тэвэккэллик,дуслар!Спонсорын "НАЙДЕМ"!

№21 (43022) / 03.05.2010 10:23:58

Ул хотя бы тобенэ тоз коярга ярата. Башына ни килсэ, шуны ачыкламый туктамый. Маладис инде, ни дисен! Шулай да Линагурдагы нугайлар килгэн-киткэн чегэннэр кебек кенэ. Топ халык Казан артыннан кучеп утырган анда. Ж. Рэхимов в корне не прав. Писцовый кенэгэлэр энэ хэзер дэ телэсэ ни язып тутыралар. Халыкнын теле онытылса да, гореф-гадэтлэре югалмый. Энэ, болгарларны карыйк. Гажэп бит, ну сабан туе уткэреп яталар! Э бездэ ни курай юк, ни ат остендэ куян кую юк. Чонки нугайлар юк.
Гафу, экспромт яздым.

№20 (43019) / 03.05.2010 07:53:55

\\\"Ногайлы\\\"
Менә бит бер эреп бетмәгән ногайлы калган... Ә сез ышанмыйсыз. Монысы шаяру иде.

Тарихчылар йоклый яисә аларның эшләгән урыннары аларга ачык фикер белдерергә комачаулый.

Илфак Шиһапов кебек тарихи документлар белән эшләүчеләрдә зур өмет хәзер. Аларны туплап тагын бер Тарих институты ачсаң, күпкә нәтиҗәлерәк булыр иде. Өстәвенә әле алар акча да сорамый, әле үзенекен сарыф итә...

№19 (43018) / 03.05.2010 00:39:53

Инде Илфак тарихчы булган. Эшлэмэгэн эше юк, каундырган тоше юк.

№18 (43017) / 02.05.2010 22:54:10

Кара елганы нигэ теге яктан эзлэргэ? Элек Зэй елгасы да идел кебек зур булган. Ленинагур районы Зэй-Каратай авылы елгасы Зэй кушылдыгы Кара тай/чай - кара су дигэнне анлата. Нугайлылар ассимиляиялэнсэ дэ, тел фактлары калыр иде.

№17 (43013) / 02.05.2010 22:22:07

""Халык", "миллэт" тошенчэлэренэ килгэндэ, алар шактый субъектив, объектив чынбарлык буларак алар юк дип тэ эйтучелэр бар (Эрнест Геллнер, Бенедикт Андерсон хезмэтлэрен карагыз, русчага тэржемэлэре бар)."" Ыспуртчы капис ни турында яза? Мин дә шул турыда. Ни өчен юк? дигән фикерләр йөрү турында.теорияләр буш урында тумый.

№16 (43007) / 02.05.2010 16:21:27

Акка караны һәм карага акны бер нисбәттә кушып карагыз әле... аннан чагыштырыгыз - төсләре бер булырмы икән...?
Татар зур, күп санлы һәм генетик, менталлык яктан көчле халык!
Анда болгарның нигезе, нугайлар катнашы, чуаш-марыйның кушылмасы, әле тагын кеме генә юк...
Аңа карап татарлык юкка чыкмый...

Бар да дөрес, тик моннан тоташ нугайлык һәм татарлыкка каршы сәясәт кенә ясау кирәкмәс...

№15 (43004) / 02.05.2010 10:52:18

люди про теории нациестроительства говорят.
а тууут...
вот такая наука:

//Глобализмны аклау өчен фәнни теорияләр уйлап чыгарырга кирәк бит инде.интернейшенл корпоррейшннарны мораль яктан аклау өчен. бездә генә мораль калмагач та. Европада да, Әмрикәдә дә мораль көчле.//

№14 (43003) / 02.05.2010 08:43:08

Да, Ил, искиткеч! Миндә хет ниндидер аргумент бар! Сезнеке - хатын-кыз ич ул! Здорово!!!! Еракка китәчәксең галим буларак мондый аргументация сәләте белән!Гуманитарийларда фәнни фактны теория итеп исбатлау ниндидер аргументация корып бара, формулаларыгыз юк, шунлыктан синеке иң көчле аргументация!!!! гафу, сезнеке!!!!!

№13 (43000) / 01.05.2010 22:57:32

бирмим. гугл бар бит.
нигә кирәк ул сезгә? от многия знания...

//Тел буенча бер группада бит инде алар.//
офигенский дәлил!!!
хатын-кыз виаграсы хакында гына уйлап/язуыгыз хәерле.
бу тема щутощку сезнеке түгел.

№12 (42999) / 01.05.2010 22:35:00

Ыспуртчы капис))) дөньяда ни булмас? дигән сүз инде. Глобализмны аклау өчен фәнни теорияләр уйлап чыгарырга кирәк бит инде.интернейшенл корпоррейшннарны мораль яктан аклау өчен. бездә генә мораль калмагач та. Европада да, Әмрикәдә дә мораль көчле. Бер курсларда әйткәннәр иде, хатын-кызларга да виагра эшләнгән, хәзер диагноз уйлап табарга кирәк дип. Милләт киң карашка юк кебек булса да, тар карашка реаль рәвештә юк дип әйтеп булмый.

Ил, яһүдләр турындагысы кызыксындырды.Ссылка бирмәссезме икән? Мин гел шулай уйлый идем.Тел буенча бер группада бит инде алар.

№11 (42997) / 01.05.2010 21:22:48

++
вот ещё, на всяк случ

http://freebooks.net.ua/64462-b.-anderson-o.-baujer-m.-khrokh-nacii-i
Название: Нации и национализм
Автор: Б. Андерсон, О. Бауэр, М. Хрох и др.

№10 (42996) / 01.05.2010 21:12:34

+
андерсон - кечкенә генә китап инде.
анда барысы да кызык та түгел.

но точно безгә кагылышы булган нәрсә - басма сүзнең милләтне оештыруда роле.
бездә әле ул әдәби тел формалашу б-н дә бәйле.

ну и всё такое.

№9 (42995) / 01.05.2010 21:09:20

оу, йесс, спортчы капес!!

андерсон \"воображаемые сообщества\", геллнер \"нации и национализм\"
әле тагын хобсбаум \"изобретение традиции\"

әле күптән түгел чыккан китап - шломо занд \"Кто и как изобрел еврейский народ\"
(күңелгә ятышлы китап. дөрес фикер - хәзерге фәластыйн халкы как раз шул борынгы яһудиләр. ә сионистик дәүләт төзеп ятып маташучылар - ваще непонятно кто!! :)))

безнең өчен дә кызык тема. \"мииләт\" төшенчәсе кайчаннан башлап \"дин\"не аңлатудан туктап, \"нация\"не аңлата башлаган.
менә шуның хакта сөйләшеп утырган идек тә инде.
бер саллы фикер - ОМДС эшчәнлеге нәтиҗәсендә шулай килеп чыккан (ну, тут в курсе, \"миллет омдс\":)
вот.
өйрәнәсе дә өйрәнәсе...

а, ещё в тему.
ә менә только что карап утырдым бергер, лукман \"Социальное конструирование реальности\"
кста, кереш өлешендә үк менә ни язалар
//Ибн-Аль-Араби — великий мусульманский мистик, восклицает в одной из своих поэм: \"О, Аллах, избави нас от моря имен!\" Мы часто повторяли это восклицание в своих лекциях по социологической теории. //
о как! ибн гарәбине беләләр! :))

так что язганыгыз прям в точку :)

№8 (42994) / 01.05.2010 21:08:24

Ыспуртчы Капис, карале, сездән әдәм рәтле фикер чгар икән!!! Язмагызның снгы абзацы (цетата) шундый урынлы китерелгән, алырга да, өстәргә дә мөмкинлек юк. Молодец, егет!

№7 (42985) / 01.05.2010 12:56:31

Иркэ фикере белэн килешер заманнар житэр икэн, Аллaнын рэхмэте :)
Чынлап та, кайбер галимнэр (татарда да, урыста да, башка халыкларда да) фэнни ижатларында бугенге ижтимагый-сэяси конъюнктурадан чыгып фикер йортэ хэм фэнни хезмэтлэрен теге яки бу дэрэжэдэ узлэренен сэяси карашларын хэм идеялэрен нигезлэр очен куллана. Чын фэн болай усэ алмый, элбэттэ. Эмма, икенче яктан, тарих фэне беркайчан да сэяси тенденциялэрдэн дэ, субъективизмнан да ботенлэй азат була алмый. Шуна курэ тарихи хезмэттэ, Иркэ эйтмешли, "салкын акыл һәм фактлар" кубрэк булган саен, анын фэнни кыйммэте шунын кадэр арта.
"Халык", "миллэт" тошенчэлэренэ килгэндэ, алар шактый субъектив, объектив чынбарлык буларак алар юк дип тэ эйтучелэр бар (Эрнест Геллнер, Бенедикт Андерсон хезмэтлэрен карагыз, русчага тэржемэлэре бар).
"Нации – это воображаемые сообщества. Отдельные личности, из которых они состоят, не знакомы с большинством соплеменников, но воображают, что они принадлежат к одному сообществу с общей культурой и судьбой. Предки не могут предопределить то, каким образом их отдаленные потомки станут воспринимать это сообщество, а границы и свойства нации постоянно меняются".

№6 (42974) / 30.04.2010 22:44:56

Фәүзия Бәйрәмова ханым әйткәннәрендәге сүзләрне укырга гына(укый барасың, оныта барасың) түгел, фикерләргә кирәк.
Рәсәй безне үзебез теләгәнгә кадәрдән күбрәк таркатуны башлады. Шул, һәркем үзенчә,(татар, керәшен. башкорт...әллә кемнәр) бүленеп бетсә, ничек итеп яклый алыр соң, бу *милләтләр* үзләрен?
Урысчалатып әйтсәң - когда - Рәсәйдәге, сан буенча икенче урындагы халык үз хокукларын яклый алмый?!.

№5 (42972) / 30.04.2010 22:08:45

Кискән икмәк кире ябышмый. Аерылган халык кире оешмас. Ләәкин уртак тарихны бүлгәләп бүген талашып ятарга кирәкмәс. Соңгы 500елда бу халыкларның нинди аерым тарихы бар? Урыс тарихы бар, җиргә төшегез үзегезне фән белән бәйләп карасагыз.Тарих язу әдәби - әсәр язу түгел. Ул - фән. Анда салкын акыл һәм фактлар гына булырга тиеш. Ә бүгенге сәясәтчеләрнең власть бүлешә алмаулары түгел. Икенчеләре уртаклыклар табып, бер-беренә теләктәшлек күрсәтә башлаудан куркалар. Татарны, башкортны, нугайларны бәрештерү - боларның өчечен дә көчсезләндерү ул.
Азатлыкта герой Вахитовны бүлешә башлаганнар. башкортлар башкорт дисен, анда туган бит. Ләкин ул безнеке дә, йөз кыяфәте бер дә башкортка охшамаган. Теле нинди булгандыр.Муса Җәлилне Оренбург герое ясагыз, бу логика белән.

№4 (42966) / 30.04.2010 21:07:06

Фәүзия ханым
Халак бер булырга каршы түгедер ул (бәлки ялгышамдыр), хәкимиятләрендә безнең Айдар Хәлим кебекләрдер бәлки. Нугайлар яки башкортлар арасында АЕК акыллылар да бардыр бит.(Ай, нык ялгышасым килми)

№3 (42965) / 30.04.2010 20:50:43

"Соры корт"! Син бу сүзләрне нугайларга яки башкортларга әйтеп кара, без бер халык бит, бүлешмик, диген, шунда ук җавабын ишетерсең. Аларга бер халык булу кирәкми, һәрберсенә бөек һәм бердәнбер халык булу кирәк! Мин дә элек синең кебек уйлый идем, 20 ел буе төркиләрнеэ уртак әлифбасы, уртак теле, дип йөрдем. Була торган нәрсә түгел ул, җәмәгать! Бер халык та берләшү бәрәбәренә үзен югалтасы килми. Минем хәзер беркем белән дә берләшәсем килми, бигрәк тә бу берләшү тел үзенчәлекләрен, милли мәдәниятне үзгәртүгә китерсә. Ә ул үзгәртәчәк! Төрки булам, дип, минем үзбәк тә, кыргыз да, башкорт та буласым килми. Һәркем ҮЗЕ булып калсын. Аралашырга мөмкин, әмма үзеңнекен бирмичә генә. Татарның тарихы бик зур, бик бай, аңа кызыгучылар, аннан көннәшүчеләр, аны күрәлмаучылар да бар, хәтта күп, дияр идем. Ирек бирсәң, аны хәзер йолыккалап, талап бетерәчәкләр. Татарга үз тарихының кадерен белергә, аны сакларга өйрәнергә кирәк.

№2 (42959) / 30.04.2010 19:58:47

Фәүзия ханым белән килешәм, ләкин бераз үзгә фикерем бар. Безнең тарих, аларның тарихына бүленмәскә иде, без бит бер бөтен ТӨРКИ халык, чикләрне карый башласак, ахрын таба алмаячакбыз, чөнки "ком арканның" ахры да башы да, үзе дә юк. Бер-беребезне тыныч кына тыңлап, кайчакта ачуны эчкә йотып, Төркиләрнең уртак алфабитын булдырырга, аралашу телен якынайтырга иде (диаликтны үзгәртмичә!!!)

№1 (42954) / 30.04.2010 18:53:13

Нугай темасы белән саграк булырга кирәк, җәмәгать! Мин дә заманында Марсель абый Әхмәтҗанов тәэсире белән, аларны кулымнан килгәнчә күтәрергә тырыштым, "Нух пәйгамбәр көймәсе" дип аталган әсәремдә уртак тарихыбыз турында яздым. Әмма нугайларның үзләре белән берничә тапкыр очрашып сөйләшкәч, минем фикерләрем бераз үзгәрде. Нугай зыялылары безне, Идел-Урал татарларын, "мародерлар" дип атыйлар, имеш, без бөтен Алтын Урда тарихын үзебезнеке итеп игълан иткәнбез икән, имеш, без нугай тарихын урлап татар тарихын язганбыз икән... "Шаярып та без бер халык дип әйтмәгез!" - диделәр алар миңа 1998 елда Карачай-Черкессиядә очрашу вакытында. 2007 елда мин тагы ул якларда булдым, нугай авыллары белән таныштым, зыялылары белән очраштым. Аларны бигрәк тә тарихчы Равил Фәхретдиновның "Золотая Орда и татары" китабы шулай ярсыткан булып чыкты.Әстерхан нугайлары да үзләрен бездән аерып куя. Мин 2004 елда Әстерханга баргач, алар белән дә махсус очраштым. Нугайлар безгә һаман Сөембикә-ханбикә өчен үпкә белдерәләр. Ә дөресен әйткәндә, алар бик бәхетсез халык. Россиядә алар 5 субъектка таралып урнашкан, автономия түгел, хәтта милли үзидарә органы да төзи алмыйлар!Ирек бирмиләр! Алай да, Мәскәүнең урыс тарихчылары аларга 3 томлык нугай тарихы язып биргәннәр, әлбәттә, татар тарихын талау исәбенә. Бу милләтнең бәхетсезлеге, беренчедән, урыс сәбәпле булса, икенчедән, туганнар бер-берсенең канын коюдан башланды. Үткәннәргә анализ ясарга һәм дөрес бәя бирергә өйрәнергә кирәк. Безгә дә, башкорт талавыннан качабыз, дип, нугай куенына барып кермәскә кирәк. Чөнки кайберәүләрнең, бармакны бирсәң, кулыңны өзеп ала торган гадәтләре бар. Һәм Кама аръягын, Шөгер төбәген уптым-илаһи нугайларга тоттырырга ашыкмагыз, соңыннан ала алмассыз! Нугайларга ярдәм итик, әмма үзебезнекен бирмичә генә - мин шул фикердә торам.

▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar