Күзгә төтен җибәрү

 

Авыл хуҗалыгында продукция җитештерүчеләрнең дәүләт ярдәменә өметләре элек тә әллә ни зур түгел иде. Бүген дә хуҗалык җитәк­че­ләре, төп игътибарны җи­тештерелгән продукциягә тиешле бәя булмавына юнәл­тәсе иде дигән фикерне алга сөрә. Әйтик, ел буена күз текәп көткән ашлыкка бүген бәяләр шактый түбән. Арыш­ның 1 килограммын 2 сум 50 тиеннән алмакчылар. Дәүләт заказы булмагач, арадашчылар азына. Ит, сөт, яшелчә һәм башка төр продукцияләр белән дә шундый ук хәл. Нә­тиҗәдә күп хуҗалыклар яңа техника һәм техноло­гияләр кертү, җитештерүне арттыру турында түгел, ә ничек итеп очны-очка ялгап бару турында кайгыртырга мәҗ­бүр.

 

Ә дәүләт ярдәме? Якынча исәпләүләр аның күләме элекке елларда шактый артыг­рак булуын күрсәтә. Әйтик, элек ягулык, минераль ашлама, орлык яки башка кирәк-яраклар сатып ал­саң, дәүләт чыгым­нар­ның шак­тый өле­шен хуҗа­лыкка аерым-ае­рым кайтарган. Яр­дәм күләме гектарга 3000 сум чамасы бул­ган. Хәзер исә дәүләт ярдәме бары эшкәртелгән җир өчен калдырылгач, бу сумма гектарга 300 сумнан артмый. Күргәне­без­чә, аерма хуҗалык файдасына түгел. Чагыштыру өчен: Бөтен­дөнья Сәүдә Оешмасына кер­гән илләрдә 1 гектар сөрү җи­ренә бирелгән дәүләт ярдәме 350 евро, ягъни бездәгедән шактый артык.

 

Әмма ярдәмнең бу ка­дә­ресе дә хуҗалыкка барып җи­тәме-юкмы, билгесез. Ни өчен дигәндә, дәүләт ярдәме бары тик яхшы күрсәткечләр белән эшләүчеләргә генә тиеш. Ә андый хуҗалыклар юк дип әй­тер­лек дәрәҗәдә аз. Шуңа дәү­ләт ярдәменә өмет итү, бигрәк тә крестьян-фер­мер һәм шәх­си хуҗалык­лар өчен, зур сорау астында кала бирә.

 

Ярый, ниндидер могҗиза белән дәүләт ярдәме хуҗа­лыкка тиеш дип табылды, ди. Әмма ул акча хуҗалыкка вакытында барып җитәчәк ди­гән сүз түгел әле. Язгы чәчүгә тиешле ярдәм көзге кыр эш­ләре башланганчы алынса да, рәхмәт әйтәсе генә кала.

 

Авыл хуҗалыгына дәүләт ярдәменең иң зур өлеше банк­лардан алынган кредит бурычларын кайтаруга юнәл­дерелә. Татарстанда да бу сум­ма миллиардларча сум бе­лән исәпләнә. Ил буенча исә авыл хуҗалыгының банк­лар­га бурычы берничә трил­лион сумнан арта, диләр. Кыс­касы, авыл хуҗалыгында берничә ел буена бернинди чыгымнарсыз продукция җи­теш­тереп сатсаң да, әлеге бурычлардан котылырлык тү­гел.

 

Иң аянычы, зур процентлар белән алынган мондый кредитлар авыл хуҗалыгына бернинди җиңеллек алып килми. Киресенчә, ничәдер еллар элек дөньяның әллә кайсы почмагыннан берсен-берсен әллә ничәшәр йөз меңгә алып кайткан нәселле сыерлар кайсы безнең та­бигатькә, кайсы тәрбиягә ярак­лаша алмый җан тәслим кылды. Хәзер инде нәселле сыер да, акча да юк.

 

 

Әйтергә кирәк, банклардан алынган ул кредитлар да җиңел генә эшләнгән эш булмагандыр. Моның өчен тонналаган кәгазь язылган, экспертлар, белгечләр, җаваплы җитәкчеләр тарафыннан имзаланган. Тик менә аларның берсе генә дә үз имзасы өчен җавап биргән юк. Бусы – бер. Икенчесе – әлеге хәлләрдән тиешле сабак алынганмы? Юктыр. Шуңа охшаш хәлләр­нең әле дә кабатланып торуын күздә тотып әйтүем. Банклардан кредит алыр өчен бүген дә меңләгән төрле кәгазь языла, бизнес-планнар эш­ләнә. Кемгә кирәк икән алар? Ягъни күпертелгән күр­сәт­кечләр, кабартылган саннар? Безнең илдә авыл хуҗа­лыгында киләсе елда нинди бәя буласын бер Ходай гына белә бит югыйсә. Россиядә җитештерүче белән банклар арасындагы мондый “качышлы” уйнауга чик куярга күп­тән вакыттыр бит инде. Югый­сә авыл хуҗалыгын тор­ган саен күбрәк бурычка батыру банкларның үзләренә дә, иртәме-соңмы, “мөгезе” бе­лән кирегә әйләнеп басарга мөмкин. Дәүләт ярдәме дә банкларны баету сәясәтеннән баш тартмаса, киләчәктә авыл хуҗалыгы бу кадәрле бурыч сазлыгыннан чыга алмаячак.

 

Авыл хуҗалыгында әлегә әзме-күпме отышлы продукция булып сөт җитештерү тармагы калып бара. Бүген хәл аеруча өметле. Ни генә дисәк тә, сыерларның баш санын ки­метмәгән хуҗалыклар алдан күрүчәнрәк булып чыкты. Әмма авызы бер пешкән авыл кешесенең киләчәктә салкын суны да өреп кабачагын онытырга ярамый. Сөткә бәяләр белән уйнауны әйтүем. Бүген Татарстанда да сөт кабул итү бәяләре төрле хуҗалыкларда төрлечә. Биг­рәк тә шәхси хуҗа­лыкларда аерма нык си­зелә. Җәйге чорда сөт бәя­ләрендәге аерма 4-5 сумга җиткән авыллар бар. Бу кадә­ресе инде муниципаль район һәм авыл җир­леге башлыкла­рының эш­чән­леген­нән дә тора. Гомумән алганда, авылның киләчәге фермер һәм шәхси хуҗа­лыкларга нык бәйле. Ит­кә, сөткә тиешле бәя­ләр булганда, авылда мал-туар асрарга өндәп йөрисе дә юк. Әйтик, сөтнең килограммын 25 сумнан ишегалдыннан килеп алып китсәләр, акчасы озакка сузылмый гына бирел­сә, авылда сыер асраучылар саны бермә-бер артыр иде.

Бүген исә авыл хуҗа­лыгына яңача эшләр өчен тарихи мөмкинлек ачыла. Чит илләрнең эмбарго дигән булып, Россиягә азык-төлек кертүне чикләү турындагы карары үзебезнең җитеш­терү­че өчен яңа мөмкин­лекләр ача. Элеккеге чордагы кебек чит илләрдән елына 45 миллиард долларлык азык-төлек сатып алганчы, акча үзебездә калса, күпкә яхшырак булыр иде.