поиск новостей
  • 05.12 "Цацика идет в школу", 6+, Кариев театры, 13:00
  • 05.12 "Шобага", 12+, Кариев театры,18:00
  • 11.12 «БОЛГАР РАДИОСЫ»НЫҢ IX МИЛЛИ МУЗЫКАЛЬ ПРЕМИЯСЕ ОНЛАЙН! "ТНВ-ТАТАРСТАН" һәм "ТНВ-ПЛАНЕТА" телеканалларында!
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. "Фәрештә түгел". УНИКС
  • 14.12-19.12 Илсөя Бәдретдинова. Фәрештә түгел. КСК "Уникс"
  • 18.12 Татар җыры. «Казань Экспо», И.Шакиров ис. концертлар залы. 17:00
Бүген кемнәр туган
  • 05 Декабрь
  • Фәүзия Бәйрәмова - язучы, җәмәгать эшлеклесе
  • Җәвит Шакиров - шоумен
  • Эльмира Җәлилова - шагыйрә
  • Айзилә Батырханова - журналист
  • Владимир Менделевич - табиб
  • Виталий Булатов - рәссам
  • Агач өйгә тәрәзә читләре (наличники) эшләүче кирәк. Казан, Вахитов районы. 89655886519 Ватсапка языгыз.
  • Сдаю однокомнатную квартиру в Радужный, Осиново т.89655938461,89375278107
  • Иномарка сатып алам.Бюджет 800-850мең.Тел.89178808466
  • Актаныш жалюзи все виды качественно(эйбэт)89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • КАЗАН ШЭХЭРЕНДЭ КАР КОРЭУ, ГРУЗЧИК, ГАЗЕЛЬ ХЕЗМЭТЕ КУРСЭТЭБЕЗ. 89196271171
  • требуется дворник,центр Казань, 89377734777, в день2-3 часа
  • ДВОРНИК ИР КЕШЕ ЭЗЛИБЕЗ ЭШ УРЫНЫ УЛ.ЧУЙКОВА УРНАШКАН, 67 ЯШЬТЭН ОЛЫ БУЛМАСЫН! 5/2 7:00,16:00 БЕР СЭГАТЬ ОБЕД ТЕЛ 89957664503
  • Актаныш.услуги:жалюзи рулонные шторы рольставни рольворота ,ремонт москитных сеток 89375814252 Айдар
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар

 

 
 

 
Архив
 
16.04.2009 Җәмгыять

МӘКРУҺЛАР. ТАТАР “ДЕКАБРИСТКАЛАРЫ”

1867 елның апрель аенда Казан губернасыннан берничә этап мәкруһлар Турухан краена озатыла. Аларның төп өлеше Зөя һәм Тәтеш өязеннән. Зөя төрмәсендә ябылып ятканнарның хатыннары күп мәртәбә төрмә капкасы янына килүнең файдасы була, алар бер-берсе белән танышалар. Шул капка янында алар ирләрен Себергә җибәргән очракта хәләл җефетләре артыннан китәргә сүз куешалар. Шундый теләктә торучы хатын-кызлар шактый була.

Татар “декабристкалары”на бернинди  дә  шартлар  тудырылмаган, әлбәттә. Баржаларга төялеп барган өчен түләргә берничә тиеннән башка акчалары да, кыйммәтле әйберләре дә булмый. Бөтен байлыклары таяк башына  эленгән төенчектән гыйбарәт.

 

Бурлаклар сөйрәгән баржа Пермь шәһәре янына килеп туктагач, татар хатыннары баржадан төшеп  бер караңгыдан икенче караңгыга кадәр җәяүләп Тобол шәһәренә таба атлыйлар. Үзләре белән алган киемнәре тузып, ертылып бетә.  Себер татарлары яшәгән берничә авыл аша узганда тегеләр, әлбәттә, ярдәм күрсәтәләр, кием-салым, ямаулыкка үзләре тукыган киндер кисәкләре, чабата бирәләр.

 

Татарстан Милли архивы документларын карап утырганда, гаризалар табылды. Берсе — берничә имзалы документ: “Прошение крестьянок о сопровождении арестованных мужей и на совместное поселение в Сибирь”.

 

Димәк, татар хатын-кызларын тиктомалдан гына чыгарып җибәрмәгәннәр, башта алардан гариза яздырганнар. Бу гаризалар декабристкаларныкыннан аерылып тора. Тегеләр дворянлык өстенлекләрен саклап калуны сораса, татар хатын-кызларыныкы юлда барганда Себер татарлары белән багланышка кермәскә, коткы-фәлән таратмаска дигән йөкләмәдән гыйбарәт.

 

Безнең әбиебез Миңлегөл ул вакытта 35 яшендә була.Дүрт балалы Мөхәммәтсабитның икенче хатыны, әти-әнисе  үгетләвенә,   абыйлары каршылыгына карамастан, авырлы килеш, ирләре Турухан краена озатылган хатыннарга кушылып, Себер тарафына кузгала. Башкалар белән арестантлар баржасында Пермьгә килеп җитә. Аннан — Тоболга. Тоболдан Көнчыгыш Себернең Турухан краенда урнашкан Енисей бистәсенә таба арып-талып атлый бирәләр. Алар арасында Мөхәммәтсабит бабамның фикердәшләре Әбраретдин, Габделхәбир, Хәкимуллаларның хәләлләре дә була (исемнәре миңа мәгълүм түгел). Алар өчесе булдыралган  кадәр  Мөхәммәтсабит бабабызның 6-7  айлык  авыры булган  яшь хәләл җефетенә булышлык күрсәтеп, аңа актык тәгамнәрен ашатып, юл буе үгет-нәсихәт, рухи көч биреп баралар. Ниһаять, зур газаплар кичеп, билгеләнгән урынга килеп җитәләр.

 

Сабит   бабалар   бишәүләп атна-ун көн   алдарак  килеп  җиткән була. Алар шунда ук эшкә керешәләр. Иң әүвәл бергәләшеп вакытлыча яшәп торыр өчен өй корыштыралар. Хатыннары килгәч, берничә бүлмәдә биш гаилә сыеша. Мулла Таҗетдин Мөхәммәдъяров кына берүзе яши (ул хатынына Салтыганнан чыгарга рөхсәт бирми). Бу хәл 1867 елның августында була.

 

Бәхетләренә каршы,  килеп урнашкан  Енисей бистәсендә алар элегрәк көн күрә  башлаган  милләттәшләрен  очраталар  һәм шуннан соң берникадәр тынычланалар. Асрауга сыерлар алып, печән әзерләп, сөтен савалар. Алдан килешү буенча, туган бозаулары да үзләренә була.

 

Енисей елгасында боз октябрь айларында ката. Енисей елгасының чишмәдәй саф та, салкын да суында мәрасин балыгы, чегә балыгы, омуль мыжлап тора. Кыш салкын булса да, елганың яр буйларында боз  калын булмый, чөнки көздән калын кар каплап китә. Сабит бабаларыбыз, җирле халыктан күреп, балык тоту эшен дә тиз генә үзләштерәләр.  

 

Шул 1867 ел октябренең бер төнендә Миңлегөлне тулгак тота башлый. Әнисе карынында меңләгән чакрым юл үткән бала, ниһаять, якты дөньяны күрә,  аваз сала.  Аңарга Хәкимулла дип исем бирәләр. Исем кушуны Таҗетдин мулла сөенеп башкара. Мөселманнар саны тагын бер кешегә артты дип бергәләп шатланышалар.

 

Ирләр урманда эшли. Агачларны бер урынга егып, урманда ук бура бурыйлар. Мулла Таҗетдин Мөхәммәдъяров андый эшкә катнашмый. Ул Себердә калуны күз алдына да китерә алмый. Күп вакытын язу өстендә утыра. Төрле түрәләргә, хәтта, император исеменә дә хат арты хат җибәрә. Ләкин җавап кына ала алмый.

 

Бер еллап вакыт эчендә, 1868 ел кышына кергәнче, нарат бүрәнәләрдән, авырлык белән булса да, тагын дүрт өйне яшәрлек итеп өлгертеп куялар. Кызыл балчыктан кирпеч сугып, мич тә чыгаралар.

 


Тәфкил ВАФИН
Казан утлары
№ 4 | апрель 2009
Казан утлары печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№3 (18257) / 14.05.2009 12:41:13

Тагы бер нәрсә билгеләп үтисе бар, мәкрүһ татарлары арасында бик күпләр урыс фамилияләрен йөрткән, мәсьәлән, Габдулла Кротов (Иса-Большие Полянки авылы, Мордовия)һ.б. Мәкрүһлар асылда Тамбов-Рязань губернияләреннән алып, Екатеринбур-Ырымбур губернияләренә тиклем таралып яшәгән мишәр-татарлар арасында күп булганнар. Рәсми статистика буенча алар мәсихчеләр булулары аркасында рәсми царьлык хөкүмәтенең бер тармагы булып саналучы Уфада урнашкан Ырымбур мөселман рухани мәҗлесе-нәзарияты (Оренбургское Магомеданское духовное собрание) мөфтиләре, ул вакыттагы Руся империясенең гамәлдәге дәүләт кануннары нигезендә алардан мәдрәсәләргә шәкертләр алмаганнар һәм мәхәллә имамнарын аларга билгеләмиләр иде. Мондый чаралар мөфтиләргә тыелган иде һәм алар үзләре дә катгый тыялар иде.

№2 (18256) / 14.05.2009 12:21:46

Мәкрүһләр, ул - көчләп чукындырылган һәм бөтен рәсми кягазьләрдә урыс исемнәре астында мәсихчелек динендә булып саналган, бүгенге "паспортлы" башкорты шикеллүк, булып йөрегән саф мөселман татарларыбыз(татары-христиане, по приписке, т.е. на бумаге). Мәкрүһләрнең төп билгесе шунда ки, татарча исем-фамилияләрне алырга аларга катгый тыела иде, шуңа күрә алар фамилияне ата исеменнән түгел, ә ана исеменнән алырга мәҗбүр иделәр. Алар күмәкләшеп урыс түрәләренә акчалата ришвәт, ә пуп-атакайларга - аракы-көмешкә "чирекләре" хакына үзләренә мөселманча яшәүләрен "сатып" алалар иде. Бу очракта әллә корылык елы булуга, әллә салымнарның үсүе аркасында, ришвәткә акчалары җитмәгән, кирәк булса. Түрәләренең припискаларындагы яңа мәсихче татарларның искечә, мөселманча яши бирүләре ачылды. Урыссиядә һәрвакыттагыча, кем гаепле? Ришвәт белән тыгына бетә алмаслык бирән түрәләр? Дөрес - гади халык! Мәкрүһләрдән чыккан иң билгеле татарларыбыз: Габдрәхим Утыз-Имәни әл-Болгари, Гаяз Исхакый, Габдулла Алиш, Хәсән Туфан һ.б.

№1 (16653) / 16.04.2009 14:53:42

мәкруһлар - кем ул? тәрҗемәсе? Бу полит закдюченныйлармы соң?Кызыклы. туган сораулар әлегә шул

▲ Өскә
 
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Татар дәүләт филармониясе
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан китап нәшрияты
Милли Музей
Шаян
Татаркино
Татарстан Диния нәзарәте
ЕлМай
Татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе
«Элита»
Piter.tatar