• 22.09 "Чулпан". Тинчурин театры. 18:30
  • 23.09 "Туй алдыннан". Тинчурин театры. 18:30
  • 24.09 "Өзелгән яфраклар". Тинчурин театры. 18:30
  • 25.09 "Акча бездә бер букча" (Премьера). Тинчурин театры. 18:30
  • 26.09 Зур концерт. УНИКС. 17:00
  • 27.09-30.09 Фирдүс Тямаев. УНИКС. 18:30
  • 09.10-10.10 Илсөя Бәдретдинова. "Вирусыңны сатыйм". Чаллы. С.Садыкова концертлар залы. 19:00
  • 17.10-18.10 Иркэ. Тормыш жиллэре hэм "Бэйрэм" ансамбле. УНИКС. 17:00
  • 10.11 «1+1» Ирле-Хатынлы Солянка. Филармония. 18:30
  • 19.12 Татар җыры. “Казан Экспо” күргәзмәләр комплексы, Илһам Шакиров исемендәге концертлар залы. 17:00
Туган көннәр
  • 21 Сентябрь Сәйфи Кудаш (1894-1993)
  • 21 Сентябрь Тәбриз Яруллин
  • 21 Сентябрь Гүзәл Гайнуллина
  • 22 Сентябрь Заһир Бигиев (1870-1902)
  • 22 Сентябрь Марат Гәрәев
  • 22 Сентябрь Шамил Рәкыйпов (1929-2005)
  • 22 Сентябрь Вероника Кузнецова
  • 22 Сентябрь Мансур Мортазин
  • 22 Сентябрь Алия Исрафилова
  • 23 Сентябрь Булат Җиһаншин
  • БИКЭЧ БОЗАУ САТЫЛА БАЛЫК-БИСТЭСЕ.89393347194
  • Камское устье швейная машинка сатам тел 89376119575
  • Кама тамагы районы Борынгы Тегу машинасы сатам 2 штук тел 89376119575
  • Продаю швейная машинка 2 штуки в рабочем состоянии старинная всё вопросы тел 89376119575
  • Актанышта ике булмэле фатир сатыла. Тыныч матур урында. Индивидуаль жылыту. Т. 89869336711.
  • Кабак бн Кыяр сатам.хакы килешу буенча.ватсап:89063704679.Башкирия,Илеш районы,Шэммэт авылы.
  • Актанышта кшын киселгэн нараттан 8×10×3.5м; 6×8×3.5м ойбуралары, 4×8×3.5мянкорма бурасы сатыла.Китереп биру момкинлеге дэ бар.Тел:8 917 858 6034
  • Казан, 13 нче мәктәпкә якын 1 бүлмәле фатир снимать итәм.тел.89172337131
  • Автомат Кер машинасы Эшли торган сатып алам.т.89872630522
  • Сдается однокомнатная квартира на улице Губкина на длительный срок. г.Казань.Собственник.тел.89050238959
 
 

 
Архив
 

               

01.04.2015 Тарих

Ерак бабаларыңны беләсеңме? (Рафаил Хәкимов белән ИНТЕРВЬЮ)

Шөкер, җиде-сигез буын бабаларын белүчеләр күбәйде хәзер. Бер караганда шактый зур вакыт аралыгы кебек тоелса да, күп дигәндә өч гасырдан артмый бу чор. Сирәк-мирәк булса да, ни дә­рәҗәдә дөрестер, ун­дүрт-унбиш буынны беләбез, дип әйтүчеләр дә бар. Ә менә ике-өч мең ел элек яшәгән ба­ба­ларыңның кемнәр икән­леген, тамырла­рың­да кайсы кавем-милләт ка­ны акканлыгын белсәң иде...

Ген дәрәҗәсендәге тик­шеренүләр моңа мөмкинлек бирә, ди галимнәр. Табигый, тарихчыларыбызны беренче чиратта төрки тамыр­ла­рыбызның кайсы заманнардан килүе, без-төркиләрнең кемнәргә кардәш булуы кызыксындыра. Күптән түгел Шиһабетдин Мәрҗани исе­мендәге Тарих институты баш­калабызда IV халыкара Алтын Урда җыены уздырды. Шунда институт директоры Рафаил Хәкимов кабинетында үткәрелгән “түгә­рәк өстәл” – “Тарихи чыганак буларак төркиләр тара­лышының генофонды” ди­гән сөйләшү бу юнәлештә шактый кызыклы эзләнүләр башланганлыгы хакында сөйли. Әлеге “түгәрәк өстәл­гә” йомгак ясавын сорап, Рафаил әфәндегә мөрәҗә­гать иттек.

– Чынлап та, сөйләшү­е­безнең теле бик үзенчә­лек­ле, махсус терминнар күп булганга, читтән, башка өл­кәдән килгән кешеләр нәрсә хакында сүз баруын аңлап бетермәскә дә мөмкин. Го­мумән, бу юнәлештә эш баш­ланды гына әле. Сөй­ләшү барышында гене­тика­ның нинди хәлдә икәнен ачыкларга тырыштык. Хә­зерге вакытта Мәскәү, Петербург, Томскида бу җә­һәттә яхшы гына эшлиләр. Казанда да генетик өйрә­нүләргә ке­рештеләр. Казакъстанда да эшли башладылар. Аерым алганда, Томскида да төр­киләрне, татарларны өй­рәнәләр.
 
– Ишетүемчә, анализ ясаучы иң яхшы лабора­торияләр – Америкада?
 
– Чынлап та, иң яхшылары – Америкада, Япониядә. Без үзебез анализга дигән материалларны Америкага җибәрәбез. Ә менә Япония җир астында табылган борынгы сөякләргә анализ ясаучы иң яхшы ил дип санала. Хәзер бу юнәлештә Петербургта да җитди генә эш башланды. Ни кызганыч, бу эшкә сәясәтчеләр кысылып, монысы – урысныкы, тегесе – Европаныкы, анысы – финнеке, дип үзләренчә аңлат­ма бирергә ашыга. Еш кына кызыклы мәгълүматлар да килеп чыга.
 
– Гафу итегез, Сез шәх­сән үзегез генетик анализ ясау өчен материалыгызны (гадәттә авыз эчендәге матдәләр алына – Р.М.) тапшырдыгызмы?
 
– Минеке шактый еракка – угорларга, һуннарга барып чыга. Мине инде өч мәртәбә тикшерделәр. Кай­берәүләрнең ачыклау өчен унбиш маркер да җитә. Минем 111дә җитмәде. Бик кызык икән ул. Томскидагылар бу хакта аерым мәкалә язды. Озакламый ул басылып чыгачак.
 
– “Түгәрәк өстәл” нинди нәтиҗәләргә килде?
 
– Беренчедән, без кем­нең нәрсә белән шөгыль­лән­гәнен күрдек. Хәзер көч­ләр­не туп­ларга тиешбез. Ла­бо­рато­рияләрнең ничек борынгы катламга төшүе, методикасы безнең өчен бик кызык. Томски­дагы­лар­ның методикасы бар, Казанда юк әле. Акчалары күп, лабора­тория­лә­ре яхшы булса да, мәс­кәү­дәгеләрнең ысулы бераз буталчыграк. Кайбер нә­тиҗә­ләрне ясарга мөмкин. Әйтик, татарлар арасында монгол гапло группасы бө­тенләй диярлек юк. Берничә кеше генә очрый-очравын. Әм­ма бу гына, безгә хас нәр­сә, дип әйтергә җирлек бирми.
 
– Алтын Урда заманында бер дәүләттә яшә­сәк тә, безнең каннар катнашмаган дип аңларгамы инде моны?
 
– Чынлап та, аның эзе калырга тиеш. Монда Бату хан торган, аның 26 хатыны булган. Әле башка хатыннары да булуы ихтимал. Алардан күпме бала калган! Бернинди эзсез юкка чыга алмый ич инде, нәселе калырга тиеш. Димәк, ул да монгол булмаган. Хәзер менә хан сөяк­ләрен тикшертмәкче булабыз. Хан сөякләре Казан Кремлендә саклана. Без аларның каберен ачмадык. Кеше кулы тимәгән, бик кадерле ядкарь алар.
 
– Егерме еллап элек, ханнарыбызның сөяк­лә­ре дәфен ителмичә, Тарих институтының саклау шүр­лекләрендә ята, дип чаң какканнар иде тү­гелме соң?
 
– Әйе, ачылган хан сөяк­ләре дә бар. Аларны археолог Альфред Халиков ачкан иде. Аларга, чынлап та, кеше кулы тигән инде. Шуңа күрә әллә ни ышанычлы, дөрес булмавы бар. Безнең ачылмаган дүрт кабер бар әле. Аларны, әле фән үсеп җит­мәгән, киләчәктә тикшерелер дип, махсус ачмый калдырдык. Кырымда да Гә­рәйләрнең ачылмаган ка­бер­ләре – хан сөякләре бар. Бездә дә шул Гәрәйләр нәселе бит. Бөтенесе – Җу­чиныкы, Батуныкы. Тагын бер кызык нәрсә бар. Татар, казакъ, үзбәк, уйгур, алтайда R1a дигән гапло группа бар. R1b дә мәгълүм. Алар Европаныкы дип санала. Болар Европа халыкларына, әйтик, немецларга караганда төр­киләрдә күбрәк тә әле. Уйгурдан башласак, аларда – 30 процент, кыргызда бик күп 60тан артык. Алтай, татар, башкортта да бу нәрсә шактый күп. Якутларда N1с гапло группасы киң таралган диләр. Югыйсә, аны финнеке дип атыйлар. Бәлкем, Европага беренче булып төркиләр барып урнашкандыр. Моны яхшылап тик­ше­рергә кирәк. Бу – беренче адымнар гына әле.
 
– Бу җәһәттә киләсе сөйләшү кайчан булачак: тәгаенләп куйдыгызмы?
 
– Инде туктамабыз, дә­вам итәрбез дип уйлыйм. Әле мәскәүдәгеләрнең дә, казакъларның да болай җы­елып, зурлап сөйләшкә­не юк иде. Россиядәге шушындый беренче җитди сөйләшү булды бу. Дөрес, биолог­ларның үзара очрашып фикер алышканы бар. Криминалистлар өчен дә кызыклы өлкә бу. Археолог­ларның да бу җә­һәт­тә юнь­ләп җыел­ганы юк әле. Болай тарихка, шә­җәрәгә, телгә бәйләп өйрәнү омтылышы булмаган иде әле. Менә без комплекслы өйрәнүне башлап җи­бәрдек. Озакка сузмый, җые­лырбыз дип уйлыйм.

Рәшит МИНҺАҖ
Ватаным Татарстан
№ 46 | 31.03.2015
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Казан филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Фирдүс Тямаев
Шаян
Татаркино
Балмай
Раяз Фасихов
MINBAR
Татарстан Диния нәзарәте