• 27.09-30.09 Фирдүс Тямаев. УНИКС. 18:30
  • 01.10 "Хикмәт әкиятләре", Кариев театры, 18:30
  • 02.10 "Йомрыбаш" 12+, Кариев театры, 18:30
  • 03.10 "КОРТ", Кариев театры, 18:30
  • 09.10-10.10 Илсөя Бәдретдинова. "Вирусыңны сатыйм". Чаллы. С.Садыкова концертлар залы. 19:00
  • 17.10-18.10 Иркэ. Тормыш жиллэре hэм "Бэйрэм" ансамбле. УНИКС. 17:00
  • 10.11 «1+1» Ирле-Хатынлы Солянка. Филармония. 18:30
  • 19.12 Татар җыры. “Казан Экспо” күргәзмәләр комплексы, Илһам Шакиров исемендәге концертлар залы. 17:00
Туган көннәр
  • 27 Сентябрь Сәрия Сабурская
  • 27 Сентябрь Рамил Вәҗиев
  • 28 Сентябрь Рәшит Зәкиев
  • 28 Сентябрь Әхмәтһади Максуди (1868-1941)
  • 28 Сентябрь Габдулла Сәгыйтов (1909-1943)
  • 29 Сентябрь Рәйсә Борһаниева
  • 29 Сентябрь Хәлил Әбҗәлилов (1896-1963)
  • 29 Сентябрь Лилия Муллагалиева
  • 30 Сентябрь Фаил Гыймадов
  • 30 Сентябрь Алия Мостафина
  • Мәскәүдә 1 бүлмәле квартира сдавать итәм, барлык уңайлыклар белән, эчми-тартмый торганнарга.
  • 2 булмэле фатир сатыла. Остановка "Океан" янында. 89509488227. Собственник. РИЕЛТОРЛАР ТЫКШЫНМАГЫЗ!
  • 240920 Нагорныйда 2этажга кешелэр кертэбез озак вакытка барлык унайлыклар бар 89196877099
  • Казаннын Мэскэу районы,Гагарина остановкасында булмэ ,21.8 кв.м.Янэшэдэ генэ метро Северный вокзал.Восстания,Гагарина,Ибрагимова остановкалары.Центрга 15 минут.Булмэ бик якты,чиста,жылы,матур.Су кертелгэн,кайнар суга бойлер,душ,туалет бар.Барлык жихазларны,кер юу машинасын(автомат),микроволновканы сатып алучыга калдырабыз.Булмэдэ яшэр очен бар эйбер дэ бар,бэясе 1 500 000.Тел: 89393937375.
  • Чәчәк балы.3л.банка - 1500 сум. Кәрәз - 1 килосы - 600 сум. Телефон- 8 987 264 42 65
  • Продаю ВАЗ 21110 2003 г тел 89534004870
  • БИКЭЧ БОЗАУ САТЫЛА БАЛЫК-БИСТЭСЕ.89393347194
  • Камское устье швейная машинка сатам тел 89376119575
  • Кама тамагы районы Борынгы Тегу машинасы сатам 2 штук тел 89376119575
  • Продаю швейная машинка 2 штуки в рабочем состоянии старинная всё вопросы тел 89376119575

 
 

 
Архив
 

               

19.04.2010 Мәгариф

БЕЗГӘ НИНДИ УНИВЕРСИТЕТ КИРӘК...

“ВТ” газетасы редакциясендә “Диалог – Авразия” (“ДА”) хәрәкәтенең ТР Милли комитеты белән берлектә башкалабызда оештырыла торган Казан (Идел буе) федераль университеты булдыру концепциясе хакында “түгәрәк өстәл” янында сөйләшү булып үтте. Сөйләшүдә “ДА” хәрәкәтенең ТР Милли комитеты җитәкчесе, ТР Дәүләт Советының мәдәният, мәгариф, фән hәм милли мәсьәләләр комитеты рәисе Разил Вәлиев, ТДГПУ каршындагы Этномониторинг үзәге рәисе, тарихчы-этнолог Дамир Исхаков, Россия Ислам университеты ректоры Рәфыйк Мөхәммәтшин, КДУның татар филологиясе hәм тарихы факультеты деканы Искәндәр Гыйләҗев, ТДГПУдагы физика-математика факультетының алгебра кафедрасы мөдире Ләйлә Салихова, “ДА” халыкара журналының Татарстандагы вәкиле Рәсим Хөснетдинов катнашты.

“Түгәрәк өстәл” янындагы сөйләшүне мөхәррир урынбасары Фәния Әхмәтҗанова башлады. “Башкалабызда эшли башлаячак Казан (Идел буе) федераль университетының (КФУ) нинди булачагы барча татар җәмәгатьчелеген кызыксындырадыр. Гомумән, бу мәсьәләгә республикабыздагы беркем дә битараф түгелдер дип уйлыйм. Биредә әлеге мәсьәлә җәhәтендә төпле сүзен әйтерлек белгечләр, галимнәр җыелган. Шуңа күрә бу сөйләшүебез бик тә файдалы булыр дип уйлыйм. Әйдәгез, хәзер әңгәмәне алып бару өчен сүзне Разил әфәнде Вәлиевкә бирик.

 

Р.Вәлиев: Монда җыелган кешеләргә “ДА” хәрәкәтенең нәрсә икәнен аңлатып торырга кирәк түгелдер. Биредә утырганнарның күбесе бу хәрәкәт эшчәнлегендә актив катнаша. “ДА” сәяси оешма түгел, халыкара иҗтимагый оешма. Нигездә мәдәният, мәгариф, милли мәсьәләләр белән шөгыльләнә. Халыкларның бер-берсенә мөнәсәбәте, мәдәният, мәгариф өлкәсендәге үзара багланышлар, төрле илләрдәге мәдәният, мәгариф өлкәсендәге зур вакыйгалар hәм яңалыклар – эш даирәбез шуннан гыйбарәт. Татарстандагы милли комитет утырышында без республикабыз халкын кызыксындырган иң мөhим проблемалар хакында җыелышып “түгәрәк өстәл”ләр оештырырга кирәк дигән фикергә килдек. Бу әңгәмәләрнең беренчесен “ВТ” газетасы редакциясендә башларга булдык.

 

Хәзерге вакытта җәмәгатьчелегебезне кызыксындырган мәсьәләләр бик күп. Хәзерге вакытта республикабыз өчен генә түгел, бөтен Идел буе төбәге өчен мөhим булганы – ул да булса федераль университет оештыру мәсьәләсе. Бу укытучыларны да, укучыларны да, ата-аналарны да кызыксындыра. Билгеле инде, мөгаллимнәр, галимнәр, җитәкчеләр даирәләр дә бу мәсьәлә белән бик кызыксына. Әмма хәзерге вакытта КФУның ничек булачагын әле күпчелеге анык кына күз алдына китерми. Билгеле, аның концепциясен төзү белән шөгыльләнгән кешеләр моны күпмедер чамалый торгандыр. Тик ул концепция әле кабул ителмәгән, расланмаган. Университетны оештыру турында РФ Президенты фәрманы чыккан булса да, РФ Хөкүмәтенең бу хакта карары юк. Карар булмагач, вузның ректоры да билгеләнмәгән. Әмма фәрман бар икән, университет барыбер булачак (“түгәрәк өстәл” чәршәмбе көнне уздырылды, ә җомга көнне, 9 апрельдә, ниhаять, аның ректоры да билгеле булды).

 

Галимнәр, белгечләр, фән тирәсендә эшләүче зыялылар менә бүген шушы хакта фикер алышырга уйладык. Әгәр бу әңгәмәдә университетны оештыручы кешеләр өчен кызыклы фикерләр булса, аларны искә алмыйча калмаслар дип уйлыйм. Без кемгәдер күрсәтмә бирергә, акыл өйрәтергә җыенмыйбыз. Әлеге вуз монстр дәрәҗәсендә зур булырмы – әлегә билгесез. РФдә төрле статустагы, төрле дәрәҗәдәге университетлар оештырыла башлады. Аларның инде икесе аерылып тора. Болар – Мәскәү дәүләт университеты белән С.-Петербург дәүләт университеты, “Аллаhы тәгаләгә иң якыннары”. Алар башка вузлардан бер-ике башка өстенрәк тора. Алардан бераз түбәнрәк дәрәҗәдәгеләр федераль университет булачак. Аларның берничәсе төзелде, берничәсе төзелеп килә. Менә шулар арасында өч уку йортын берләштергән безнең КФУ булачак. Алардан түбәнрәк дәрәҗәдә булганнары илкүләм тикшеренү университеты дип аталачак. Алардан да түбәнрәк дәрәҗәдәгеләре дә оешырга мөмкин (мин бу хакта Дәүләт Думасында ишетеп, фикер алышып кайттым). Алары 200 дән артык булырга мөмкин. Болары, бәлки, субъектлар карамагына бирелер. Бу әле фараз гына – нәтиҗәсе ничек булыр. Әгәр киләчәктә РФ субъектлары дәрәҗәсендәге вузлар барлыкка килсә, алар нинди булыр, кайсы республика нинди дәрәҗәдәге вуз оештыра алыр, аңа ихтыяҗ нинди булыр? Бу беренче чиратта мөмкинлеккә hәм ихтыяҗга бәйле. Әгәр киләчәктә шундый университетлар оешса, безнең милли университет төзү хыялыбыз тормышка ашмас микән, дип мөрәҗәгать итүчеләр дә булды. Гомумән, фикер алышу өчен җирлек бик зур. Әйдәгез, иң әүвәл сүзне Дамир әфәндегә бирик.

 

 Д.Исхаков: – Билгеле, яңа уку йорты төзүнең уңай hәм кимчелекле яклары бар. Күреп торабыз: балалар саны нык кимеде, алга таба тагын да кимиячәк. Шуңа күрә мондый университет тузан суырткыч кебек үзенә бик күп укучыны тартып алачак. Әле бит Казанда тагын бер тикшеренү университеты бар. Димәк, студентлар җыю өчен җитди конкуренция булачак. Бу бер яктан яхшы, конкуренция әйбәт нәрсә. Икенчедән, кайбер уку йортлары кечкенәрәк булса да ярый. Хәзер безгә КФУ дигәндә иң мөhиме – шушы университет эчендә татар мәнфәгатен ничек кайгырту мәсьәләсе. Чөнки телибезме-теләмибезме бу уку йорты Татарстан өчен иң югары дәрәҗәдәге университет булачак. КДУда hәм аның белән берләшә торган вузларда бүген милли компонент бар hәм алга таба да булачак. Милли компонент булдыру – шактый авыр нәрсә. Без бер төркем галимнәр белән бу хакта уйлаштык. Идел-Урал төбәгендә татарлардан башка халыклар да бар. Сорау туа: бу университет эчендә башка халыкларның мәнфәгатьләрен ничек тормышка ашырачакбыз? Татарныкы белән бергә кушыпмы, аерым-аерыммы? Эшләнгән берничә концепция бар. Анда фин-угор, төрки халыклар юнәлешендә тикшеренүләр алып бару күздә тотыла. Әмма әлегә бу концепцияләр КФУга керүче уку йортларының теләге генә булып кала. Барысын бергә кушкан уртак концепция бүгенгә юк. Аны язган галимнәр, сәясәтчеләр әйтүенчә, бу федераль округта Россиядәге татарның 80 проценты яшәгәч, эшне дөрес оештыра алсак, әлеге вуз татарны берләштереп, туплап торучы концептуаль үзәк тә була ала.

 

Идел-Урал буе – милли яктан бик чуар төбәк ул. Шуңа күрә монда төрле мәдәниятләр, төрле диннәр барлыгын истә тотып эш итәргә туры киләчәк. Бу гади проблема түгел. Билгеле, яңа шартларда яңа типтагы дәреслекләр әзерләргә кирәк булачак. Моңарчы hәр төбәк тырыша-тырыша милли тарихын язды hәм яза. Әнә, Европа шактый зур авырлык белән булса да, Европаның уртак тарихын яза алды. Безнең төбәк өчен шулай ук уртак тарих кирәк. Чөнки арабызда милли тарих язганда була торган каршылыклар бар. Әйтик, татар – башкорт, татар – чуаш каршылыгы hәм башкалар. Шуңа күрә концептуаль яңа дәреслекләр кирәк булачак.

 

Янә бик зур мәсьәлә – бу университетларда уртак белгечлекләр бик күп. Шуңа күрә яңа вузда барча укытучыга да эш табылмаска мөмкин. Шунысы да бар: hәр федераль университет зур тикшеренү үзәге булырга тиеш. Шуңа күрә КФУ эчендә фән hәм укыту белән дә шөгыльләнгән аерым институтларны ничегрәк корырга кирәклеген уйлау зарур. Билгеле, татарны, исламны өйрәнү ягы да булырга тиеш. Бәлкем, христианлыкны өйрәнү буенча да үзәк булдырыргадыр. Шуларны эшли алсак, бәлкем, КФУ безгә алга таба үсү өчен бер этап булыр.

 

Р.Вәлиев: – Бу мәсьәлә, чыннан да, катлаулы булып чыкты. ТР Дәүләт Советына шушы мәсьәләгә ачыклык кертүне сорап бик күп кеше мөрәҗәгать итә. Соңгы көннәрдә миңа: “ТДГПУ белән КФЭИ КДУга кушыла икән диләр. Бу бит дөрес түгел. Без бит берләшәбез. Нигә безне икенче сортлы итәләр? Без бит бөтенебез бертигез хокуклы субъектлар. Безне түбәнсетмәсеннәр, берләштерү турында сөйләсеннәр иде”,– диләр. Искәндәр әфәнде, бу мәсьәләне Сез ничегрәк күзаллыйсыз?

 

И.Гыйләҗев: – Дөресен генә әйткәндә, безнең университетта позиция бераз башка. Президент Указында, федераль университет КДУ нигезендә оештырыла, диелгән. Димәк, бу дәгъваларны фәрманга ук ризасызлык дип аңларга кирәк. Шуңа күрә сүз университетыбызның үсүе hәм безгә башка вузларның кушылуы турында алып барыла дип аңлыйм. Билгеле, алар берничек тә кимсетелмәскә тиеш. Инде бүгенге темага килгәндә, шуны онытырга ярамый: без яңа федераль университет турында сүз алып барабыз икән, ул 2005 ел яши торган КДУ үсешендә яңа бер этап. Безнең традициябез, үз горурлыгыбыз бар. Шуны онытырга ярамый.

 

Д.Исхаков: – Андый традицияләр hәркемдә дә бар.

 

И.Гыйләҗев: – Әлбәттә, традицияләр белән генә яшәп булмый. Үзгәрергә, киләчәккә карарга кирәк. Бу, беренчедән. Бәлки мин монда Исхаков әйткәннәрне бераз ачыклабрак китәрмен. Без университетта күптән инде концепцияләр төзү белән мәшгуль. Бу эш бездә көзен үк башланган иде. Hәр факультетта аерым-аерым сөйләшүләр, гыйльми совет утырышлары булды. Hәр факультет үз тәкъдимнәрен ясады. Ахыр чиктә, уртак концепция юк дип әйтсәләр дә, без үз тарафыбыздан уртак концепция эшләп аны Мәскәүгә дә тәкъдим иттек. Әлбәттә, ул концепция – киләчәккә караш, бер проект кына. Анда сүз университетның киләчәге, төзелеш принциплары турында бара. Ул документ бар. КДУның гыйльми советы тарафыннан кабул ителеп, декабрьдә үк Мәскәүгә тәкъдим ителде. Әлбәттә, хәзергә ул проект кына. Тормышка ашармы-юкмы – анысы икенче мәсьәлә.

 

Минем инде монда татар филологиясе hәм тарихы факультеты вәкиле буларак, милли мәсьәләгә, милли юнәлешкә игътибар итәсем килә. Чыннан да КДУ беренче адымнарыннан ук татар дөньясы белән бәйләнештә торды. Гәрчә татар бүлеге 1944 елда гына ачылса да, элек-электән күпмедер дәрәҗәдә татарга да хезмәт итте. XIX гасырда урыс галимнәре татар телен, мәдәниятен, этнографиясен, төбәк тарихын өйрәнгән. Безнең бик күп зыялыларыбыз, фикер ияләребез XIX гасырда ук университет йогынтысында белемнәрен арттырган. Әйтик, Мәрҗани 1877 елда КДУда булган IV археологлар съездында татар халкы тарихы хакында чыгыш ясый. Съезд материалларында урысча язылган әлеге чыгыш, бәлкем, татар галименең беренче мәкаләседер. Бу да бит университетка бәйле кечкенә генә бер факт.

 

Соңгы егерме елда безнең университетта татар филологиясе hәм тарихы факультеты эшли. Әлбәттә, бу концепцияне әзерләгәндә без шушы факультетның киләчәге турында уйландык. Әлбәттә, татар теле, мәдәнияте, тарихын өйрәнү традициясе бу университетта сакланып калсын иде. Бу безнең төп теләгебез hәм төп таләбебез. Бу бай hәм матур традицияне бозарга ярамый. Икенчедән, без шушы кысаларда гына калсак, киләчәгебез бик авыр булачак. Чөнки шушы факультетта татар юнәлешен өйрәнү белән генә чикләнеп калсак, бу татар халкының гуманитар үсешенә әлләни зур файда китермәстер. Шуңа күрә факультетта бу җәhәттә фикер алышканда, беренчедән, традицияләрне сакларга, икенчедән, без үсәргә тиеш дигән нәтиҗәгә килдек. Шунлыктан, үзебезнең киләчәккә булган кайбер проектларыбыз белән сезне hәм газета укучыларны таныштырып узасым килә. Без мәсәлән, факультетыбызның киләчәген институт дәрәҗәсендә күрәбез. Шактый күп бәхәсләрдән соң без аның исемен дә тәкъдим иттек. Аны Татарны өйрәнү hәм тюркология институты итеп күрәбез. Димәк, бер яктан бу татар телен, мәдәниятен, тарихын өйрәнүне киңәйтү. Без хәзер бары тик укытучылар әзерләү белән генә шөгыльләнә алмыйбыз. Без монда киң мәгънәдә татар зыялыларын, гуманитарийларын чыгарырга тиешбез. Икенче юнәлеш – без төрки дөньяга да күз салырга тиеш. Төрки дөнья ул – Төркия генә түгел, СССР җимерелгәннән соң барлыкка килгән мөстәкыйль дәүләтләр дә. Уйлап карасак, хәзер Россиядә төрки дәүләтләр – Әзәрбәйҗан, Казахстан, Үзбәкстан, Кыргызстан, Төрекмәнстан белән чын-чынлап кызыксыну юк, андый үзәк тә юк. Бер җирдә дә аларның тарихын, телләрен, мәдәниятләрен рәтләп өйрәнмиләр. Югыйсә, бу илләр бит Россия өчен стратегик максат, зур максат. Без ул дөньяны белмибез. Дәүләт дәрәҗәсендә ниндидер икътисадый, сәяси багланышлар бар кебек. Ә менә галимнәр тарафыннан өйрәнү көн кадагында. Hичшиксез, “ДА” хәрәкәтенең максатларына туры килә торган бер проект бу. Күп дәүләтләр арасында үзара нормаль диалог алып барылырга тиеш.

 

Инде өченче юнәлеш, Исхаков әйткәнчә, без хәзер Идел буе федераль округының төп уку йортына әйләнергә тиеш. Әйе, Идел-Урал округы ул – Россиянең этник яктан иң чуар төбәге. Монда яшәгән халыклар мәнфәгатьләре, киләчәге хакында да уйланырга кирәк. Әлбәттә, шушы республикалар, халыклар белән киңәшеп, аларны союзник итеп эшләргә кирәк. Әйтик, удмурт телен Ижауда гына өйрәнсәләр, бу тарлык булып калачак. Әгәр без шушы округ кысаларында угро-фин телләрен өйрәнүне халыкара сәхнәгә чыгарсак, яхшы булыр иде. Әле бит угро-фин дәүләтләре дә бар. Әйтик, Эстония, Финляндия бар. Алар белән бәйләнешкә керергә кирәк булачак. Бер яктан эчке үсеш, төбәктәге халыклар арасында аңлашуны тәртипкә салу, тагын да үстерү мөмкинлеге арта; икенче яктан, чит илләр белән мөнәсәбәтләргә керергә дә форсат туа. Бу юнәлештә, әлбәттә белгечләр кирәк. Әлбәттә, бу җәhәттә кадрлар җитми. Бу бик зур мәсьәлә. Шуңа күрә без башка төбәкләр, республикалар белән элемтәләр урнаштырырга мохтаҗ. Әгәр ниятләребез кабул килсә, без киләчәктә шуларны тормышка ашырырга җыенабыз. Кыска гына әйткәндә, бу факультетыбызның киләчәге турында уйлану, бәлкем хыял дип тә әйтергә буладыр. Әлеге хыял тормышка ашса, hичшиксез, Татарстанга да, Идел буе федераль округына да, татар халкына да, Россиягә hәм гомумән, халыкара масштабта да файда китерүче уникаль бер үзәк барлыкка киләчәк.

 

Р.Вәлиев: – Әгәр РФдә дистәгә якын федераль университет була икән, hәрберсенең бер үзенчәлеге булырга тиеш. Татарстанда булачагының үзенчәлеген әйтеп киттегез инде. Әйе, халкыбызның да, Идел-Урал төбәге халыкларының да мәнфәгатьләрен кайгырту кирәклеге – бик әйбәт теләк. Әмма моңа минем генә түгел, безгә мөрәҗәгать иткән башка кешеләрнең дә шиге бар. Көннән-көн мәгариф системасы, университетлар белән идарә итү эше Мәскәү тарафыннан үзәкләштерелә бара... Бүген ректорны да үзегез сайлап куя алмыйсыз. Башка мәсьәләләрдә дә мөмкинлекләрегез кими бара. Мәнфәгатьләребез, таләпләребез астан, төбәкләрдән җыелырга, искә алынырга тиеш булса да, өстә колак салырга теләүчеләр күренми. Татарстан, Башкорстан, Чуашстан, башкасы булсын, hәр республика бу уку йортына өметләрен баглый, анда үзебез өчен бик кирәкле белгечләр әзерләнер дип хыяллана. Бөтен нәрсә дә Мәскәүдән идарә ителсә, ниятләребезгә югарыдан каршылык булмас микән?! Теләкләребез бер төсле, ә өстән төшерелгән карарлар башка төсле булыр кебек. Шундый шигегез юкмы?

 

И.Гыйләҗев: – Билгеле, шик бар инде. Мәгариф системасында гына түгел, сәяси системада да үзәкләштерү бара. Әгәр без бөтен нәрсә Мәскәүдән хәл ителә дип яшәсәк, ул инде Россияне катастрофага китерәчәк. Инде уку системасының төп, генераль линиясен вузлар, факультетлар үзләре билгели алмаса, бу инде тулы фаҗига булачак. Шикләр бар, әмма мин дөньяга оптимизм белән карыйм. Без үз таләпләребезне ачыктан-ачык әйтергә hәм якларга тиеш.

 

Р.Вәлиев: – Безнең, ТР Дәүләт Советы депутатларының, бер тәкъдиме бар. Көнчыгыштагы федераль университетка ярдәм итү, аның белән бергәләп эшләү турында аерым бер региональ закон чыккан. Бәлкем безгә дә Татарстанда федераль университет белән кулга-кул тотынышып эшләү турында (аңа республикабызның таләпләрен дә кертеп, ничек ярдәм итә алуыбызны да әйтеп) закон кабул итәргә кирәктер. Андый теләк бар. Әгәр шундый законыбыз булса, без аның нигезендә үз таләпләребезне университетка турыдан-туры әйтә алыр идек. Шулай бергәләп эшләү мөмкинлеге дә туар иде. Әгәр республикабыз җитәкчелеге дәлилләмәгән, таләп итмәгән булса, бу университет Казанда түгел, башка җирдә оешыр иде. Бу бер яктан караганда, республикабыз өчен җиңү, казаныш булды. Без бергәләп, кулга-кул тотынышып эшләрбез дип уйлыйм. Чөнки анда безнең балаларыбыз укыячак, галимнәребез укытачак.

 

Л.Салихова: – Безнең уку йорты – педагогик белем бирүче уникаль вуз. Бездә урыс, татар hәм инглиз телендә инновация нигезендә белем бирүче педагоглар әзерләнә. Әйтик, математика, физика кебек белгечлекләр татарча да, урысча да иркенләп укытыла. Инде 2003 елдан фәннәрне инглизчә дә укыта алырлык белгечләр әзерли башладык. Күп телдә белем бирү программалары буенча укыту милли культурабыз үсүгә, туган телебезне фән теле буларак өйрәнелүенә ярдәм итә, туган телебезне кулланылыш даирәсен киңәйтә. КФУда белем бирү өченче буын стандартлары нигезендә барачак. Шуңа күрә бездә педагогик, психологик юнәлеш буенча бакалавриат hәм магистратура программалары эшләнә. Биредә КФУ эшчәнлегендә милли, милли-мәдәни компонент ничек тормышка ашырылыр икән дигән борчылу белдерелде. Хәзер, чынлап та, өченче буын стандартлары нигезендә белем бирү программалары кайта башлады. Аларның бер өлеше расланды, бер өлеше юк әле. Әйтик, педагогик белем бирү стандартларында база өлеше hәм вариатив өлеше бар. Вариатив өлешендә безнең үз ихтыярыбыздан чыгып белем бирүдә милли-мәдәни компонентны файдалану хокукы каралганлыгы әйтелә. Минемчә бу безгә милли мәнфәгатьләребезне яклау мөмкинлеге бирәчәк.

 

Д.Исхаков: – Бу очракта безне укытучылар әзерләү эшенең киләчәге кызыксындырырга тиеш. Бик әhәмиятле мәсьәлә. Әгәр без милли мәктәпләр өчен укытучылар әзерләмибез икән, милли мәктәпләребез автомат рәвештә бетәчәк. Шуңа күрә педагогик университет кушылган вакытта да аның эчтәлеген бетерергә ярамый. Ягъни, эш технологик яктан төрлечә оештырылырга мөмкин. Әйтик, әүвәл барча студентлар да бер төрле белем ала, инде кемдер укытучы булырга тели икән, ул бер ел аерым юнәлештә укый hәм шул юнәлештә сертификат ала, ягъни аның укытырга хокукы була. Бәлкем безгә дә шул юнәлешкә тукталыргадыр. Безнең университет эчендә белем бирү дәрәҗәсе бер төсле булыр, ә инде укытучылыкка специальләшү өчен бер елмы, ярты елмы аерым укыту кирәк булыр. Шул чакта бәлкем укытучылар әзерләү проблемасы хәл ителер. Билгеле, бу гади мәсьәлә түгел. Әлеге мәсьәләгә ТДГПУның үз карашы да бар. Телибезме-теләмибезме татар укытучылары әзерли торган төп үзәк шул университет. Үзгәртеп корганда үзебезнең уртак караш булырга тиеш.

 

Р.Вәлиев: – Мине борчыган тагын бер нәрсә бар. Без соңгы вакытта ТДГПУны күпмедер дәрәҗәдә миллиләштерү, үз халкыбызга якынайту турына сүз алып бара идек. Аның концепциясе дә, стратегиясе дә әзерләнгән иде. Без бу хакта бик күп тапкыр фикер алыштык. Башка вузлар белән бергәләшеп эшләү турында да фикер алып бара идек. Хәзер алар икенче планга күчә. Шушы КФУ оешкач, анда миллилек кимемәс микән?! Без бит инде теге вакытта милли университет булдыра алмагач, ТДГПУда шул хыялыбызны өлешчә тормышка ашырмакчы идек. Белмим, хәзер нәрсә булыр?!

 

Д.Исхаков: – Бу яктан ситуация начар түгел. Хәзер ТДГПУ каршында этник яктан белем бирү үзәге бар. Безнең этномониторинг үзәге дә шуңа керде. Хәзер без ярты ел эчендә КФУ кысасында этник белем бирү концепциясе эшләргә тиеш. Бәлкем көчләрне берләштереп, бу эшкә Искәндәр әфәндене дә кушып, берләшсәк бу университетны үстерү концепциясенең бер өлеше булыр иде. Позициябезне күрсәтүче тагын бер нәрсә – без башка республикаларга да таянырга тиеш. Әйтик, Башкортстанга барып сөйләшкәнебез юк әле. КФУ эшчәнлеген алар ничегрәк күзаллый икән? Без анда барып кына түгел, бирегә чакырып та аларның фикерен белергә тиеш. Моны эшләсәк, безнең позиция көчәячәк.

 

Р.Вәлиев: – Болар инде ректор билгеләнгәч эшләнәсе эшләр. Бүген аны эшләү шактый кыен. Без монда милли төбәк компонентын вузларга кертү бик өметле дигән фикер ишеттек. Ләкин мин эшләр алай гына барыр дип уйламыйм. Узган ел җәй аенда Россия югары уку йортларына яңа устав проектлары таратылган иде. Анда “бөтен фәннәр дә фәкать урыс телендә генә укытыла” дигән юллар бар иде. Шуннан соң ТР Дәүләт Советыннан бу фикер белән килешә алмыйбыз, әлеге пункт РФ Конституциясенә каршы килә, дип РФ мәгариф hәм фән министры Фурсенкога хат җибәрдек. Шуннан соң Фурсенко үз карарына үзгәрешләр кертү турында хәбәр итте. Башлангыч hәм урта hөнәри белем бирү уку йортларына да шушындый ук устав проектлары килде. Аларда да укыту урыс телендә генә каралган иде. Бу юлы да реакциябезне белдердек. Анда да үзгәрешләр кертелде. Hәрдаим бу мәсьәләләрне күз уңында тотмасак, саклык күрсәтмәсәк, мәгариф системасын безгә зыянга борып җибәрергә әзер торучылар күп әле. Әйе, күпмедер дәрәҗәдә мөмкинлекләр бар. Без әле бүген дә югары уку йортларында булган мөмкинлекләрдән тулысынча файдаланып бетермибез.

 

Д.Исхаков: – Моңа бер генә мисал китерәсем килә. Безнең әле бүген дә вузларда татар тарихы укыту өчен дәреслегебез юк.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Биредә Искәндәр ИФУ оештыру безнең КДУны үстерү өчен яңа мөмкинлекләр ача дип әйтте. Мин моны үз-үзеңне юату дип саныйм. Минем аңлавымча, федераль университетлар оештырылу Россия укыту системасына яңа концептуаль үзгәрешләр кертү ул. шуңа күрә дә федераль университет оешкач, анда зур үзгәрешләр булыр дип уйлыйм. Разил әфәнде дә әйтте: император университетында автономия дигән әйбер булган. Федераль университет исә шул автономияне, үзидарәне юкка чыгару ул. Искәндәр үзе дә әйтте: университетларга хакимият вертикале кертү бу.

 

Күптән түгел генә Казанда Европа мәдәнияте көннәре булып узды. Шул көннәр кысасында бер семинар булган иде. Мәгариф системасында төбәкләшү hәм интернациональләшү күзәтелә диделәр анда. Бер яктан без Болон системасына кереп барабыз. Әлбәттә, без дөнья мәгариф системасына яраклашырга тиеш. Дөньяның бер шәhәрендә дә уннан артык университет булганы юк. Бу инде совет чорыннан калган система җимеше. Hичшиксез, зур университетлар булдырырга кирәк. Ләкин шул ук семинарда Франция, Германия, Эстониядән килеп чыгыш ясаган экспертлар, бүген мәгариф системасында төбәкләштерү бара, дип белдерде. Без бер яктан шушы дөнья тенденцияләреннән артта калмаска тырышабыз. Шул ук вакытта бездә төбәкләштерү күренеше дә юк. “Россиядә бөтенләй башка тенденцияләр” ,– дип чыгыш ясадым мин анда. Интернациональләштерү дә, урыслаштыру да түгел, Россиягә хас бер нәрсә шунда. Федераль университетны оештыру ул – бер вертикаль төзеп Россия сәясәтен шушы университетлар аша да уздыру өчен эшләнгән эш, минемчә. Шуңа күрә биредә милли компонентны калдыру милли укытучылар әзерләү юнәлеше булдыру җиңел булмастыр дип уйлыйм. Аннары Идел буе округы университеты булгач, биредә Идел буе халыкларының мәнфәгатьләре ниндидер рәвештә булса да каралырга, күз алдында тотылырга тиеш. Бу университет кысаларында төбәктә яшәгән халыкларның телләрен, мәдәниятләрен өйрәнү, миңа калса, реаль нәрсә түгел. Шул ук вакытта Дамирның фикере белән дә килешәм: биредә, мөгаен, фәнни тикшеренү үзәкләре оештырып, бу федераль төбәктә яшәүче халыкларны өйрәнә алабыздыр. Бездә, әлбәттә, башка халыклар өчен методологик үзәк булырга тиеш. Милли мәдәниятләрне саклау процессларын без фәнни яктан өйрәнергә тиеш. Аның гамәли ягы – татар мәдәнияте. Әмма башка халыкларның телен, мәдәниятен өйрәтә, укыта башласаң, бу зур каршылык чыгарачак. Чөнки Башкорт университеты бетерелми, барыбер кала.

 

И.Гыйләҗев: – Минемчә, сүз монда килешеп эшләү, уртак формалар табу турында бара. Әлбәттә, мин барча Урта Идел буе телләрен өйрәтә, укыта башларбыз дип уйламыйм.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Чынлап та алар белән эшләү формаларын табарга кирәк. Без фәнни өйрәнү, методологик үзәк булырга тиеш. Университет шушы рәвештә эшчәнлеген җәелдерә алса, әлбәттә, бу бик мөhим эш булыр иде. Билгеле, укытучылар әзерләү проблемасы ачык кала. Федераль университет кысаларында бу эш ничек эшләнер? Безнең дипломнарга тарих укытучысы дип язсалар да, без – классик университет тәмамлаучылар психологик яктан барыбер укытучы булып эшләргә әзер түгел. Классик университетларга кергән балалар барыбер укытучы булабыз дип укырга килми. Әйтик, безнең педагогик практика да бик кечкенә иде. Ике-өч ай эчендә генә педагог әзерләп булмый. Безгә методика дигән нәрсә аз укытыла иде. Мәктәп өчен методика да бик мөhим. Шуңа күрә ТДГПУ бетерелгәч, укытучылар ничек әзерләнер икән, зур сорау бу. Дөрес, Европада укытучылар классик университетларда әзерләнә. Ләкин Россия моңа әзер түгел. Моңа фәнни яктан да, педагогик, психологик яктан да безнең халык әзер түгел. Федераль университет эчендәге укытучылар университеты ул бер мескен нәрсә, Казан ятимәсе генә булып калмасмы?! Чөнки укытучылар институты дип әйтү бераз түбәнсетү ул. Сер түгел: бөтен дөньядан аермалы буларак, бездә оештырылган педагогик уку йортлары совет чорында тиз генә яңа идеологиягә кертү өчен оештырылган укыту системасы иде. Ләкин хәзер ул безнең мәгариф системасына кереп урнашты, аның бер мөhим элементына әйләнде. Хәзер аларны федераль университет кысаларына кертеп кенә проблеманы хәл итеп булмас. Монда зур каршылыклар чыгар төсле.

 

Р.Вәлиев: – Монда чыгыш ясаучылар вузларны эреләндерүне хуплады. Шулайдыр. Әмма бөтен уку йортларын да эреләндерү кирәк түгелдер. Әйтик, АКШ, Кытай кебек зур дәүләтләр бар. Шул ук вакытта кечкенә генә Люксембург, Монака илләре дә яхшы гына яшәп ята. Шуңа күрә төрле уку йортлары булырга тиеш – зурлары да, кечеләре дә. Бигрәк тә техник уку йортларын эреләндерү кулайрактыр. Аларның матди-техник базасы куәтле булырга тиеш. Ә инде әдәбият, сәнгать кебек гуманитар өлкәләрне өйрәнгән уку йортлары әлләни зур булмаса да ярый. Мәсәлән, мин үзем Мәскәүдә, әдәбият институтында укыдым. Анда көндезге укуда 125 студент, читтән торып укучылар 250 иде. Мин анда hич кенә дә начар белем бирделәр дип әйтмәс идем. Ул үзенә күрә бер гаилә шикелле иде. Шуңа күрә мин Татарстандагы КФУ үзәктә булып, калганнары да игътибардан читтә калмас дип уйлыйм. Үзебезнең тәгаен мәнфәгатьләрне чагылдыра, үти, җавап бирә торган кечерәк вузлар да булырга тиеш.

 

Д.Исхаков: – Разил әфәнде Сезнең теләгегез яхшы. Әмма безгә икътисад мөмкинлекләр турында да сөйләшергә кирәк. Бездә хосусый уку йортлары да бик аз бит. Әйтик, Төркиядәге вузларның яртысы хосусый. Без дә ул юлдан китә алыр идек. Әмма бүгенгә ул нәрсә юк. Шуңа күрә безгә чит илләрдәге тәҗрибәне үзебезнең тәгаен ситуациягә карап файдаланырга кирәк. Әйтик, АКШтагы Висконсон штатында Мэдисон университеты бар. Анда 120 меңләп студент укый. Әмма шушы университетта казакх, үзбәк, рус теле дә укытыла. Теләк булса hәр телне укытырга мөмкин.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Штат университеты ул. Ә бездә федераль университет булачак.

 

Д.Исхаков: – Булса соң! Округ эчендә дә башка телләрне укытырга мөмкин. Автомат рәвештә 100 кеше укытырга димәгән бит. Әгәр 3 кеше удмурт теле өйрәнүгә языла икән, ник аны укытмаска?! Аннан соң студент түли бит, кирәк булганга укый. КФУ эчендә миллилек бетү белән килешеп булмый. Моны без үзебез таләп итәргә hәм эшләтергә тиешбез.

 

И.Гыйләҗев: – Чынлап та башкортлар белән әрләшеп яту турында сүз бармый монда. Нигә Башкортстан укытучыларын чакырмаска – килсеннәр дә укытсыннар.

 

Д.Исхаков: – Башкортстанда әле бит башкортлар гына түгел, татарлар да бар. Аларның барысын да җыя, укыта алсак, яхшы булыр иде.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Милли булмаска тиеш дип әйтмим мин. Миллилекне ничек булдырасың бит. Миллилекне теоретик, методологик яктан өйрәнеп була. Аның гамәли ягы да бар. Әлбәттә, КФУ округта яшәгән барча халыкларның милли мәнфәгатьләрен канәгатьләндерә алмаячак. Моны эшләү өчен аларның үз университетлары бар. Хәзерге Россия шартларында дәүләт университетлары безнең барча милли мәнфәгатьләрне кайгыртмаячак (ул элек тә булмаган). Шуның өчен дәүләти булмаган университетлар да булырга тиеш. Кайбер милли проблемаларны фондлар оештырып, шулар аша дәүләти булмаган уку йортлары корып хәл итәргә була. Бу форма, ни кызганыч, бездә бөтенләй кулланылмый диярлек. Меценатлар күренми, чөнки байлар юк.

 

И.Гыйләҗев: – Байлар күп тә бит, меценатлар юк.

 

Р.Вәлиев: – Хәзерге вакытта Россия мәгариф министрлыгында дәүләтнеке булмаган уку йортлары турында закон проекты эшләнеп ята. Әмма әле ул Дәүләт Думасына кермәгән. Мин аның белән таныштым. Үз фикерләремне язып җибәрдем. Анда нигездә мәктәпкәчә яшьтәге балаларны hәм мәктәп балаларын укыту турында сөйләнелә. Киләчәктә югары уку йортлары турында да шушындый ук закон проекты әзерләнәчәк. Бу – дөнья тәҗрибәсе, димәк, котылгысыз чара. Без барыбер шуңа киләчәкбез, шунсыз булмаячак. Бүген дә дәүләтнеке булмаган уку йортлары ачарга була. Әмма аны финанслау мәсьәләсе хәл ителмәгән. Әгәр дәүләттән ярдәм булмаса, әлеге эшне башкарып чыгу мөмкин түгел. Башка илләрдә ул дәүләт ярдәменнән башка да эшләнә.

 

Д.Исхаков: – Россиядә дәүләт ярдәменнән башка да эшләүчеләр бар. Әйтик, яhүдләрнең хосусый дүрт университеты бар.

 

Р.Вәлиев: – Әйе, аларның бар. Әмма мин үз республикабыз турында сүз алып барам. Шул ук вакытта республикабызны да бөтенләй бетереп ташлап булмый. Минемчә, республикабыз үз бюджеты хисабына 1-2, хәтта 3-4 әлләни зур булмаган югары уку йорты тота алыр иде. Хәзер дә бар алар. Әнә Әлмәт нефть институты матур гына эшләп килә. Киләчәктә башка шәhәрләрдә дә кечерәк уку йортлары булыр, бәлкем. Мине Искәндәр әфәнде әйткән Татар халкын hәм төрки дөньяны өйрәнү институты теләге булу бик куандырды. Әгәр ул тормышка ашса, безнең татар телен hәм әдәбиятын белүче hәм киләчәктә яшь буынга фәннәрне татар телендә укытырлык белгечләребез hәм галимнәребез әзерләнәчәк. Инде башка телләрне – мари, чуаш, удмурт, башкорт телләрен өйрәнүгә килгәндә, безнең бит Шәрык телләрен өйрәнү институты бар. Бәлкем өлешчә шунда өйрәнерләр.

 

Д.Исхаков: – Кызганычка каршы, анда чит телләрне өйрәнү генә каралган.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Анда нигездә кытай телен өйрәнәләр. Чөнки Кытайдан акча түлиләр. Нигездә кытай, япон, кореяле теле анда. Группаларының 80 проценты кытай теле өйрәнә.

 

Р.Вәлиев: – Бәлкем ул институт шәрык телләрен генә түгел, угро-фин телләрен дә өйрәнер.

 

Д.Исхаков: – Республикада сәер генә хәл күзәтелә. Әйтик, Төрекмәнстанга визит белән баралар. Бу илне, бу телне системалы рәвештә бездә берәү дә өйрәнми. Әгәр университетта шуларны өйрәнүче үзәкләр булса, без Хөкүмәтебезгә кирәкле мәгълүматларны бирә алыр идек. Университет эчендә фәнни-тикшеренү үзәкләре булырга тиеш, дидек. Нигә әле безнең университетта этнология институты юк? Төбәгебез бик чуар икән, университет эчендә андый институт та булырга тиеш. Әмма проектта болар күренми. Биредә тикшеренү дәрәҗәсе югары булганда гына без башкалар өчен методологик үзәк була алабыз. Мәсәлән, удмуртларны яисә мариларны тәгаен тикшерү буенча без алардан уздыра алмабыз. Чөнки анда hәрберсе үз юнәлеше буенча эшли. Әмма гомуми, теоретик тикшеренүләр планлаштырырга hәм башкарырга мөмкин. Ул вакытта без алар өчен фәнни-методик үзәк, тәгаен элемтәләр дә урнаштыра алабыз. Шул рәвешле алардан безгә аспирантурага кешеләр чакырырга мөмкин булачак. Моның өчен безгә чит илдән күренекле галимнәрне чакырырга туры киләчәк. Әгәр без аларга тиешле шартлар тудыра алсак, алар каршында безнең дәрәҗә үсәчәк.

 

Р.Вәлиев: – Рәсим әфәнде, Сез Төркия уку йортларын яхшы беләсез. Бу өлкәдә аларда нинди тәҗрибә бар? Анда дәүләти вузлар да, дәүләтнеке булмаганнар да, уртаклары да бар бит.

 

Р.Хөснетдинов: – Төркиядә hәр шәhәрнең үз университетын булдырасы килә. Университет ул яшьләр дигән сүз. Университет югары сыйфатлы белем биргәндә, күркәм эшләгәндә зур белем учагы гына түгел, тормыш казанына әверелә. Хәзер ата-аналар сыйфатлы университетта баланы акча түләп укытырга да, чит илләргә җибәрергә дә әзер. Англиядәге, АКШтагы университетларда уку – дөньядагы миллионлаган яшьләрнең зур хыялы. Россиядә университетлар үзләрен әле дөньяга тиешенчә тәкъдим итми, читтән студентлар килсен өчен җитди эшчәнлек алып бармый. Аерым алганда Универсиада – КФУны дөньяга таныту өчен зур форсат булачак. Кайбер танылган университетларда чит ил студентлары 20 процентка җитә. Аннары ул студентлар синең белән бер телдә сөйләшә ала дигән сүз. Россиядә 90 нчы елларда балалар аз туганга университетка керүчеләр азая башлады. Чит ил студентлары белән бу җитешсезлекне дә капларга була. Моны туризмның файдалы бер төре итеп тә карарга була. Хәзер Мәскәү дә бу эшкә акча бирәм дип тора. Урта Азия илләреннән Көнбатышка китеп укучы студентлар бик күп. Алар нигездә үз акчасына укымый, үзара хөкүмәт килешүләре нигезендә бара. Нигә безгә дә алар белән студентлар алмашмаска?!

 

Р.Вәлиев: – Рәсим әфәнде без әйтмәгән яңа бер фикер әйтте. Чыннан да, без Казанда федераль дәрәҗәдәге абруйлы университет оештыра алсак, безгә чит төбәкләрдән акыллы, булдыклы егетләр, кызлар килер иде. Алар безнең халкыбызга да куәт өстәр иде. Без бит Казанны халкыбызның рухи башкаласы дип саныйбыз. Безнең милләт вәкилләре дә читтән килер, бер өлеше бездә торып калыр. Шулай республикабызга, халкыбызга яңа куәт, яңа кан өстәлер иде. Ул яктан караганда да бу бик кирәкле, бик тә әhәмиятле эш.

 

Д.Исхаков: – Разил әфәнде, мин шушы көннәрдә генә АКШта яшәүче милләттәшебез, галим Юлай Шамилуглы белән сөйләштем. Ул чакырсагыз, килеп укытырмын, диде. Чит илләрдән килеп укыта алырлык башка милләттәшләребез дә бар.

 

Р.Вәлиев: – Берзаман санап утырган идек. Чит илләрдә безгә килеп укытырлык 18 татар профессорын тапкан идек.

 

Р.Мөхәммәтшин: – Чынлап та университет эчендә шушындый мобильрәк, мөстәкыйльлеге булган институтлар булса, үз өлкәсендә эшләүче күренекле галимнәрне җәлеп итү җиңелрәк булачак. Безнең Россия Ислам университеты дәүләт катнашмаган, кечкенә университет булгач, чит илләрдәге вузлар белән элемтәләр урнаштыру ансат. Инде ун ил белән килешү төзедек. Алар безнең бакалавриатны таный. Хәзер без шәкертләребезне аларга магистратурага укырга җибәрәбез. Әлбәттә, студентларны күп җыеп консерватив бер үзәккә әйләнү, бюрократлашу куркынычы да бар яңа университет оештырганда. Шуның өчен дә ТФУ эчендә мондый институтлар булу бик мөhим.

 

Д.Исхаков: – Чын университет булсын өчен барыбер демократия кирәк. Демократия юк икән, аның рәте булмаячак.

 

Р.Вәлиев: – Мин дә нәкъ шуны әйтмәкче идем. Университет өчен аннан да кирәгрәк нәрсә юктыр, мөгаен. Әнә Казан университеты император университеты вакытында да ул автономия хокукларына ия булган. Югыйсә, без хәзер хокукый дәүләт төзибез, җирле үзидарә системасы корабыз дибез. Бер яктан караганда җирле үзидарә системасы кертәбез, халыкка хакимиятне бирмәкче булабыз; икенче яктан, югары укыту системасында, халыкның иң аңлы кешеләре эшли hәм укый торган урынында, киресенчә, тоталитар үзәкләштерү системасы кертеп маташабыз. Монда да җирле үзидарә системасы кертергә кирәк иде, югыйсә...

 

Д.Исхаков: – Шуның өчен дә монда федераль университет корганда Татарстан йогынтысын көчәйтергә кирәк. Әгәр бу эшкә күршеләрне җәлеп итсәк, университетның гыйльми советына hәр төбәктән бер вәкил кертсәк, бу бит шулай ук демократияләштерүнең бер юлы булыр иде. Ул чакта мөмкинлекләребез күбәячәк.

 

Р.Вәлиев: – Аның инде күзәтүчеләр советы, химаячылар шурасы булмый калмас. Анда инде төбәкләрдән дә вәкилләр булыр. Әгәр ул Идел буе федераль округ университеты икән, анда, hичшиксез, hәр төбәктән ким дигәндә бер вәкил булырга тиеш.

 

Д.Исхаков: – Хәзер балалар саны кимеп бара. Бу конкуренцияне көчәйтү өчен дә кирәк. Әгәр төбәкләр белән элемтәләр яхшы булса, безгә абитуриентлар киләчәк. Бу турыда уйлаучылар хәзергә әлләни күп түгел. Читтән килеп Казанда уку өчен шактый акча кирәк. Әгәр Башкортстанда шундый ук йортлары бар икән, ата-аналар балаларын үзләрендә укытырга тырышачак: чөнки ул арзангарак төшә. Монда өстәмә акча кирәк. Казанда кампуслар күп булачак. Шуңа күрә читтән килеп укучыларга биредә җайлы булырга тиеш. Шул вакытта гына Казанга яшьләр күп киләчәк. Бөтен нәрсә дә укытуның сыйфатына гына бәйле түгел. Әгәр безнең федераль университет башка төбәкләр өчен дә үзәк булса, без аларга моннан тиешле дәреслекләрне дә әзерләп, бастырып җибәрә алыр идек.

 

Р.Вәлиев: – Чынлап та, үзәк дигәннән бүгенге көндә татарның сәнгатен, телен, тарихын төрле урында аерым-аерым өйрәнәләр. Ә менә бөтенесен бергә өйрәнә торган үзәк юк. КФУ шундый мәгълүмати-фәнни үзәк база булыр иде. Әңгәмә барышында фикерләребезнең күбесе тәңгәл килде. Монысы әйбәт. Әгәр киләчәктә безнең фикерләребезне искә алучылар булса тагын да яхшырак булыр иде. Ниятебез изге. Республикабыз җәмәгатьчелеге дә, галимнәр, мөгаллимнәр дә әлеге КФУ булдыруны яклый. Каршы кешеләр булса да, сирәктер. Әмма бу университетны ничек оештыру мәсьәләсе безне борчый. Аның плюслары да, ниндидер минуслары да булыр. Мөмкин кадәр минусларын киметә алсак, бу безнең файдага да, бөтен Россия файдасына да булыр иде. Мөгаен, илебездә вузларны эреләндерү уңай хәрәкәттер. Бөтен дөнья буенча шундый процесс бара. Без дә дөньядан артта калырга тиеш түгел. Әгәр без татарлар Россиядә сан ягыннан икенче урында торабыз икән, бу уку йорты, hичшиксез, шушы халык мәнфәгатьләрен дә кайгыртырга тиеш. Федераль университет татар халкы язмышын уңай якка гына хәл кылуга ярдәм итәр дип өметләник.

 

Сөйләшүне Рәшит Минһаҗ язып алды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Газинур Хафизов фотолары.

 

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№103 (42784) / 28.04.2010 10:21:28

әйтмим, мин почти 15 ел бианай белән яшим, талашкан саен аерыла башласаң монда...кыскасы, миндә иммунитет бар инде андый-мондыйларга гына...

№102 (42773) / 28.04.2010 00:38:35

Исем, Иркә, ил, Зиләйлүк,......, барчабыз да, талашсак та, су...(алла язмасын) та, бергә яшик!

№101 (42666) / 26.04.2010 23:22:03

Иркә, ятам дигәндә генә теге ЗВЕЗДА йокыны качырды...бойкот булганда бик рәхәт иде әле...

№100 (42665) / 26.04.2010 23:03:09

Зиләйлүк, сәлам!))) яхшы кәеф, сәламәтлек телим))))))ваще бүген бәйрәм, бөтенесе җыелган))))))....

№99 (42664) / 26.04.2010 23:02:08

Ятам әле мин, иртәгә бәйрәм түгел...Ничәгә-ничә икәнен иртәгә иртән карап белермен.Ак барсларың бер читтә торсын, мондагы страстиииии, малллллай...

№98 (42663) / 26.04.2010 23:00:41

алга барырга кушкан лилин бабабыз!

№97 (42662) / 26.04.2010 22:58:41

ил, Иркә, Зиләйлүк......, алга барабыз!

№96 (42661) / 26.04.2010 22:56:51

Зиләйлүк, 
вот прикол. Чыннан да.

№95 (42659) / 26.04.2010 22:53:27

Ил, син ник Иркәгә эндәшкәндә Сез сүзен кечкенә хәрефтән язасың ул...
типа, татар телен ЯХШЫ беләм дип санаучы...

№94 (42654) / 26.04.2010 22:45:39

Ил ярар инде, тынычлан, мин әле менә бу комментыңда урыс сүзе булмаганга шат. алга барабыз. сөйләшүдә грамматика буламыни?))))) үзегезнекен тикшерегез, бик теләсәгез.....

№93 (42652) / 26.04.2010 22:40:40

Иркә
//Ил дә хис күп //

нигә сез килеш кушымчасын аерым язасыз ул?
типа, татар телен беләм дип санаучы кеше...

№92 (42644) / 26.04.2010 22:10:24

Исем, син Иркә түгелдер бит:)))Иренмичә бу тикле озын итеп ул гына яза ала.

№91 (42643) / 26.04.2010 22:03:31

Ханымнар ирләрчә уйлый һәм эшли башлагач, бик шәп түгел инде ул, ?га...
Үземне феминистка дип әйтә алмыйм: бик теләп, өйдә пешереп-җыештырып, язып-сызып, 1001 кичәләре оештырып кына ятар идем дә бит...
Безнең җәмгыятьтә хатын-кызга башка роль билгеләнгән. Шуңа да әбиләрсез калдык.

№90 (42628) / 26.04.2010 21:16:51

Икенче син аңламаган әйбер - то фәрештә, то ниже плинтуса. максат кешене үтерү-бетерү түгел. Уртак нокталар табарга тырышу. Дөньны акка, карага, дошманга-дуска гына бүлеп яшәп булмый. взаимовыгодный килешүләргә ййрәнергә кирәк - шуны ажлата ул. ә бездә талаша башлыйлар да, инде дошман бер-беренә.Күпме күбрәк сыйләшкән саен, кешеләр якынаерга тиеш.Ягъни кайсы позициядә уртак эш башкарып чыгып була

№89 (42617) / 26.04.2010 20:49:20

"Ә аның башына ни киләсен шайтан үзе дә белми!" - бу минем максат))))әгәр сез минем нәрсә әйтәсемне белсәгез, ул кызыклы булыр идеме? менә шушы характеристика минем өчен әһәмиятле. калганнары - я ул субьективтыр, бәлки читтән шулай күренәдер, бик бәхәсле әйбер. Син беләсең инде, мин закон буенча тыелган мәсхәрәүләрне генә кабул итмим. Үзем тәнкыйтьләп, башкалардан бал көтмим. Хо-хо да шикләр туды. Ил дә хис күп анда, аргументациягә караганда. генетика турында аргументация күп иде, мин аны тема таныш булмаганга дип уйладым. Ә болай, прикольно, приколистов мы любим)))))(

№88 (42600) / 26.04.2010 18:08:06

Соры корт! Хо-хо! Исем никлы кешене Ил дип күрсәтүең прикольно даже. Мин ул. Ялгышмагыз. Кайчандыр мин хо-хо тәхәллүсе алып язгач Иркә үзе дә бутаган иде Ил белән. И бик каты возмущалась (профессиональная честь была затронута! Минем дә медик таныклыгы бар бит.):)))). Шуннан соң Илгә тискәре мөнәсәбәте барлыкка килде аның. Аңа кадәр Ил пьедесталда иде. Зря, кәнишне, зря... Ә мин мондагы күпчелекнең стилен кабатлый алам. Ну и что? Просто мин телне, аның вариацияләрен яратам. Үлеп яратам!!!! Язучы да, журналист та мин, и даже му... (я танырсыз тагы). Жонглер кебек, сүзләрне өскә-аска, өскә-аска... Монда язган һәр кешенең үз стиле бар. Кемнекедер көчлерәк, кемнекедер соргылт. Эстрадагы тавыш ияләренеке кебек. Һәм мин аларны өйрәнергә, кабатларга, охшатып язарга яратам. Телне шул рәвешле үземә ачам. Бер үк татар телендә сөйлибез югыйсә – шул ук вакытта һәркемнең үзенеке... Мин күп йөзле матбугатта, чөнки бу сайтта регламент/кагыйдә/бан куелмаган. Кстати, мин генә түгел:)Кагыйдә булса, әлбәттә, үтәргә тырышыр идем. Иң җиңеле – Ил стилен кабатлау. Тәнкыйть – системалы, конкрет, ну и бик уйланылган. Үзем дә тәртипне бик яратам! Гафу итегез инде, Ил, кичерегез зинһар! Мин Сезне бик хөрмәт итәм, но кайчакта шайтан үзе котырта сезнең стиль белән язарга... Но беркайчан да сезнең никны турыдан да, кирегә дә (Ли булып)кулланганым юк, валлаһи! Сезнең дә мине бетереп аткан язмаларыгыз булды, ну и что? Кайсыдыр очракта килештем, кайдадыр килешмәдем, но беркайчан да нәфрәтләнмәдем дә, ачу да сакламыйм :))) Ә Иркәне кабатлавы авыр, практически мөмкин түгел. Күпчелек очракта аның язмасында ни система, ни тәртип юк, хотя белемле (үз өлкәсендә), акыллы, кызыксынучан, яхшы хәтерле дип уйлыйм. Бик тиз кыза, үпкәли, латихан белән таныш булса да:))). Кеше абсолют (универсаль) белемгә ия була алмый, ә ул шуңа ия булуын күрсәтергә тырыша. Башына ни килсә, шуны язып тутыра. Ә аның башына ни киләсен шайтан үзе дә белми! Ул минем турыда нинди генә капма-каршы фикерләр әйтмәде!!! Бер урында мин - ну просто фәрештә, җиденче катта утырам, икенче урында ниже плинтуса:) Шулай да мин мондагы һәр персонажны яратам, хөрмәт итәм һәм матбугатны булдыручыларга рәхмәтем зур! Телнең нечкәлекләрен сездән башка бу кадәр тулы тоя алмас идем, хөрмәтле Ил, Иркә, Кигәвен,Нух, Корт, Мансур, Күке һ.б.!
Ну и давайте уж, ругайте меня. Хо-хо! И не судите строго, да не судимы будете:)))

№87 (42560) / 26.04.2010 11:00:52

Түгәрәк өстәл янындагы мөхтәрәм зыялылар. Мин инде, телебезне үтереп ятканнарын күреп, ачыргаланып кычкырганда, сезгә ямсез итеп орындым, гафу. Инде шундый юл белән булса да ишетереп булмасмы, дип уйладым. Ишетүчеләр булды, дип уйлыйм.
И.Гыйләҗев әфәндегә рәхмәт. Ул монда килеп безнең белән, үзен зурга куймыйча аралаша алды.
Ә сезнең әңгәмәгез дә, эшләрегез дә халкыбызга кирәкле һәм файдалы.
Тагын бер кат гафу, шундый алым (трюк) кулланганым өчен.

№86 (42556) / 26.04.2010 10:07:14

Дуслар, телебез матур, милләтебез горур бар нәрсә дә үзебездән тора
Эшләр уңсын, томышыбыз матурлансын өчен безгә үз үзебезне үзгәртергә кирәк.

Мин аңлаган мәгънәдә университет ул җәмгыятнең мие булырга тиеш, ул халык(лар)ның үткәнен дә хазерге проблемаларын да белүче, башка халыкларның да уңышларын белүче күзәтүче, киңәш бирүче булырга тиеш.

Тел мәсәләсенә килгәндә, дәүләт эшли ала торган нәрсәләр күп, ресурслар кыт иң кыска юл сыйфатлы укытучылар мәктәпләр аша дип уйлыйм. Бала өчен татар теле яки татарча башка дәрес укыткан укытучысы үрнәк кеше булмаса, дәресе дә кызыклы түгел. авыл да 20 ел элекеге авыл түгел хазер. Без үскәндә урамыбыз шаулап гөрләп тора иде, хазер балалар булса да урамда уйнарга ашыкмыйлар. Өйдә ТВ, комп белән утыралар.Мәктәп дәрестән тыш уен, программа оештыраалмый чөнки укытучының үз йорты бар, сыер асырый, түләү җитми.

Иркә №61 мин ул Сәләттәге Җәүдәт түгел

Сәләткә үзем бармадым, аны яхшы мы начар мы дип әйтә алмыйм ләкин озын җәйге вакытны балаларга файдалы итеп үткәрүне оештырырга кирәк

№85 (42538) / 25.04.2010 23:04:23

чир китә -гадәт китми.

№84 (42537) / 25.04.2010 22:57:34

чөйләшә түгел, Сөйләшә.

№83 (42536) / 25.04.2010 22:53:44

соры корт №81
Сез теләгәнне мин дә телим. Мин генә дә түгел, күпләр тели. Бәлки ул үзе дә тели торгандыр әле.
Ике мисал.
1.Бер, бик башлы, теләсә нинди техниканы аңлый ала торган; кеше белән шундый ягымлы итеп чөйләшә белә торган, искиткеч матур почерк белән яза торган, баянда да яхшы уйный белә торган...(күп инде) абзый белән таныш идем.
Шуның бер яман, кызып китеп, төзәлмәслек яра салырлык сүзләр әйтеп ташлый торган гадәте бар иде. Шул гадәте аркасында булгандыр, дип уйлыйм, соңгы утыз ел гөмерләрен, хатыны авылда - үзе бер башы өч бүлмәле фатирда, шәһәрдә, яшәп уздырдылар. Үләр алдыннан гына килде хатыны.
2.Бер таныш кеше, бөтен нәрсәне булдыра - кулыннан килмәгәне юк. Начар гадәте - аракы эчү.
Аракыны ташлаучылар да бар.
Яман гадәттән котыла алучылар бармы икән?!.

№82 (42526) / 25.04.2010 21:15:07

Соры корт, аның бит әле , ураза тотучы турында,"баерсың кояш баюын, түлке мин булмам" ,дигәне дә бар...Аңа картаеп акыл кергән вакытта бездә бәхәсләшү кайгысы калырмы, ипине чәйгә тыгып җебетеп ашау яшендә булмабызмы,дим.
Кстати, менә мин аңа вупшым битараф.минем эштә бер апа бар иде, ирне 20 ел үзгәртергә тырышасың да, аннары кул селтисең ди иде,шул...Мин инде күптән кул селтәдем, и не жарко, не холодно.Тик кайчакта көтүләре белән ябырылсалар, материнский инстинкт кебек нәрсәме хасил була да шунда, яклыйсы килеп китә,чурт...

№81 (42525) / 25.04.2010 21:04:21

Зиләйлүк
Коръәндә:\"Шайтан гына өметсез\" дигән, юл арасыннан укысаң, Илшатның язмаларында игътибарга алырлык (мин килешкән дигән сүз түгел, мин дә гади алла колы, хатага хакым бар)фикерләр бар, бер җирендә яшьлек күберәк уйный. Яшьлек җитешсезлек түгел, ул безнең яшкә җитер, ә без аның яшенә кайта алмабыз. Егет нәтиҗә ясар, күпләр өчен файдалы белеме белән уртаклашыр дип ышанам.
Белмим, бу язмам чыгармы, юкмы, тиздән спутник зонадан чыга.

№80 (42523) / 25.04.2010 20:37:08

Соры корт, йолдызлык чиреннән бер генә җирдә лечить итәләр, и то не до конца, гомер буе үзләрен напалеон дип йөрүчеләре кала...Ә Илдә йөлдызлык чиренә караганда эгоизм һәм не видит дальше своего носа чире күбрәк.Так ышту неизлечимый...

№79 (42522) / 25.04.2010 20:26:09

Аптыраган, акылны көчләп тагып булмый. Ул я бар, я -юк. Хәлегездән килсә, барысын йөгәнләр идегез, әлбәттә.Бер генә төрле уй- сезнеке - калыр, һәм ул гына дөрес булыр иде.

№78 (42520) / 25.04.2010 20:17:57

Бу форумда катнашучыларның күбесенә,милли мәктәп тә,милли уку йорты да кирәк түгел.Мин-минлекне канәгатьләндерү,булмаган акылыңны кешеләргә көчләп тагарга тырышу, очсыз-кырыйсыз вә мәгънәсез сүз боткасы гына бу...Ә Иркә атлы "йөгәнсез ханым" нәрсә сөйләгәнен үзе дә аңламый кебек.Андыйларга телең ни дә,денең ни ...Эчтәге бөтен пычракны,гайбәтне чыгарып түксә,шул җитә.Барыбыз да шундый булсак,бетәбез бит,туганнар!

№77 (42519) / 25.04.2010 20:13:58

Зиләйлүк
Сайтта язма калыруылар гына түгел, просто укучылар да еш була. Кемдер үзен әллә кемгә чутлап, башкаларны \"параноик\" һәм башка төрле исемнәр белән мыскыл итә башлый икән, ул \"Йолдызлык\" чире белән авырган. Нишлисең, акыллы кеше икән, кешегә әйләнер (Илшатның укымышлы һәм акыллы булыуна минем шигем юк), зыялы фикер алышу башлар.
Гомүмән,татар:\"Акыллы-юл бирдем, юләр-җиңдем.\"- дип мактаныр ди.

№76 (42518) / 25.04.2010 20:07:54

Зиләйлүк, мин аны монда татарча сөйләштерим дигән идем... Кызганыч, мин түгел ди бит әнә. Бик ошаган. Ил популяр дигән сүз, аерып булмый хәтта.Сөенгән идем, әллә татарча язамы дип?? даһи да , единственный да димәдек инде анысы. прикольный дидек.

№75 (42516) / 25.04.2010 19:27:17

Мин аңламыйм, ярты ел буе, О,ИЛ, СИН ДАҺИ,ИЛ, СИН ӘКӘМӘТ ИЛ, СИН ЕДИНСТВЕННЫЙ И НЕПОВТОРИМЫЙ ИЛ,ДИП ТУКЫДЫЛАР,ТУКЫДЫЛАР ДА, хәзер син әшәке,ил, син начар кеше,ил...,.ю..,..., дип тукыйлар.Монда шәхси оскорблениелармы яки по существумы???
Матур түгел, егетләр, кеше белән алай кыланмыйлар.Просто игътибарсыз калдырып була бит инде, ник кызыл күлмәк күргән күркә кебек кабарырга.

№74 (42513) / 25.04.2010 18:33:03

ИЛ
Мин исерекләргә һәм исәрләрә үпкәләмим. Язуызга караганда сез исерек түгел...
Белмим спутник туры транслясия ясыймы, юкмы, Ак Барыс 5-0 исәбенә ота.

№73 (42508) / 25.04.2010 18:07:08

параноикам.

\\\"исем\\\" - мин түгел.
\\\"Ли\\\" - мин түгел.

№72 (42504) / 25.04.2010 17:36:22

Мин Зөбәеров дидем, бөек Ли димәдем, да, гуманитарий логикасы....йөреп алган дигәнгә әйттем, сез анда татфакка йөрүчеләргә диплом биргәнгә күрә башкалар турында бертөрле уйлыйсыз мөгаен.

№71 (42503) / 25.04.2010 17:32:17

Уйламыйм да....әйе, кая инде башкаларга бөек ЛИ булу... умориться можно.....

№70 (42502) / 25.04.2010 17:28:27

Сүз синең турыда иде. Язганыңнан чыгып, минем фикер.
Ә минем белән чагыштырып бәяләнергә сиңа ерак әле түтинкә. Уйлама да.

№69 (42501) / 25.04.2010 17:21:44

Ха-ха-ха! Элек йөреп алу дигән нәрсә юк иде ул, энекәш димме соң? сеңелкәме? безнең профессорлар тупой дигән сүзне белмиләр иде. Академик Зөбәеров лекция укыды безгә цикл кребсадан, җанашым. Үзеңә карап суз йөртмә.Ул взятка алмый иде.

№68 (42500) / 25.04.2010 17:14:15

Дипломны укып түгел, "йөреп" алганың күренә инде.
no koment.

№67 (42498) / 25.04.2010 17:03:00

".Берәр эш эшләп күрсәткәнен язса иде, монда "акыл" чәчеп утырганчы. "

Сөекле Ил мораторий кертте бу җөмләгә.Һәркем үз эшен эшли.

№66 (42497) / 25.04.2010 17:00:29

Ли мин - медсетра түгел. КГМИ дипломы миндә. Кызыл булырга тиешле иде, йөрмәдем. Кулга тотып санап карагач кына беленде.

№65 (42494) / 25.04.2010 16:48:11

Бу Иркә дигән хатынның кысылмаган җире юк. Исем дөрес әйтә, кеше аңларлык түгел үзен. Ну, медсестра дәрәҗәсе, нишлисең инде. Бер тулклы сүзе юк, тегендә кысыла, монда тыгыла.Берәр эш эшләп күрсәткәнен язса иде, монда "акыл" чәчеп утырганчы.

№64 (42492) / 25.04.2010 16:17:20

Исем, тел белгече булмасам да, сүз сөрешендә бераз сукалыйм бугай, №63 язмадан бик нык "ИЛ" исе килә.
Иркәнең профессиясе шундый, ләкин, Ил б-н чагыштырганда-акыл иясе (мудрец)
Авыру:
-Миңа шундый-шундый дару языгыз.
Табип:
-Юк, язмыйм! Аягым авырта.
-Языгыз инде, миңа нык ярдәм итә бит.Даруның сезнең аякка катнашы юк.
-Юк, язмыйм. Дарухәнәгә барып, рецепны укырга, аягым авырта.

№63 (42488) / 25.04.2010 15:31:32

Бу Иркэ берэр кайчан кеше анлый торган итеп яза башлармы икэн? Никакой логики, просто бессмысленный набор слов и предложений. Типа вот какая я умничка. Много шума из ничего. Вот уж не дано так не дано. Эле адвокатка торткэлэгэн була бит, надо же.

№62 (42485) / 25.04.2010 13:26:07

Адвокат, күрәм, сезнең шигырь аңлау дәрәҗәсе - такмак аңлау дәрәҗәсендә.Такмакларда һәр ике юлның мәгънәсе бер-берсенә бәйләнмәгән. "Милләтчеләрне" мин китергән идем.

№61 (42478) / 25.04.2010 11:30:07

Мин, ниһаять, ирлщр бщхщслщшщ башлавына шат. Җәүдәт бу очракта мин сезнең белән тулысынча килешәм.Без моңа бара идек. әлбәттә, тыныч бер шәһәрне тыныч халкы белән бомбага тоткач, бездә тормоз көчәйде. ләкин һәр ситуациянең җайлы ягы бар.Татарга үсү өчен тагын да отышлы булып чыкты.Тик моны аңлау өчен бары үзеңз ышаныч кирәк. бары үзеңә ышаныч кирәк.
КИФУ кемгә хезмәт итәргә тиеш татарга мы, бар халыкка мы, Рәсәйгә ме, Мәскәү татарга гына хезмәт итсен бу дияр ме? "Университет Мәскәү кулында бит, күзегезне ачыгыз, шуны күздә тотып фикер йөртегез." Мин моны сөйләшеп утыручыларга бик радикаль күренер дип әйтмәдем. Эйнштеннан икенче торган Лобачевский ачкан,эшләгән университетны татарга хезмәт итәчәк дип уйлай.....

Телне гуманитарийлар сакламый!!!!!Театр да сакламый!!!Язучы да сакламый.Телне тормыш -үзе саклый.Гуманитарийларга гына сакларга калган тел бозылып, ямьсезәнеп кенә бетте түгел, берсе татарча аралаша белми хәзер.

PS Әгәр сакаллы Җәүдәт булсагыз, "Сәләт"тә сез тәрбияли торган яшәү рәвеше кирәкми минем өчен.Без ул этапны кабатланмаслык итеп үттек дип өметләнәм.Сез аста язган - ул тормышка теоретик караш. "Сәләттә" исә сезнеңчә шуны тормышка ашыру үрнәге.

№60 (42471) / 24.04.2010 22:39:43

№59 ны сөртүегезне үтенәм.
Адрес(урын) ны ялгыштым.

№59 (42470) / 24.04.2010 22:34:25

ил
дурак, ахмак, аңгыра га якын сүзләрне кулланмаска өйрәник әле!

Аңлыйм да, башка сүзләрне(алмаш)табу авыр...барыбер дә тырышыйк.

№58 (42469) / 24.04.2010 21:58:52

Фикерләве әфәнденекеннән ким түгел. Ханым... булса, искиткеч!

№57 (42468) / 24.04.2010 21:57:27

Фикерләве әфәнденекннән ким түгел. Ханым... булса, искиткеч!

№56 (42467) / 24.04.2010 21:47:42

адвокат - Әфәнде?
вряд ли...

№55 (42447) / 24.04.2010 17:40:58

хммм...
минем яклавым - не лучшая рекомендация. мондагы кайберәүләр өчен.
дуракларга кызыл кумаш күрсәткәндәй була инде.
әмма.

мин адвокат илә килешәмен.

№54 (42446) / 24.04.2010 17:17:35

адвокат
Әфәнде, №53 чыгышыгыз белән килешәм.
Бик тә җиренә җиткереп, проблемаларны төптән актарып, аңлаешлы телдә язылган.
ДӘҮЛӘТ ҖИТӘКчеләренә мөрәҗәгать итәргә кирәк, аларны селкетергә тырышып карарга кирәк, ләкин...
Элекке президент, бүгенге - президент киңәшчесе, юлны (телебезне кысрыкларга) сызып куйды бит. Вак-төяк мөрәҗәгатьләргә генә селкенмәячәк алар. Монда зуррак көчләр таләп ителә.
Шул ук зыялылар, иҗтимагый оешмалар, ник чыкмыйлар зур мөрәҗагәть белән Татарстан һәм Рәсәй президентларына бер үк вакытта, телебезне кисмәгез , дип?
Инде, гади халыкка, чыгып Казанда, Мәскәүдә пикетка басып, телебезне якларга кирәк булып кына кала мыни?

№53 (42444) / 24.04.2010 16:14:14

Аһ, никадәр дөрес һәм никадәр куркыныч бу Җәүдәт әфәнде сүзләре!

//Тел проблемасы бар ләкин ул беренче урында түгел.//

Килешәм. Но! Кем өчен беренче урында түгел? Татарстан җитәкчеләре өчен (мәскәү - рус телле), финанс оешмалары өчен (бизнес - рус телле), тамагы туймаган ач халык өчен (тел төре әһәмиятле түгел, ризык/торыр урын табылсын гына!). Шулай ук беркемгә дә кирәкмимени? Әйе, тамагы (гаиләсе) ач булган һәркем өчен тел проблемасы беренче урында түгел. Дөрес. Һәм без шушы ситуациягә буйсынып яшәргә мәҗбүр. Тук буын барлыкка килгәнче. Берәр вакыт үзебезнең тамак туйса да, яңадан ач калу мөмкинлегеннән куркып, без тел проблемалары турында даулап йөрмәячәкбез. Ә тук буын барлыкка килгәнче (ничә ел үтәр икән? 50? 100? 200?)тел югалачак, һәм бу проблема инде гомумән беркемгә дә кирәк булмаячак.
Маслоу пирамидасы гомумкешелек өчен дөрес булса да, аның трансформацияләре Рәсәйгә туры килми. Кайчан әле Рәсәйдә менеджмент алымнарын кулланудан җитештерү өлкәсенең яхшырганы бар? ВАЗ, КамАз, авыл хуҗалыгы? Хәтта ничә млрд сумнар түгеп оештырылган Эдельвейс фермалары да ахыр чиктә показуха өчен эшли булып чыкты. Безнең психология башка, европача да, америкача да түгел.
Рәсәйдә кайчан гади халыкның тамагы туйганы бар? Аерым Татарстанда гына моны башкару гомумән мөмкин түгел, чөнки мәскәү болай да барысын суырып алып бетереп бара. Әле безнең аңа 70 млрд. бурычыбыз да бар! Бабайдан калган. Шуңа күрә "тамак туйгач, тел турында уйларбыз" доктринасы - утопия. Булмаячак!

//Рәсәй буенча түгел Татарстан өчендә татарча сыйфатлы милли мәктәпләребез аз, шуңа татарның татар булып калуы өчен татар мохите кирәк//

мохитнең төп күрсәткече - тел. Бу проблеманы хәл итмәгәч, мохит каян килсен? Кем аны безгә эшләп бирер? Татарча белем белән тамак туйдырырлык һөнәр алып булмагач, татар мәктәпләренә ихтыяҗ юк инде ул. Тел дә юк, мохит тә юк, ихтыяҗ да юк.

//Татарча укыр өчен татарча яңа китаплар кирәк, аларны язар өчен хазерге дөняны аңлаган галимнәр кирәк//

Тел - юк, мохит - юк, китап, тем более, татар галимнәре - кемгә кирәк? Үзенең милләттәшләре тарафыннан җәберсетелгән татфак укытучысы ("сез телне сакларга тиеш, нигә сакламыйсыз?!")шулай ук ач тамаклы. Ул да шул ук Маслоу пирамидасы законнарына буйсына. Ярар, ризыгы аның гомеренә җитәр, ди, ә менә балаларын ул да, пирамиданың икенче баскыч законнарына буйсынып, тук тамаклы һөнәр иясе итеп әзерләргә омтылачак. Шуңа барабыз түгелме?

Җәүдәт әфәнде, чыннан да, коточкыч реаль булган ситуацияне күрсәтә.

Моннан чыгуның юлы бер генә:
алда язганымча, тел проблемасының чишелешен эзләп, татфак укытучысына түгел, ә тамагы тук булган һәм шуңа күрә тел, культура турында уйланырга сәләтле булган ДӘҮЛӘТ ҖИТӘКчеләренә мөрәҗәгать итәргә кирәк.

P.S. тукайдан башка...,
Тукайның дуст-дошман турындагы ике юлын мин доцентка атап яздым, ә калган шигъри мөрәҗәгатьләр минеке түгел. Куштанланырга теләсәм, мин исемемне күрсәтеп язган булыр идем. Мин яклый торган обьект тел дип атала. Шуңа күрә үзегезнең пычрак сүзләрегез үзегезгә кайтсын!

№52 (42442) / 24.04.2010 13:07:46

Бу университет башка юнәлешләр белән бергә төрки дөньяны өйрәнү үзәгенә әйләнсә шәп булыр иде. Кешелек җәмгыяте өчен төрки халык бәясез зур өлеш керткән-
бу турыда элеккеге язмаларны торгызып- туплап, яңа хезмәтләр чыгару, борынгы милләтпәрвәр, ватанпәрвәрлек күрсәткән , данлы тормыш юлы кичергән шәхесләрне барлап, бүгенге адәм баласы аңында югала башлаган кешелек кыйммәтләрен торгызуга саллы этәргеч булыр иде. Кем белә, тора-бара Рәсәй җирендә яшәгән барча халыкның чыгышы төрки төбеннән булып, ахыр чиктә бүләр нәрсә юклыгы ачыкланыр иде, шул исәптән славян, рус, милләтенең ясалма юл белән булдырылуы да. Бер үк вакытта безнең өчен чит-ят булган гадәтләр, коррупция(явызлык) безнең дөньядан кысрыкланып чыгарылыр иде.

№51 (42441) / 24.04.2010 12:26:22

Җәүдәткә әфарин!
Дөрестән дә, татарны милләт буларак саклаучы төп шартлар-
аны туган җиренә берегеп яшәрлек кәсепле, милекле булдыру, тот-
рыклы тормыш коруда ярдәм итү. Авылны милләт бишеге итеп карасак,
ни күрәбез? Халык авылда эшсез (аның инвесторга ялланып, тиеннәр хакына эшләп йөрүен кәсепле, тотрыклы тормышта яши дип санамыйм), үлем – китем туучылар белән чагыштырганда нык күп, пай җирләре крәстиянгә тиешле керем бирми(күп авылларда аны оештыра алмадылар), крәстияннең мал-туар асрап, үз көнен үзе күрерлек мөмкинлеге юк: аның юк акчасы, техникасы, төзелеш кирәк-ярагы, иң аянычы - ул үзе җитештергән продукцияне кая куярга мөмкин – аны белми. Шуңа да, соңгы елларда авылларда коточкыч зур тизлектә эре маллар бетерелде. Ә бит, шул ук кибет киштәләрендә хәләл, сыйфатлы ризыклар юк дәрәҗә
сендә. Соя кушылган, арзанлы ризыкларны исәпкә алмыйбыз. Ни кызганыч- авыллар һаман да тарала-тузыла тора. Кайда соң эшмәкәрләр диярләр, мөгаен. Авыл кешесенә тиз генә өлгер-елгыр эшмәкәр-арадашчы булып китү дә кыен, салым
хикмәтләрен, законнарны белмәгән килеш бик тиз бурыч баткагында калуың бар. Димәк, бу өлкәдә дәүләт программасы аксый. Күптән вакыт районнарда бизнес-үзәк эшен җайларга, халыкка «аякка басарга» мөмкинлек булдырырга. Тамак туйгач, кеше уйлый башлый – туган җир, туган тел, милли ихтыяҗлар…

№50 (42440) / 24.04.2010 10:21:30

Бу комплекслы эшләрне жайлап эшләү өчен галимнәр кирәк университет кирәк

Тел ул культура, Масловның адәм баласының ихтияжларының әхәммиятенә күрә төзегән баскычында культура соңгы урында тора. Беренче тамак туклыгы (физилогик), аннан иминлек (безопасность)...

http://www.management.com.ua/hrm/hrm053.html

Татарлар тырыш, белемле, яңалык ачучы (инноватив), эшчән, бай булганда гына културалы була алачак. Тел дә үзеннән үзе кире кайтачак.

№49 (42436) / 24.04.2010 10:00:41

Бер очтан бер очка сикерүдән файда юк.
Тел проблемасы бар ләкин ул беренче урында түгел. Университет ул тел өйрәнү генә, татарның телен саклау вазыйфасын гына үтәргә тиеш түгел минем уемча.

КИФУ кемгә хезмәт итәргә тиеш татарга мы, бар халыкка мы, Рәсәйгә ме, Мәскәү татарга гына хезмәт итсен бу дияр ме? Университет Мәскәү кулында бит, күзегезне ачыгыз, шуны күздә тотып фикер йөртегез.

Татар өчен дә тел проблемасы беренче урында түгел, чөнки
- Рәсәй буенча түгел Татарстан өчендә татарча сыйфатлы милли мәктәпләребез аз, шуңа татарның татар булып калуы өчен татар мохите кирәк
- татар баласы татарча белеп башка өлкәләрдә уңышлы булмаса башкаларга мохтаҗ булачак, алардан үрнәк алачак аларга кызыгачак
- Татарстанда икътисад артка китсә халык якын тарихта күзәтелгәнчә Себергә вә Рәсәйнең башка төбәкләренә таралачак, аларның балалары татарчаны бөтенләй өйрәнәалмаячак, кире кайту ихтималлары аз
- Гайләсен туендыра алмаган татар иренә дә татар теле беренче проблема түгел
- Татарча укыр өчен татарча яңа китаплар кирәк, аларны язар өчен хазерге дөняны аңлаган галимнәр кирәк, грамматика текст белән генә, татарчага кызыктырып булмый, фәндә дә русчада булмаган яңа татарча китаплар кирәк, ә моны татар галимншре язмаса да турыдын туры тәрҗемә белән эшләп була

№48 (42330) / 23.04.2010 05:06:57

...китап укып карамаган, судан куркучы адвокатка: чыннан да, “ишек алдындагы ата күркә..., юл өстендә ятма аунап!” И.Г. үзе адвокат булмас, бу кадәр наданлык куштан баштан чыга

№47 (42329) / 23.04.2010 00:41:46

Тәһәрәтсез намаз илә корбансыз хаҗ!

№46 (42328) / 23.04.2010 00:35:20

Милләтчеләр

Татар халкы!син үләргә мәхкүм инде,
Дару үтмәс дәрәҗәдә мәсмүм инде;
Тиберченмә! терелмисең, юл өстендә Ятма аунап, үзеңне-үзең күм инде.

Милләтчеләр сине фәкать алдый гына,
Дигән булып:"Җанланасың син тиз менә"
Алданма син! калган акчаң өчен алар
Укыйлар ич баш очыңда ясин генә!

Лябед сиңа терлер өчен корбан кирәк,
Җитми мыр-мыр хәтем - чын, саф Корьән кирәк;
Көймә бата; йота торган балык өчен Фида булган мөрәүәтле бер җер җан кирәк.

Милләтче бик куркак бит ул, судан курка,
Гәрчә милләт диеп авыз суын корта.
Кайсы чакта күперсә дә, тиз шиңә бит
Теге - ишек алдындагы ата күркә.

Алданмыйча, газиз башың кабергә керт,
Милләтчеләр барчасы да - эшсез шәкерт;
Алар өчен барыбер: син теләсәң бет!
Алданма син: шәкерт алдар, шәкерт! шәкерт!
Дөрес сүз бу, монда шик-шөбһә кемгә бар?
Тугры сүзне нинди файда кәтемдә бар?
Күрерсең син шәкертләрнең сәдәкатен:
Бер бай үләргә ятканда, хәтемгә бар.

"Милләт!" -диләр, - ул чынмыни, ихласмыни?
Үз корсагын шәкерт алда тотмасмыни?
әллә ничек рәхмәт берлә җанлансаң да,
Алар сине сугып екмасмыни?

Биһүдәдер! сорыкорттан көтмәк гыйлаҗ,
Син бер гали сатылмаслык иргә мохтаҗ;
Хак тәңренең каршысында килешмидер
Тәһарәтсез намаз илә корбансыз хаҗ!

№45 (42326) / 22.04.2010 23:21:15


Г. Тукай.

Җавап

Шигъре Лермонтов вә Пушкин — олугь саф дингез ул,
Хәзрәти Пушкин вә Лермонтов, Тукай — өч йолдыз ул.

Кем шушы шигырьнең дәвамын белә? Җавапны шунда табарсыз, атнакы:)))

№44 (42324) / 22.04.2010 23:14:34

Исемен жисеменэ туры килми,бэгырь,э адвокат хет шул ягы б-н синнэн алдынгырак...Фикерен тогэл,ачык итеп эйтэ белэ.

№43 (42323) / 22.04.2010 22:53:31

Ул басым юктан гына килеп чыкмаган.))афәрин Иркә! хак әйттең.


әллә адвокат артына И.Г. үзе качтымы? алай булса аңларга тырышырбыз. Димәк җавап өлгермәгән

№42 (42322) / 22.04.2010 22:51:27

бу адвокат дигэннэре бик озабоченный бэндэ булып - идэн астында ургэн, шэлперэйгэн бэрэнге кебек - кайдан килеп чыкты сон. киштэсендэ тукай китабы да бар икэн - ялт итеп тартып алды да шытырдатып укый да башлады, бигрэк грамытылы бала икэн. искэндэргэ адвокат кирэкмэй бит, ник сигезгэ богелэсен, жаным? тарихчыны филология деканы ясаганнар икэн - утырсын до поры до времени, шыпырт кына.

№41 (42319) / 22.04.2010 22:41:50

Адвокат, мин Гыйләҗевка татар филологиясе һәм тарих факультеты деканы булган өчен тел мәсәләләре буенча дәштем. Мин әйткәен мәсәләрне таныды тануын, ләкин аныңча болар вак мәсәлә. Аның сүзләреннән шулай килеп чыга.Сез нең тарафтан кабат саналган мин китергән проблемалар:"Буш бугазлар, үзегез ни эшлисез, берни эшләмичә утырасыз," - дигән мәгънә белән бетерде. Мине дөрес аңламаган дип әйтә алмыйсыз, татарчаны яхшы беләм.Чыннан да Һәркем үз эшен эшли. ә менә татфак күптән өлгергән,әмма конкрет вак һәм күп эш сорый торган мәсәләрне инде ничә еллар чишми. Алар һаман сөйләш, генә икән әле бу турыда

Матбугатру да утыру сәбәбе турында. әйе, тоталитар режимнан бүтәнне күрмәгәннәр өчен гражданнар җәмгыятенең ничек булуын галим булсалар да аңлап җиткермиләр күрәсең. Алар өчен власть һәм алар сүзенә сарык кебек кебек өркеп чабучы сарыклар гына бар.Хәтта тоталитар җәмгыятьтә дә власть халык-сарык тарфыннан мөмкин булганны гына эшли ала.Барыбызга билгеле, татар теленә Мәскәүдән бик зур басым бара.Ул басым юктан гына килеп чыкмаган. Чөнки:" Мөмкин," - дип уйлыйлар. Нәрсә-ә, Казанның кайдандыр сатып алган футболчылары, хоккейчылары гына бар бит аның. Татар интеллектуаллары үлеп =урыслашып беттеләр инде алар, әнә үз Казаннарында елга бер татарча сөйләшүчеләрне власть үзе җыя.Сез моны уйдырма дисезме? Юк.
Әлбәттә, Сәфәровның мондый сайт уйлап табуы бу яктан алыштыргысыз, бик мөһим эш. Кешедән ишетеп кереп укып карасам, шаккаттым. Мондый нәрсәнең булуына караганда булмавы артыграк бит. Беренче укыган материал - Мәскәүү университетының ВМК сында укучы егет турындагы мәкалә һәм аның астында җыен тузга язмаган әйберләр язылган."Юк әле!" - дидем мин үземә, без үлмәдек. Бәлки агониядер, бәлки сулыш кына өрергә кирәктер. Чынлап та, хәлләр мин өмет иткәнгә караганда бик күпкә яхшырак булып чыкты. Матбугат руны гәҗитләр бастыра, сөйлиләр, укыйлар. Ниндидер бер җәмәгатьчелек фикерен җиткерү форматына әйләнде. Бу гражданнар җәмгыяте төзүдә бер адым.Бердәмлек - бертөрле уйлау, бер-береңә мәдхия җырлап утыру түгел. Бердәмлек - төрле карашларның үзара сөйләшүләр аша килешеп яши алулары. Каршы фикер әйтүне бер-береңне ашау дип бәяләргә туктарга вакыт. Монда Питрәчтән бер акыллы кыз урысларны бик дөрес бәяләде. Бу сыйфатлар - аларны һаман да бөтен империя итеп яшәтә торган сыйфатлар.Безгә дә шуларны, ягъни проблемаларны йөзгә карап әйтүне норма итеп кабул итәргә өйрәнергә кирәк.Яшәргә теләсәк.

№40 (42317) / 22.04.2010 22:33:40

Янә...

Бу дөньяда, табигыйдер, кеше буш булмый дошманнан;
Шулай ансы; вәләкин, и ходаем, сакла дустлардан!

№39 (42313) / 22.04.2010 22:11:55

адвокатнын крокодил кузлэреннэн аккан яшьлэре хэтта мине дэ эсэрлэндерэ. камал театры артистларыннан да уздыра биллэхи. э менэ по существу, курэсезме, - искэндэрдэн кала - бу гэплэшудэ катнашканнарнын берсе дэ алга таба фикерен устереп, бэхэсне дэвам итэрлек потентлар тугел.

№38 (42308) / 22.04.2010 21:50:25

мин тат. факультетын тәмамламадым.КГУ түгел белемем.
ләкин
минем орфогарфия, сез путевка биреп очырган кайбер журналистларныкыннан дөресрәк тә әле.
Ә шулай да сез кеше өчен җавап бирмәгез балакай.бу урында бары тик И.Г.язмасы гына булырга тиеш. язса укырбыз. язмаса юк.

№37 (42307) / 22.04.2010 21:44:33

Моннан итагәтьле кешеләрне, шул исәптән сезне дә, кумыйлар да, кумаслар да. Мәнсез-тәмсез, китапка язылмый торган сүзләрне кулланучылар гына, монда кысрыклана.

№36 (42305) / 22.04.2010 21:32:25

Соң, Күке балакай, шул Нур маркет подвалы турында ачынып яздым түгелме соң инде. Укырга, кеше фикерен тыңларга, ИШЕТЕРГӘ һәм аңларга өйрәтмәгәнбез ахры Сезне. Әллә өйрәнергә теләмәгән бер укучыбыз булдыгызмы? Орфографиягезгә караганда, чынлап та шулай, ахры. Тагы бер кат укып карагыз әле, Ленин бабай әйткәнчә.

//тарихчы, татар әдәби телендә укыта торган бердәнбер факультетны җитәкли торган Гыйләҗевтән тел язмышы турында сорау нәрсә итагәтьсезлек булып кабул ителәме әллә?//

Әллә шундый фикер әйттем? Сорагыз, теләгән кадәр сорагыз. Теләгән кадәр сүз боткасы куертырга була. Америкадан кайткансыз, ахры, хәзерге вәзгыяттәге татар теленең язмышы турында кешедән соранып йөргәч. Күз алдында түгелме барысы да? Сез үзегез дә татфак тәмамлагансыз бит, нигә дип әле бу турыда сездән сорамаска? Мәсәлән? Хөрмәтле элеккеге укучыбыз безнең? Һәм сезгә сорау биргәннән соң, хәлләр күзгә күренеп яхшыра башлаячак инде, шулаймы? И.А.тан сорап тынычланган кебек.

Хәер, бер-беребезне хәтта монда да аңламагач, сүз алышуның да кирәген тапмыйм. Митингка чыксак та,үзара сугышып, кеше көлдерерәчәкбез генә бит. Татар фаҗигасе шунда инде ул.
И.А.ка ташлануларның урынсыз булуын, җавапны һәм конкрет гамәлләрне өстәнрәк таләп итү турында гына әйтәсем килгән иде.

P.S. Хөрмәтле укучым, "чыгып китегез!" дип, куарга ашыкмагыз әле Сез... Дөнья - куласа ул. Бүген мин чыгып китәрмен, иртәгә - Сез. Бердәм булмасак, өстәгеләргә безне сындыру күпкә җиңелрәк, әлбәттә. Шуны көтәсез бугай.

Мондагы кычкыруым - минем дә җан авазым ул. ТНВ дагы кебек, "җырлыйк та биик" кенә түгел шул бу дөнья.

№35 (42300) / 22.04.2010 20:46:44

Нинд матур татар китапларынын(куп алар,сыйфатлары да эйбэт,бэялэре арзан)Нур подвалында куренмичэ ятуы минем дэ кунелне эрнетэ...Куке дорес эйтэ,бу калэм иялэреннэн колу,аларны мыскыл иту кебек...Нинди зур спорт сарайлары,министрлыклар,гипер-супермаркетлар экияттэге сыман,ай усэсен кон усэ,э татар китабын урнаштырырга Куке эйтмешли,кечкенэ генэ бер киштэ дэ юк...

№34 (42297) / 22.04.2010 20:09:06

китап эзләп ни өчен \"Нур\"га төшәргә тиеш әле мин???
Квартал саен китап кибете.шунда безнекеләргә бер киштә урын бирү авырмы?


берничә ел элек егыла-егыла нидидер китап эзләдем, 7-8 сәүдә ноктасына җитеп бары 2 урында татар китаплары күрдем. һәм анда да кибетнең бер караңгы почмагында, кеше эзләп таба алмаслык урында. һәм бу Чувашстанда да, МАрида да түгел! Бу-Казанда!
ничек адвокат, бу бездән генә түгел, шул китапны язып утырган каләм ияләреннән дә көлү түгел микән?

№33 (42296) / 22.04.2010 20:01:11

тарихчы, татар әдәби телендә укыта торган бердәнбер факультетны җитәкли торган Гыйләҗевтән тел язмышы турында сорау нәрсә итагәтьсезлек булып кабул ителәме әллә?

№32 (42295) / 22.04.2010 20:00:15

Адвокат әфәнде
Мондагы авазлар - җан авазы.
Президентыбыз алмашынды. Телгә караш кискен үзгәрер (уңай якка, хакимият ягыннан) дигән өметләр юк әлегә. Инде шулай булгач, астан үзебез: зыялылар, галимнәр, иҗтимагый-сәяси оешмалар...халык күтәрелеп, телебезне дауларга кирәк.
Нишләргә соң? Акыллы башларыбыз ни уйлый?
Иркә
Мин ни майтара алам?
Яхшылап тотынсалар (акыл белән) Казанда да, Мәскәүдә дә пикетта тора алам, менә монда (м.руда) разбой сала алам, ягъни - кычкыра алам.
Кычкырып, бер милләтпәрвәребезне монда әңгәмәгә алып чыга алдык бит.
Бөтенебезгә бергә уйларга (аннан эшләргә) кирәк, ни эшләргә кирәк икәнен.

№31 (42294) / 22.04.2010 19:56:47

адвокат! Монда суд залы түгел! Чыгып китүегезне сорыйбыз!
Искәндәр әфәнде үзе җавап бирер дип көтәбез!

№30 (42291) / 22.04.2010 19:23:04

//КГУ турында сөйләгәндә нәкъ менә татар теле язмышы гына кызыксындыра сезнең авыздан.белгеч буларак.//

Беренчедән, Искәндәр Аязович татар теле буенча белгеч түгел, Иркә ханым. Тарихчы ул. Белмичә сөйләвегезне һаман онытмагансыз икән. Димәк, татар теле буенча дәреслек язучы да түгел. Татар теле дәреслекләренең сыйфаты турында дәгъваларыгызны бу өлкәдә озак еллар монополист булып торган Зәкиев М.З. ка белдерә аласыз. Монополиянең, аның тамырларының нинди икәнлеген аңлыйсыздыр дип уйлыйм.
Икенчедән, КГУда татар әдәби телендә укыта торган бердәнбер факультетны җитәкли И.А. Шушы факультетны саклап калу өчен (!!!)тырыша, көч куя. Ә сез татар телен саклау, дисез. Әгәр ул татфак укытучылары кулыннан килә торган эш булса, без күптән инде республикада реаль ике теллелекне (татар һәм рус телләрен, киресенчә түгел!) дәүләт күләмендә тормышка ашыра торган карарлар чыгарыр идек. Һәм беренче карар - эш кәгазьләрен (хөкүмәт карарларын гына түгел, гади гаризадан башлап!) ике телдә алып баруны канунлаштырыр идек. Мәгариф, мәдәният, ПА, СС,МВД, СКП, ЮС - барысы да ике теллелеккә нигезләнергә тиеш. Әйе, кәгазь боткасы, әйе, бюрократия. Ләкин татар телен дәүләт теле дәрәҗәсенә күтәрүнең бердәнбер юлы - шул. Ә безгә хөкүмәт башлыклары татар телен башлангыч сыйныф дәрәҗәсенә төшерергә кушалар. Аерманы сизәсезме? Һәм сез шушы ситуациядә тел саклауны татфак укытучысы (администрациягә китәсе протокол күчермәсен дә татарча язарга хокукы булмаган укытучы!) башкарырга тиеш дип уйлыйсыз инде.

Татар телен саклау өчен без көндәлек эш башкарабыз - балаларга татар телендә белем бирәбез. Элек факультетка ел саен көндезге бүлеккә 100гә якын студент кабул ителә иде. Хәзерге санны күз алдына китерәсезме? Артты дип уйлыйсызмы, әллә киметтеләр микән? Татар китаплары юк дип, буш сүз сөйләмәгез - хөрмәтле җитәкчеләребез Нур маркет подвалына төшереп утырткан татар китап кибетендә кайчан булдыгыз? Балалар өчен чыккан никадәр китап барлыгын күрдегезме икән? Анысы безнең эш түгел, язучылар хезмәте.

Мәскәүгә хатлар яздык утырып. Җитәкчеләребезгә яздык. Хөрмәтле инспектор ханым килеп башка сугып китте, милләтчеләр тәрбиялисез, дип. Әгәр кирәк булса, мәйданга чыга алабыз (ул хәлләр дә үтте баштан). Тагы ни эшлик? Сезгә инглиз-татар медицина сүзлекчәсе эшләп бирикме? Татар телен шул сүзлекчә саклап калыр дип уйлыйсызмы?

Хроник астмалы авыруны дәвалауны сез колак табибына кушасыз түгелме, Иркә ханым?

Бәлки, дәгъваларыгызның адресатын дөрес, төгәл итеп билгеләргә кирәктер?

№29 (42284) / 22.04.2010 18:27:22

но Иркә! бигрәк зур нокта куйгансың түгелме?:

№28 (42258) / 22.04.2010 15:34:36

Искәндәр әфәнде, туктагыз әле."Киң мәгънәдә татар милли рухын саклау" Менә шул киң мәгънә турында сүз куертып, тар мәгънәдә үзен тел белгече санаган Илшат русча аралаша монда. Мин аны гаеплмим. КГУ турында сөйләгәндә нәкъ менә татар теле язмышы гына кызыксындыра сезнең авыздан.белгеч буларак. Башка киң мәгънәне тарайтып конкрет без башка белгечләрдән сорарбыз. Мин сезгә үз мисалымны әйтә алам.Улым мәктәпкә барганда урыс телен белми иде. Балалар өчен китаплар юк дәрәҗәсендә иде ул вакытта. Үзем китаплар язып, рәсемен ясап татарча укытырга өйрәттем. Укырга өйрәнгәч, Аллага шөкер, калын татар халык әкиятләре китаплары чыккан иде, ул аны мең тапкыр кабат -кабат укыгандыр, исем китә иде:"Яттан беләсеңдер аларны !" - дия идем. Башлангычтан узгач ни эшләргә???? Әйе , Искәндәр әфәнде, тагын үзем!!! Инглиз телен татарча аша үзем өйрәтәм. Гарри Потерның ике вариантын сатып алдым да, җөмлә төзелеше бик охшаш, русча -инглизчә варианттан татарчага тәрҗемә итәм. Монда миңа киң мәгънә кирәкмәс иде, конкрет КГУның тел кафедрасының файдалы эшчәнлеге кирәк булыр иде дә бит. Гарри Потерга кайтсак. Әгәр 300ләп кешеле язучылар берлеге үсмерләр укырлык әдәбият бирмәгән икән, шул Гарри Потерны тагын үзем тәрҗемә итеп бирергәме!?Әдәбият итеп укырлык вариантын. КГУ без- татарлар дип предсавительство белән генә шөгыльләнсенме?Мин сезгә үзебездән башларга кирәкне сезнеңчә түгел, үземчә трактовкаларга тырыштым.Әгәр мин эшемдә башка бик күпләрдән аерма буларак татарга татарча хезмәт күрсәтәм икән - бу үзем түгелме!? Кстати, әле минем инглиз клиенткам бар. Бәлки медицина буенча татарча-инглизчә (махсус медицинаны күздә тотмыйм, нәкъ менә хезмәт күрсәтү дәрәҗәсендә) сүзлек төзеп бирер идегез. Юк, тагын үземә тотынасы булыр мөгаен.
"Акыл сатучы буш бугазларны" куллануыгыз авыл кешесенә ярый дисәм, алар миңа ябышачаклар. Шуңа алай дип тә әйтмим. Галим аргументы түгел дип кенә әйтә алам. Кем тарафыннан кем адресына кулланылган булмасын.
Мине гомуми ситуация турында сөйләшеп судан май язучылар туйдыра, килешәм кигәвен белән.

№27 (42255) / 22.04.2010 13:35:57

Әйтелгән сүзләр белән килешәм, әлбәттә. Дәреслекләр сыйфаты, грамматика, телгә өйрәтү методикасы, чит телләрне өйрәнү - көн кадагында торган проблемалар.Бу исемлекне әле дәвам итәргә дә була. Ул турыда да без фикер алышып торабыз. Ләкин, без махсус университетка багышланган утырышта БАРЛЫК безне борчыган мәсьәләләрне күтәргән булсак, без ахмак булып күренмәс идек микән? Сез безгә дә бу проблемалар таныш түгел дип уйламыйсыздыр бит? Алар тау кебек, кызганычка каршы. Университет үз миссиясен, укытучылар, ата-аналар, язучылар үзләренекен үтәргә тиеш. Төркмән телен дә өйрәнергә кирәк, ләкин ул беренче максат түгел әлбәттә. Мин алай дип өйтмәдем дә шикелле. Ләкин татарга киңлек, дөньяга киң караш җитми. Биредә әйтелгән кайбер фикерләрдән дә нәкъ шундый нәтиҗә ясап була, кызганычка каршы. Һаман претензия, һаман сыкрану һәм акыл сату... Без һаман үз казаныбызда кайныйбыз, бер беребезне батырабыз, бер беребезне мактыйбыз яки хурлыйбыз (икенчесе ешрак күренеш), ә дөнья үзгәрә, алга бара, без анысын күрмәмешкә салышабыз...
Ә татарга хезмәт итү ул нәрсә дигән сорауга мин шулай итеп җавап бирер идем - беренчедән, ул үзеңне һәм балалырыңны татар итеп саклау,бар нәрсәне үзеңнән башларга кирәк; икенчедән, киң мәгънәдә татар милли рухын саклау, татар психологиясен үстерү, татарның дөньяда тоткан урынын күрсәтә белү. һәм яңадан кабатлап әйтәм - бар нәрсә (дәреслекләр, методика, чит телләрне өйрәнү, пропаганда һ.б.) комплекста булырга тиеш, шул максатка ирешүгә буйсындырылган булырга тиеш. Һәм һәрбер нәрсәне үз урынында утырган, аңлы профессионаллар башкарырга тиеш. Акыл сатучы буш бугазларны безнең милләт күп күргән инде... Биредә, мин дискуссиядә катнашучыларны гаеплисем килми, дөрес аңлагыз, мин гомум ситуация турында сүз йөртәм.

№26 (42247) / 22.04.2010 12:00:37

Тел, сәясәт, тарих белән шөгыльләнүче галимнәр күрсәтергә тиеш, нинди көрәш юллары барын. Болай булмый, нәрсәдер эшләргә кирәк.

№25 (42243) / 22.04.2010 11:41:47

Ә уяту, кигәвен, безнең, үзебезнең эш. галимнәр фән белән шөгыльләнергә тиеш.Син дә шулайдыр, мин эш юктан утырмыйм.Теләсәк, тарихи сәхнәгә чыгарга бөтен шанслар бар. Матбугатру дагы кебек үз-үзенә ышанган татарлар гына кирәк.Римма молодец, әнә. Гыйльми эзләнүләр халык ихтияҗыннан чыгып бара.Фән -гомумның очрагы гына. фронт киң һәм төрле булырга тиеш.

№24 (42240) / 22.04.2010 11:31:28

Әңгәмә бик кирәкле, бик урынлы, булыр иде, әгәр дә телебезне кыскартмаган булсалар. Җимерелеп барган нигез (фундамент) өстенә йорт салуга охшый бу.
Бүген, ничек итеп телебезне саклап калу турында уйларга кирәк. Урта мәктәпне дә, югары мәктәпне дә татарча укырлык булсын.
Галимнәребез, зыялыларыбыз, милләтпәрвәрләребез шул турда баш ватарга тиеш беренче чиратта. Тел өчен көрәшеп ятучы 1-2 укытучыбызның гына хәленнән килмәячәк, безне телле итү.
Уятырга кирәк халыкны. Бөтенебез берләшеп көрәш башламасак, телебезне бөтенләй кисеп аталар бит, әфәнделәр.

№23 (42239) / 22.04.2010 11:30:38

Искәндәр әфәнде! Мондый күп сүз булган җирне укып тору һәрвакыт диярлек вакыт уздыру була. Бу юлы да шулай. Гомум фразалар монда да. Татарга хезмәт итү ул сезнеңчә нәрсә??????Төркмәнстан өйрәнүме? Кирәктер анысы да.Ләкин минем бүтән сорауларым бар. Татар теле грамматикасы фәнни яктан бүгенге көн тәлапләренә туры киләме???Ул элек татар телен яхшы белгәннәр өчен, урыс теленә яраклаштырып эшләнгән иде. Татар теле грамматикасының тел белгән кешегә бернинди авырлыгы юк, әлбәттә. Әмма чит тел итеп өйрәнүчеләр өчен хәзер безнең балаларны шул исәпкә кертергә була, ул аңлаешлы да, фәнни нигездә эшләнеп тә җитмәгән . Мәктәпнең соңгы классларындагы дәреслекләрендә реаль тормышта кирәк булмаячак мәгълүматлар күп, тик конкрет грамматик проблемалар тудыра торган (әйтик татарчада хәлләрдә вакыт) темаларга үзләштерүне аңлаешлы итә торган күнегүләр юк.Дәреслектә су озынлыгындагы тел теориясе, һәм шуңа әдәбияттан иң катлаулы үрнәк итеп бер күнегү. Инглиз телен балар кайчан татар теле аша өйрәнә башлаячаклар??? Инглиз теле татар теле аша күпкә җиңел үзләштерелә.Тагын бер мәсәлә. Кайчан кытай теле яхшылап, җитди өйрәнелә башлаячак. Бу иң борынгы тарихны өйрәнүгә бердәнбер юл.

№22 (42236) / 22.04.2010 10:19:32

"Авылларда бала беткэч, зур-зур мэктэплэр ачып, кире ябып куйдылар.
Яшьлэр беткэч, мэдэният сарайлары ачып, жил тутырып куйдылар.
Намазга оерлык картлар беткэч, мэчетлэр ачыла башлады.
Авыл узе беткэч, юл салып куялар..."

Шэп эйткэнсен, доцент!!!

№21 (42235) / 22.04.2010 10:05:39

Һич кенә акланасым килми, ләкин... Безнең әңгәмәнең конкрет темасы бар иде, шуңа күрә без бары тик университет киләчәге турында сөйләштек. Әлбәттә, республикада татар теленең язмышы катлаулырак һәм киңрәк мәсьәлә. Анысы турында да мин инде шактый язгаладым һәм сөйләдем. Һәм минем позиция күзәтеп баручыларга таныштыр дип уйлыйм. Бар нәрсәне комплекста чишәргә кирәклеге көн кебек ачык. Бер генә әңгәмә кысаларында ул проблемаларны күтәреп тә, чишү юлларын күрсәтеп тә булмаганлыгын бар кеше аңлыйдыр бит... Талашмыйча, бер-береңне гаепләмичә, һәр кеше үз урынында эш алып барырга тиеш. Ә бездә, кызгынычка каршы, мин-минлек аркасында күп нәрсә буш сүз булып кала. Ай яратабыз да инде без татарлар мөнбәргә менеп сөйләргә!..

№20 (42232) / 22.04.2010 09:32:43

Монда бер беребезне гаепләүдән файда юк,

табигый татар мохитен ягъни авлылларны яңадан торгызырга,инде ул бәрәңге белән яшәүче авыл түгел, сәүдә белән заманча җитештерүчеләр белән яшәргә тиеш тә бит, хосуси мәктәпләр ачырга кирәк туганнар, татар үз көнен үзе күрә белә ул

№19 (42229) / 22.04.2010 00:10:47

авылларда бала беткэч зур-зур мэктэплэр ачып кире ябып куйдылар, яшьлэр беткэч мэдэният сарайлары ачып жил тутырып куйдылар, намазга оерлык картлар беткэч мэчетлэр ачыла башлады, авыл узе беткэч юл салып куялар. татарча язу танырлык кеше беткэч милли университет ачачаклар - бу энгэмэдэ сару кайнатучыларнын внуклары моны эбизэтелне курэчэк эле.

№18 (42227) / 21.04.2010 23:43:06

Авылларда татарча укытучы мәктәпләрне бетерү вәзгыяте (политикасы) тормышка ашырылып бара, ягъни, киткән бабагыз шулай була, диде: "Татар телен, семьяда, балалар бакчасында һәм 4нче класска кадәр мәктәптә үзләштерергә кирәк".
Шуннан соң, татар укытучылары хәзерләү турында, аның өчен югары уку йортларын торгызу турында сүз сөйләп тору урынлымы, Аптыраган!?.

№17 (42207) / 21.04.2010 21:54:41

КИГӘВЕНГӘ:Авыл-шәһәр балаларын юньле-башлы татарча укыту өчен иң элек укытучыларның үзләрен укытырга,аларга милли рух,милли аң иңдерергә кирәк бит!Ә аларны бары тик югары уку йортларында гына әзерләп була.Әлеге дә баягы "тавык беренчеме әллә йомыркамы?" мәсьәләсе инде бу.

№16 (42200) / 21.04.2010 21:03:25

И.Гыйләҗев
Рәхмәт, монда язганнарны сез ишетмисездер дип уйлаган идем.
Шулай да, мәктәптә татар телен үтереп барганда, югары мәктәп, Университет, институт...лар турында аерым гына сөйләшеп утыру - судан май язу инде ул. Дәүләтебез бар икән, аның нигезләрен ныгыту өчен - татар теле беренче урында булырга тиеш. Ул турда сез белмисез (әңгәмәдәшләр) дип, һич кенә дә әйтмим. Шул турда ләм-мим булганга ачыргаландым, гафу!

№15 (42195) / 21.04.2010 20:37:14

Разил Вэлиев белэн тулысынча килешэм.Булачак дэу университет ин элек Татарстанга хэм татар халкына хезмэт итэргэ тиеш.Шулай булмаса,анын безгэ кирэге юк.

№14 (42170) / 21.04.2010 14:18:53

Минем фикерләремә шундый төпле бәя бирү өчен псведоним артына яшеренә торган барлык катнашучыларга тирән рәхмәтемне белдерәм.

№13 (42128) / 20.04.2010 22:58:22

И-и гади кеше,без монда шактый гына тырыштык чисталык өчен. хәзер ярыйсы гына инде. болай бер-беребезне макташып утыра торган урын түгел, мәсәлдәгечә.Анысы дөрес.Аннары гади кешеләр юк монда. гадәти кешеләр бар. Зиләйлүкне дә ышадырдык инде моңа, бик карышкан иде.

№12 (42127) / 20.04.2010 22:54:15

яле-яле бармак төртеп күрсәт! кем ул ямьсез холыклы?
"булмас" ка кереп караганыгыз юк әле...

№11 (42126) / 20.04.2010 22:49:28

Бу татар интернеты Самосырово чүплеген хәтерләтә.Әзрәк итәгатьлерәк,әдәплерәк булыйк инде,туганнар.Бер-беребезгә пычрак атудан,төкрек чәчүдән туктыйк.Без ул кадәр үк беткән халык түгел бит! Бигрәк ә хатын-кызларыбыз ачы телле,ямьсез холыклы...

№10 (42094) / 20.04.2010 20:50:28

Кигәвен, /И.Гыйлаҗевның төссез фикерләре ... Дөрес (эчендә булган) фикерен әйтсә.../ тагын да тозсызрак булачак

№9 (42082) / 20.04.2010 17:11:45

Бик мэгънэле энгэмэ бу.Бу тэкъдимнэрне искэ алсалар яхшы булыр иде.

№8 (42043) / 20.04.2010 11:28:25

боткалы табак каршыда булганда кашыксыз да ашап була, әйеме Дасинт!

№7 (42035) / 20.04.2010 04:20:16

урыс ура, татар такылдый. бер ярмадан ботка пешерергэ алынганнар бу агайлар. су булса, тоз булса, маен табарлар иде дэ бит. кашыклары гына бар. аларга пфу ни дэ тьфу ни.

№6 (42026) / 19.04.2010 23:57:55

Хәерле төн, таң, Иркә!
Монда, иң кызганычы (минем өчен), үзем чиксез ихтирам иткән И.Гыйлаҗевның төссез фикерләре булды. Икенче яклап уйлаганда, аны да аңлап була инде. Дөрес (эчендә булган) фикерен әйтсә, аны очыртачаклар бит. Шундый ил, шундый замана.

№5 (42022) / 19.04.2010 23:28:26

Кигәвен, болар безнең ишеләрне тынычландырмак булалар.Бездә бит халыкны вәгъдщ биреп туйдырып була.Зөлфәт Хәкимгә Шәймиевның ышанычлысы вакытында университет турында сорау биргән идем. Булыр дигән иде. Улым беренче класста укый иде. 10га җитте.Сыйфатлы белем КГУда калгандырмы!? белмим.Шунда барырга планнаштырып торабыз үзе.

№4 (42020) / 19.04.2010 23:21:43

Бу *милләтче* әңгәмәчеләр судан май язарга маташалар ахры. Мәктәпләрдә татар телен бугазлагач, сезнең Рәсәй тырнагындагы Югары уку йортларыгыз татарга хезмәт итәме, татар телен үстерәме, татарны саклыймы !?.
Юк!!! Әфәнделәр.

№3 (42004) / 19.04.2010 21:25:41

Безгә татар университеты кирәк.Татар мәгарифе кирәк.Советлар чорында дөньяда танылган урыс мәгарифе бүген юк инде.Аның тарихы бик борынгы түгел, ул Ломоносовтан башлана.Иж Бубида торгылызыла алмаган татарча югары белемне 21 гасыр башында теләсәк, булдырырга шанс бар. Моның өчен үзеңә ышаныч кына кирәк.Калган шартлар бар.

№2 (41988) / 19.04.2010 16:59:55

Нәтиҗәдә
югалтулар билгеле
татар укытучылары хазерләүче ТГГПУ, татфаклы КГУ,өч ректордан бер ректор кала, барлыкка килү зур КИФУ, спорт үзәге, бар нәрсә дә томанлы әле ачык түгел...

№1 (41976) / 19.04.2010 14:01:41

Эчтэекле сойлэшу. Нэтижэ генэ шул ук: "йокле арба эле дэ шунда ди"...
Галим - голамэ бэхэслэшэ, фикер алыша. Э берэрсенэ кушылырга мэжбур булган уку йортларынын укытучылары, аспирант, лаборант, ассисентлары фикере кызыкмы икэн? Таякнын авыр башы алрга тошэчэк. Карга кузен карга чукымый... Житэкчелек эшсез, кчасыз калмас... Э тубэндэгелэр ни эшлэр????

▲ Өскә
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Казан филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Фирдүс Тямаев
Шаян
Татаркино
Балмай
Раяз Фасихов
MINBAR
Татарстан Диния нәзарәте