Список победителей в номинациях
для сайтов на русском языке

Масс-медиа
1 место - Информационно-развлекательная интернет-газета (kazan24.ru)
2 место - Татарская деловая газета «еТатар» (etatar.ru)
3 место - Сайт телекомпании «Эфир» (телекомпанияэфир.рф)

Татарский мир и Татарстан
1 место - ТМК-Татарский Мир Казахстана (tmk.kz)
2 место - Официальный сайт новосибирского областного татарского культурного центра (tatarseber.ru)
3 место -  Татары Урала Конгресс татар Свердловской области (tatary-urala.ru)

Наука и образование
1 место - Бугульминский строительно-технический колледж    (bugstk.ru)
2 место - Домашний учитель (uchiteldoma.ru)
3 место – Дошколёнок (doschkola.blogspot.com)

Культура и искусство, история
1 место - Официальный сайт Казанского Кремля (kazan-kremlin.ru)
2 место - 9 мая - День Победы (9maya.ru)
3 место - Театр Камала (kamalteatr.ru)

Краеведение, туризм, спорт и здоровый образ жизни
1 место - «Мировые курорты» туристическое агентство г. Н.Челны (chelnykurort.ru)
2 место - Социальная сеть для диабетиков (5i5mmol.ru)
2 место - Sportion.ru спорт и активный отдых в Казани    (sportion.ru )
3 место - Сайт РКБ    (rkbrt.ru)

Предпринимательство
1 место - Сайт компании МЭЛТ (melt.ru )
2 место - Официальный сайт ОАО "Таттелеком" (tattelecom.ru)
3 место - Торговая марка "Обжорка" (обжорка.рф)
Поощрительный приз - Санаторий РАДУГА (lokraduga.ru)
Поощрительный приз - Интернет-магазин Tatarmarket.ru (tatarmarket.ru)
Поощрительный приз - Дресс Айтам (dressaytam.com)

Общественная деятельность
2 место - Мемориал Великой Отечественной войны (kremnik.ru)
3 место - "Не терпи" (neterpi.ru)

Список победителей в номинациях
для сайтов на татарском языке

Гаммәви мәгълүмат чаралары
1 урын + махсус бүләк - Сайт телекомпании ТНВ (tnv.ru)
2 урын – «Безнең гәҗит» (beznen.ru)
3 урын – «Татар Заманы» (tatartime.com)

Татар дөньясы һәм Татарстан
1 урын - Ислам (musulman.su)
2 урын - Балтач районы порталы (baltasi.ru)
3 урын - Самар өлкәсендә яшәүче татарларның рәсми сайты (tatarlarsamara.org)
Поощрительный приз - Татарстан Милли Республикасы  китапханәсе (kitaphane.tatarstan.ru)
Поощрительный приз - Урмай Фәрит Гыйбатдинов сайты (urmai-urmaevo.ucoz.ru)

Фән һәм мәгариф, тел һәм тәрбия
1 урын - Татар Википедиясе (tt.wikipedia.org)
2 урын - Тазбаш (tazbash.ru)
3 урын - Саба районы Мишәбаш башлангыч мәктәбе укытучысы Шакиров Булат Мәхмүт улының шәхси сайты (meshabash.ru)
Поощрительный приз - Мөслим районы татар теле һәм әдәбияты укытучыларының район методик берләшмәсе сайты (muslum-tat.narod.ru)   
Поощрительный приз - Twitter белән татар телен өйрәнәбез! (twitter.com/#!/TuganTel)

Мәдәният һәм сәнгать, тарих
1 урын - Камал театры (kamalteatr.ru)
2 урын - Язмыштан узмыш юк (kadria.su)
3 урын - Габдулла Тукай милләтебезнең горурлыгы (mira.byethost12.com)

Туган якны өйрәнү, туризм, спорт һәм сәламәт яшәү рәвеше
1 урын - Туган ягым – яшел бишек (yashel-bishek.ucoz.ru)
2 урын - "Тирән тамырлы Түнтәрем" (tuntarem.narod.ru)
3 урын - Бөрбаш һәм Бөрбаш Сәрдегәне халкы иҗаты (borbash.blogspot.com)
Махсус бүләк - «КӨНБАГЫШ» исемле уку елы дәвамында эшли торган конкурс (konbagish.narod.ru)

Эшмәкәрлек һәм иҗтимагый эшчәнлек
1 урын - Ф.Ф. Мифтаховның электрон көндәлеге (ffmiftahov.livejournal.com)
2 урын - Киров татар яшьләр "Яшьлек" оешмасының сайты (tatarlar.kirov.ru)
3 урын – шәхси сайт (rafilsalahutdin.ru)

Әлбәттә, бүгенге студентлар алдында әлеге мәсьәләне күтәрү бик үк урынлы да түгелдер, чөнки бу – үз һөнәрен сайлаган катлам. Әмма ишеткәннәре турында туганнарына, дусларына сөйли ала бит, ә алар арасында, иманым камил, әлеге мәгълүмат белән кызыксынучы табылмый калмас.

Шулай итеп, сүз техник вузларда татар телендә белем бирүче төркемнәр ачу турында бара. Әлеге өлкәдә беренче адымны Чаллы шәһәренең элек КамПИ дип аталган, хәзер КГИЭА дип йөртелүче уку йортында ясыйлар. Милләтебезнең батыр йөрәкле улларының берсе – автоматлаштыру һәм прогрессив технология факультетының гамәли информатика һәм идарә кафедрасы мөдире, ТР Югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре Рөстәм Вәлиев. Икенче кунагыбыз – шушы институтта укып, аспирантура тәмамлаган, гыйльми дәрәҗәсе булган Илнар Шәйхетдинов.

Рөстәм әфәнденең сөйләгәннәрен авызыбызны ачып тыңладык һәм телсез калдык. Милли хәрәкәт активлашкан туксанынчы еллар башында ул үзенең фикердәшләре белән бергә ике техник белгечлеге буенча татар төркемнәре ачуга ирешә. Моннан егерме ел элек мондый адымга баруның максаты татар телен саклаудан гайре, татар мәктәпләрен һәм гимназияләрен тәмамлаган, шулай ук авыл балаларына югары уку йортына керү мөмкинлеге бирү була. Татар төркемнәренә килүчеләр аз булгандыр дисезме? Ялгышасыз. Беренче елны ук бер урынга өч гариза алына. Укытучылар аптырашта: калганнар белән нишләргә? Тагын берничә бюджет төркеме ачу турындагы үтенеч белән ТР Дәүләт Советына мөрәҗәгать итүнең файдасы тими. Берничә бала түләп укырга ризалык бирә. Ни хикмәт: татар төркемнәренең беренче чыгарылышында ук кызыл дипломга бетерүчеләр саны, урыс төркемнәренә караганда, күбрәк була. Икенчедән, татар төркемнәре бердәмлекләре һәм тырышлыклары белән аерылып тора. Ә бит бу төркемдә барлык фәннәр дә татарча укытылмый һәм бүген дә андый максат куелмый. Утырышта катнашучылар арасыннан берәү сорап куйды: “Техник фәннәрне татарча укытуның максаты нидә? Татар теле дәресе генә җитмимени?”

И-и, бала, бала! Урыс мохитендә яшәгән кешегә татарчасын онытмау өчен күбрәк татар телендә аралашырга кирәклеген белмисең шул син! Әйе, татар теле һәм әдәбияты дәресләре булу мөһим, әмма бүтән өлкәдә дә даими рәвештә татарча аралашмасаң телне үзләштерү кыен. Әгәр дә медицина академиясендә дә берничә татар төркеме оештырып, һичьюгы, ике-өч фәнне татар телендә укытсалар (монда сүз һөнәргә кагылышлы фән турында бара), урыс телендә авыр сөйләшүчеләргә (аеруча авыл халкына) табиблар белән аралашу күпкә җиңелрәк булыр иде. Бу хакта күптән сүз бара да бит, тик нәтиҗәсе генә күренми.

Чаллыларның барыр юллары шома булмаган билгеле, тик туктап калмаганнар. Татар телендә укытырга ризалык белдерүче укытучылар табылса да, уку программалары белән проблема барлыкка килгән. Еллар дәвамында бу мәсьәлә дә хәл ителгән. Хәзер татар телендә язылган уку-укыту программалары шактый икән инде. Кичәге студентларның аспирантура тәмамлап институтта укытулары да зур плүс, билгеле.

Берзаман аларны республиканың Дәүләт Советына чакыралар. Янәсе, әйдә, бүтән югары уку йортлары ректорларын да үз эшегез белән таныштырыгыз. Рөстәм Вәлиев саллы гына чыгыш ясый, башкалар, безнең кебек, авыз ачып тыңлый, тик берсе дә үзләрендә КамПИ тәҗрибәсен кулланырга теләк белдерми! Хәер, алдалыйм икән: андый омтылыш булып алды бит. Казан химия-технология институтында татарча укытырга тырышып карадылар, тик, белүемчә, ерак китә алмадылар. Инженер-төзүчеләр әзерләүче вуз да (КИСИ) алынды бу эшкә һәм хәзер дә анда бер төркем бар дип беләм. Чаллының педагогия институтында кабынган учакның да ялкыны, никтер, сүнә барганга охшый. Ә менә КГИЭА алга атлавын дәвам итә: якын арада төзелеш һәм информатика кафедраларында татар төркемнәре ачарга планлаштыралар. Кабат искәртеп үтәм: болар бюджет төркемнәре булачак.

Тагын сорау: “Академиянең җитәкчелеге моңа ничек карый? Ректорыгыз нинди милләттән?”

– Бернинди каршылык булмады, – дип җавап бирде Рөстәм әфәнде. – Безнең хакта Мәскәүдә дә беләләр. Күреп торасыз: гөрләп эшлибез. Бары тик теләк һәм алынган эшне ахырына җиткерергә генә кирәк. Ә инде ректорга килгәндә, татар төркемнәрен ачкан елны татар кешесе иде, бүгенге җитәкчебез урыс милләтеннән. Җитәкчелек тарафыннан татар төркеменең кирәкме-юкмы икәнлеге турында сүз булып алды. Без сөйләшүгә әзерләндек һәм үзебезнең хокукларыбызны да якладык, бу төркемнәрдә укучылар арасында уку алдынгыларының күбрәк булуын да күрсәттек. Шуннан соң бу хакта сүз кузгатмадылар.

Шушы егерме ел эчендә татар төркемнәрен өч йөзләп кеше тәмамлаган, аларның унысы фән юлыннан китеп, фән кандидатлары булып җитешкән.

Сөйләшү шактый озак барды. Очрашуда катнашучы укучылар арасында укуларын шушы академиядә, нәкъ менә татар төркемнәрендә дәвам итәргә теләк белдерүчеләр дә табылды. “Заманында без дә сезнең кебек яшь идек. Картайдык дияргә иртә, шулай да дилбегәне милләте өчен янып торган чын татар егет-кызларына тапшырасы килә. Аны тоту өчен сезнең егәрегез бар, бары тик максат һәм теләк кенә булсын. Аңлыйм: без сөйләгәннәрне сәерсенеп тыңлыйсыз, чөнки бүгенге көн белән генә яшисез. Ләкин ана телен саклап калу теләге сездә дә кабыначак. Кайчандыр безнең институтта татарча сөйләшүчеләр бармак белән генә санарлык иде, бүген татар телендә рәхәтләнеп аралашалар”, – ди Рөстәм әфәнде.

Утырыштан соң шундый фикер туды: техник вузларда татар төркемнәре ачу мәсьәләсен республика күләмендә күтәреп чыгарга вакыт җитмәде микән? Тамчыдан күл җыела бит, әгәр дә һәр мәктәп ТР Мәгариф һәм фән министрлыгына, Дәүләт Советына, хәтта республикабыз Президентына үтенеч хаты белән мөрәҗәгать итсә, ишетми калмаслар, берәр карар чыгарырлар иде. Әйе, бу фараз гына. Шулай да аның нигезен өмет һәм ышаныч тәшкил итә. Ә инде татар мәктәпләрен тәмамлаучы укучыларга Чаллы шәһәрендә урнашкан инженер-икътисад академиясе, ягъни КГИЭА тәҗрибәсе белән кызыксынырга киңәш итәр идем.

Авылда мәчет төзелеп, балаларны гарәпчә укыту башлангач, мин дә (5 нче сыйныфта укучы кыз бала) абыстайга дин сабагы алырга йөри башладым. Әти-әни эштә, минем анда баруымны белмәделәр дә. Ислам диненең чисталыгы, начарлыкка өйрәтмәве, Коръәннең кешене дөрес яшәргә өйрәтү китабы буларак иңдерелгән икәнен остаз абыстаебыз төптән аңлатып бирде. «Мөгаллим сәни»дән хәреф өйрәнеп, вәгазь тыңлап, минем сабый күңелемә кереп калган хикмәтле сүзләр үзенекен эшләде. Беркөнне мәчеттән кайттым да әнигә: «Яулык ал әле миңа, мин бүгеннән шәригатьчә киенергә телим», – дидем. Хөкүмәт эшеннән бушаган арада өй ыгы-зыгысында бер дога ятларга вакыт таба алмаган әниемнең күзләрендәге аптырауны әле дә хәтерлим.

6 нчы сыйныфта укыганда, бертуган апамның кызы туды. Ул әти-әнигә беренче онык, куаныч, Аллаһы Тәгаләнең зур бүләге иде. Тик җитлекми туган кечкенәбезнең гомере кыл өстендә – бер кочак чир белән туган иде ул. Шунда әнием: «Кызым, өйрәт әле миңа Коръән сүрәләрен, Аллаһы Тәгалә ярдәменнән ташламасын иде», – дип, «Фатиха» сүрәсен ятларга тотынды. Шулай итеп мин абыстайдан алган гыйлемемне әнигә, апама өйрәтә башладым. Аллаһы Тәгаләгә таба бер адым атласаң, ул сиңа ике адымга якынаер, диләр бит. Әнием дә башына яулык япты, кыска җиңле күлмәкләрен озын җиңле, ябык түшлегә алыштырды, мәчеткә йөреп, Коръән укырга өйрәнде. Ризыкның хәләлен кулланып, әтидән дә шуны таләп итә башладык.

Аллаһы Тәгаләдән сораганыбыз кабул булды: Аллага шөкер, кечкенәбез инде быел беренче сыйныфка укырга барды, тормышыбызга муллык, бәрәкәт иңде. Башыбыздагы яулыкның, вакытында укылган намазның безгә һич комачау иткәне юк.

Кем белә, бәлки, автобуста сөйләшеп барган ханым да, кызының ярдәме белән, якын киләчәктә мөслимәләр исемлеген арттырыр. Үзенең әйткән сүзләрен елмаю аша искә алып, кызына кызганып түгел, горурланып карар.

Төптәнрәк уйлап карасаң, барысы да башкачарак булырга тиеш кебек. Коръәндә: «Сезнең һәрберегез көтүче һәм һәрберегез үз көтүе өчен җаваплы», диелә. Бала түгел, ә ата-ана дини гыйлем бирергә тиеш үзенең җимешенә. Моңа, әлбәттә, гаҗәпләнәсе дә юк: бүгенге заманда бөтен нәрсә киресенчә эшләнә бит...

Кире Казанга кайтканда мәшһүр милләттәшебез, нәфис гимнастика буенча Олимпия уеннары һәм дөнья чемпионы, РФ Дәүләт Думасы депутаты Алинә Кабаеваның әтисе Марат Вазыйх улын сораулар белән күмеп ташладым. Ул үзе дә спорт остасы, күренекле футболчы икән бит ләбаса. Табигый, сүзне ерактанрак башладым.

– Сезнең гаилә ничегрәк Үзбәкстанга барып чыккан? Сезгә кайчан футбол җене кагылды?

– Бабаларым Әлки районының Китәнче (хәзер Урта Әлки дип атала) авылында яшәгән булган. Әсәдулла бабам әтием Вазыйх 9 яшьлек чагында балалары Хафизулла белән Нәбирәне дә алып, 1936 елны Үзбәкстанга китеп бара. Күрәсең, тормыш авырлыгы, хәвефле еллар тәэсир иткән: ул елларда Урта Азия якларына күчеп китүче милләттәшләребез күп булган бит. Шуңадырмы безнең гаилә башкала тирәсендә төпләнергә уйламаган, тынычрак урын булыр дигәндерме, Әфганстан чигендәге Термез шәһәренә барып төпләнгән алар. Әтиемне, вуз тәмамлагач, Таҗикстан чигендәге Узун шәһәренә юллыйлар. 1961 елны шунда мин туганмын. Әле минем Луиза исемле апам, Ренат исемле абыем бар. 5 яшьлек чагымда Динау шәһәренә күчтек, ул Термездан ерак түгел. Мин сигезьеллык мәктәпне шунда тәмамладым. Баскетбол уйнарга да бик ярата идем. Инде футболны әйткән дә юк. Туп тибәргә яратуымны күргәч мине Мәскәүгә чакырдылар. Анда бер һөнәри училищега урнаштырдылар. Без анда юньләп укымадык та диярлек. Күпчелек вакытыбыз “Хезмәт резервлары” җәмгыяте данын яклап уздырылган ярышларда үтте. “Хезмәт резервлары” җәмгыятендә әүвәл РСФСР командасында Мәскәү өлкәсе өчен уйнадым, аннан соң җәмгыятьнең СССР җыелма командасы өчен тир түктем. Башлангыч һөнәри һәм урта белем алу турында таныклык алгач, икенче лигадагы “Автомобилист–Термез” командасына чакырдылар. Сезгә бәлкем әлләни кызык та булмас: күпчелек футболчының тормышы даими күченеп йөрүләргә, команда алыштыруларга һәм, әлбәттә, алган җәрәхәтләрдән тизрәк савыгырга тырышып йөрүләргә бәйле. Дөрес, мин анда бер генә ел уйнадым. Мәгълүм булганча, 1979 елның 11 августында Ташкентның мәшһүр “Пахтакор” футбол командасы авиакатастрофага тарыды. 1980 елны мине “Пахтакор”га чакырдылар. Берничә тәнәфес белән мин анда ун ел чамасы уйнадым. Нигездә һөҗүмче вазыйфасын башкардым, ярымсакчы булып та уйнарга туры килде.

– Ул вакытларда, хәрби хезмәткә чакыру сылтавы белән, яшь футболчыларны армия командаларына җәлеп итү тәҗрибәсе дә бар иде.

– 1986 елны мине дә хәрби хезмәткә чакырдылар. Табигый, спорт ротасына алдылар. “СКА” Ростов на-Дону” командасы өчен уйнадым. Ярты елдан соң икенче кызым – Ләйсән туды. Беренче кызым Алинә 1983 елгы. Ләйсән тугач мин Ташкентка әйләнеп кайттым. Ләйсәннең игезәге дә бар иде бит. Ни үкенеч, Алсинә бу якты дөньяда җиде сәгать кенә яшәп калды. Табиблар аны саклап кала алмады. Ходай гомер бирмәгәндер инде.

1989 елны мине Днепропетровскидагы “Днепр” клубы чакырып алды. Әле мин 1981 елдан башлап илебезнең яшьләр җыелма командасында уйнап килдем. Франциянең Тулон шәһәрендә ел саен үткәрелә торган халыкара турнирда катнашу бәхете насыйп булды. Анда безнең белән танылган футбол тренерлары Николаев, Парамонов шөгыльләнде, арабызда Гурам Аджоев, Григорий Цаава, Гамлет Мхитарян, Сергей Олейников, Константин Новиков кебек оста футболчылар бар иде. 1983 елны мине илебезнең олимпия җыелма командасына да чакырдылар. Тиешле медицина тикшерүе үттем. Мәскәү “Динамо”сына каршы иптәшләрчә уенга чакырганнар иде. Җәрәхәтләнү сәбәпле, бара алмадым. Әмма кызыксынып-нитеп тормадылар: мине шартлы рәвештә ике елга уеннан читләштереп торырга булдылар. Шуннан соң чакырмый да башладылар. 1991 елны Казахстандагы “Павлодар” командасына чакыру алдым. Мин анда дүрт ел уйнадым. Казахстанда икенче, өченче урыннарны алдык, чемпион булдык. Әле мине 1990 елны Израильгә дә чакырганнар иде. Әмма җәрәхәтләрем төзәлмәгәнгә, анда карьерамны дәвам итә алмадым. “Днепр”да озак уйный алмавымның да сәбәбе җәрәхәт алуга бәйле. Умыртка сөяген авырттырган идем. Хәрбиләр шикелле менә шулай еш күчеп йөрергә туры килде безгә. Футболчыларның гаиләләренә Алла ярдәм бирсен. Кызым Алинә нәфис гимнастика буенча беренче күнекмәләрен Ташкентта алган иде. Павлодар шәһәрендә дә аңа шөгыльләнер өчен яхшы шартлар булды. Дүрт елдан кабат Үзбәкстанга әйләнеп кайттым, җирле командалар составында уйнадым.

– Футболчы карьерасын кайсы елны тәмамладыгыз?

– Соңгы тубымны 1998 елны Сәмәркандтагы “Динамо” футбол командасы составында уйнаганда керттем. Ике еллык тәнәфестән соң, 2000 елны Үзбәкстанның олимпия резервлары республика мәктәбендә тренер булып эшли башладым. 7–8 яшьлек малайларны кабул иттем. Үзбәкстанның яшьләр җыелма командасын да җитәкләргә насыйп булды. Без ул чагында Азия чемпионатында катнаштык. Дөнья чемпионатына чыгу мөмкинлеге бар иде. Әмма Согудия командасына җиңелдек. Шуннан соң Зарафшан шәһәрендәге “Кызыл Ком” командасына баш тренер булып күчтем. Ул да югары лигада уйный торган команда. Әле әйтергә онытканмын: 2008 елны Алмалык шәһәрендәге “Алмалык” командасында тренер булып эшләп алдым. Ул да югары лигада. 2011 елны тагын бер югары лигадагы командага тренер итеп чакырдылар. Әмма егетләргә юньләп акча түләмәгәч, алдагач, гариза язып эштән китеп бардым.

2011 елны заманында үзем уйнаган “Пахтакор” командасына әйләнеп кайтып селекция хезмәте бүлеге башлыгы булып эшли башладым. Инде менә былтырның азагында Корбан Бердыев мине селекцияче тренер итеп Казанга, “Рубин”га чакырды. Хәзер, гыйнвар аеннан башлап, Казанда эшлим.

– Әтиегез белән әниегез исән-саумы? Әниегез кайсы яктан? Хәзер кайда яшиләр?

– Әнием Мәүҗидә Башкортстанның Дүртөйле районындагы Урманасты авылында туып үскән. Термез шәһәренә юллама белән килгән булганнар. Әтием белән шунда танышканнар. Хәзерге вакытта алар Ташкентта яши. Мин үзем “Пахтакор”да уйный башлауга аларны Ташкентка күчергән идем. Ул вакытта, бер ел уйнауга мине Киев “Динамо”сына чакырган иделәр. КПССның Үзбәкстан республика комитетының беренче секретаре Рәшидов белән Украинаның ул чагындагы җитәкчесе Щербицкийның мөнәсәбәтләре шактый кытыршы иде. Мине җибәрәселәре килмәде. Әмма шунысы яхшы булды: әти-әнием белән бергә яшисе килә дигәч, башкалада дүрт бүлмәле фатир бирделәр. Хәзер әтиемә дә, әниемә дә 85 яшь. Әтием сугышта катнашмаса да, җиде ел хәрби хезмәттә булган. Аны резервта тотып, разведкага әзерләгән булганнар. Аллага шөкер, сугыш бетеп, аңа дошманнар арасына эләгергә туры килмәгән. Әнием – тыл хезмәте ветераны. Сүз уңаеннан шуны да әйтим: ул бик күп спорт осталарын әзерләгән көрәш тренеры иде. Күрәсез: бездә спорт белән кызыксыну нәселдән килә. Алинәгә өч яшь ярым булганда әтием аны нәфис гимнастика түгәрәгенә яздырды. Шунсы нык хәтердә калган: кызым залга кергәндә әтием еш кына: “Хәзер олимпия уеннары һәм дөнья чемпионы Алинә Кабаева керә”, – дип игълан итә иде. Бу аңа бик ошый иде.

– Советлар Союзы таралгач, Үзбәкстанда шактый четерекле хәлләр дә булды. “Татарларны – Казанга, урысларны – Рязаньга!” – дип тә чыктылар.

– Чынлап та, андый хәлләр булды. Ул вакытта мин моңа бик рәнҗедем. Югыйсә, үзбәк халкы бик кунакчыл, киң күңелле ул. Күрәсең, фетнәчеләр, болгатучылар һәр халыкта да буладыр. Алар халык исеменнән сөйләнеп йөрсә дә, күпчелек үзбәкләрнең мөнәсәбәте безгә уңай.

– Сез Нәзгать әфәнде белән ничек туган буласыз инде?

– Нәзгатьнең бабасы Гайнулла белән Әсәдулла бабам бертуганнар булган.

Шушы урында сүзгә Нәзгать Мәгърифәтуллин үзе кушылды.

– Минем дәү әтинең әтисе Мәгърифәтулла исемле булган. Гайнулла белән Әсәдулланың әтисе инде ул. Мәгърифәтулланың әтисе Хәбибулла булган. Әгәр фамилия бабай исеменнән ясалса, хәзер минем фамилиям –Гайнуллин, Маратныкы Әсәдуллин булыр иде. Кабаев фамилиясе Хәбибулла исеменең үзгәртелгән формасы гына ул. Мәктәптә укыган вакытта без биш бала – бөтенебез дә Кабаев булып йөрдек. Мәктәп дусларым мине әле дә Кәбәй дип йөртә. Мин үзем 1954 елгы. Әтием 1950 елда фамилиясен Кабаевтан Мәгърифәтуллинга күчерсә дә, ул вакытта метриканы карап тору юк иде бит, мәктәптә безнең барыбызны да Кабаев дип йөрттеләр. Шулай итеп өч бала – 1950 елга хәтле туганнар Кабаев булып калган, 1951 елгы апам белән мин Мәгърифәтуллинга әйләнгәнбез. Дөрес, ике апам кияүгә чыкканнан соң берсе Камалова, икенчесе Хәбиева булды. Ә менә 1949 елгы Марат абыем Кабаев булып йөрде. Туганнан туган энем Марат белән тулысынча адаш булалар инде. Марат абыем хәзер вафат инде. Дөрес, аның балалары Марсель белән Ләйсән Кабаевлар булып йөри. Ләйсән хәзер ТР Югары судында судья ярдәмчесе булып эшли (кыскартылган исемнәрдән фамилия ясау дигәннән. Безнең Мөслим – Актаныш якларында Мөхәммәтдинне Хәмәй дип кыскарту гадәте бар. Хамаев фамилиясе шул Хәмәй исеменнән инде. Р.М.). Безнең гаиләдә әле тагын бер фамилия бар иде. Әнием Шәйхетдинова булып йөрде. Менә шундый хәл: бер гаиләдә – өч фамилия.

– Марат әфәнде, кызыгыз Ләйсән дә спортчы булып киттеме?

– Ул яшүсмер чагында фехтование белән нык кына шөгыльләнгән иде, әмма ташлады. Хәзерге вакытта Мәскәүдәге бер вузда укый, кунакханәләр системасында эшләргә җыена. Без хатыным Люба белән аерылыштык. Хәзерге вакытта ул Алинә һәм Ләйсән белән бергә Мәскәүдә яши.

– Хатынсыз тору кыендыр бит?

– Билгеле, кыен. Минем инде яңа гаиләм бар. Без Наташа белән Ташкентта ук гаилә кордык. Казанга күчеп килгәч, никах укыттык. Фәрхәд хәзрәт аңа Наилә дип исем кушты.

– Алинә хәзер спорт белән шөгыльләнмидер инде?

– Ул инде зур спорттан китте. Әмма спортчыларны онытмый. Үзе оештырган фонд физик культураны пропагандалауга шактый зур өлеш кертә, мөмкин булган кадәр спортчыларга ярдәм итеп тора. Депутат буларак та эше күп аның. Без Алинә белән хәзер сирәк күрешәбез. Хәер, ул үзе дә өйдә сирәк була.

– Алинәнең әнисе Люба ханым да, мөгаен, спортчы булгандыр әле.

– Әйе, ул да спортчы иде. Баскетбол белән шактый озак һәм яратып шөгыльләнде.

– Үзбәкстанда футболга игътибар җитәрлек дип уйлыйсызмы?

– Үзбәкстан – футболга мөккибән китүче инде ул. Советлар Союзы вакытында да, хәзер дә бездә футболга зур игътибар бирелә. Даими рәвештә “Күн туп” турнирлары үткәрелә, бездә футбол – ишегалды спорты буларак та гаять киң таралган уен. 2006 елдан башлап, илнең футбол федерациясен Усманов җитәкли башлагач, футболга игътибар тагын да артты. Хәзер һәр өлкәдә футбол академиясе ачыла. Аларны интернат-академия дип тә йөртәләр. Анда иң сәләтле малайларны җыеп өйрәтәләр. Шуңа күрә киләчәктә футболда уңышлар тагын да зуррак булыр дип уйлыйм.

– Сездә дә читтән легионерлар чакыру киң таралганмы?

– Әлбәттә, чакыралар инде. Алар хәзер кайда юк соң? Европа дәрәҗәсендә уйнарга, халыкара ярышларда катнашырга теләсәң, конкуренциягә сәләтле, җитди таләпләргә туры килә торган спортчылар кирәк. Билгеле, үзебезнең малайларны да үстерү, лаеклы алмаш әзерләү зарур. “Рубин” каршында да академия бар бит. Иншалла, анда йөргән малайлар, бәлкем, тора-бара йолдызга әверелер. Мин шуңа өметләнәм. Әмма әлегә, үзебезнең осталар җитмәгәч, читтән легионерларны җәлеп итәргә туры килә.

– Футболда аеруча нинди проблема кискен тора?

– Беренче мәсьәлә климат дип әйтер идем мин. Элек уен календаре яз-көз айларына карап төзелә иде. Хәзер киресенчә, көздән язга кадәр уйныйбыз. Югыйсә, җәй айларында рәхәтләнеп уйнап булыр иде. Майдан октябрьгә кадәр уйнарга нәрсә комачаулый соң – аңламыйм. Инде көздән язга кадәр уйнауга өстенлек бирәләр икән, җылытылган футбол кырлары ясарга кирәк. Трибуналар буш булмаска тиеш. Салкында футбол карарга килсәләр дә, халык аз була бит. Әнә Испаниядә нинди матур футбол кырлары ясыйлар.

– Футбол җанатарларының күмәкләшеп кара-каршы орышуларын ничек карыйсыз?

– Бу бик күңелсез хәл, әлбәттә. Әнә Англиядә, Германиядә халык андый түгел. Анда халык футболга матур, күңелле тамашага килгән кебек җыела. Дөрес, элекке елларда Англия җанатарларының яманаты бөтен дөньяга таралган иде. Алар кайсы илгә барса да маҗара чыгармый калмады. Әмма инглизләр бу “чирдән” котылды. Хәзер анда футболга спектакльгә барган кебек йөриләр. Хәзер Англиядә бәрелешләр бөтенләй диярлек булмый.

– ХХ гасырда зур спорт зур бизнеска әйләнде. Спортчыларга кайсы ил өчен уйнасалар да барыбер: кем күбрәк түләсә, шуның данын яклый, диләр.

– Чынлап та, зур спорт күптән зур бизнеска әйләнде инде. Спортның команда төрләренә карамаганы да, әйтик, көрәш тә акча эшләү юлы хәзер.

– Абыегыз, апагыз да исән-саумы? Аларда Ташкентта торамы?

– Әйе, икесе дә Ташкентта яши. Хәзер икесе дә пенсиядә. Ренат абыем гомер буе милициядә эшләде, Луиза апам төзүче-инженер вазыйфасын башкарды.

– Корбан Бердыев намаз укый диләр, Сез дә укымыйсызмы?

– Әйе, Казанда бишвакыт намаз укый башладым. Әмма бу беренче чиратта Корбан әфәнденең түгел, Нәзгать абыйның шифалы йогынтысы нәтиҗәсендә булды. Ул болай да инде безнең гаиләгә даими ярдәм итеп тора.

Рәсемдә Марат Кабаев кызы Алинә белән

 фото # 1

 фото # 2

 фото # 3

 фото # 4

 фото # 5

 фото # 6

 фото # 7

 фото # 8

 фото # 9

 фото # 10

 фото # 11

 фото # 12

 фото # 13

 фото # 14

 фото # 15

 фото # 16

 фото # 17

 фото # 18

 фото # 19

"Журналистикада исем": Фәния Арсланова ("Ватаным Татарстан" газетасы); Ирина Бертман ("Новый Зай" газетасы); Светлана Брайловская ("Российская газета"); Рәсимә Галиева ("Ватаным Татарстан" газетасы); Резедә Ганиева ("Чаллы-ТВ" ТРК); Земфира Гыйльметдинова ("Сәхнә" журналы); Алена Демина ("Казан" ТРК); Шәмсия Җиһангирова ("Яңа гасыр" ТРК радио); Светлана Костина ("Первый канал" ААҖнең Казандагы хәбәрчеләр пункты); Наталья Рәҗәп-Алиева ("Түбән Кама телерадиокомпаниясе"); Екатерина Сайбель ("Хорошая елабужская газета"); Гөлсинә Хәбибуллина ("Хезмәт" газетасы, Балтач районы); Гөлназ Хөҗҗәтова ("Актаныш FM радиосы"); Илдус Шакирҗанов ("Молодежь Татарстана" газетасы); Энҗе Шәйхетдинова ("Яңа гасыр" ТРК).

Китап авторы – журналист: Юлия Андреева ("Психология журналистики" дәреслеге); Атлас Гафиятов ("Сабантуй мәйданыннан" китабы); Рәфис Могыйнов "Против железного потока" ("Тимер ташкынга каршы", "Порохом пахнущие строки" китаплары); Ирина Яковлева ("Перейти Рубикон" китабы) (Чаллы җинаятьчел төркемнәрен тар-мар итү хроникасы).

"Темасы – җирле, осталыгы – башкалача": Ләйсән Газизова (Актаныш мәгълүмат-редакция үзәге); Ирина Заһретдинова ("Актаныш таңнары" газетасы); Надежда Львова ("Зеленодольская правда" газетасы); Антонина Никипчук ("Нижнекамское время" газетасы); Гөлнара Салихова ("Елабужская служба новостей" АНО); Лира Сәхапова ("Луч" телекомпаниясе, Әлмәт); Алсу Спиридонова ("Нократ" – "Вятка" газетасы, Мамадыш районы).

"Район массакүләм-мәгълүмат чаралары": "Дуслык" ("Дружба", "Туслах" газетасы, Нурлат районы); "Зәй офыклары" газетасы (Зәй районы); "Новая Кама" газетасы (Алабуга районы); "Нократ" ("Вятка") газетасы (Мамадыш районы); "Сарман" газетасы (Сарман районы).

"Шәһәр массакүләм мәгълүмат чаралары": "Луч" телекомпаниясе (Әлмәт); "Чаллы ТВ" телерадиокомпаниясе; "Челнинские известия" газетасы (Чаллы); "Яшьләр заманы" ("Молодежный меридиан") газетасы, Әлмәт.

"Туган тел" номинациясе: Эльвира Әсәдуллина ("Өмет" газетасы, Баш­кортстан); Асия Гомәрова ("Шаран киңлекләре" газетасы, Башкортстан); "Татар дөньясы" газетасы (Омск); "Яңарыш" газетасы (Удмуртия).

"Объектив аша караш": Рөстәм Җәләлиев ("Казан" ТРК телеоператоры); Олег Матюшин ("Первый канал" ААҖнең Казандагы хәбәрчеләр пункты телеоператоры); Гөлнара Сагиева ("Казан" журналы фотохәбәрчесе); Наталья Смирнова ("Молодежь Татарстана" газетасы фотохәбәрчесе); Таһир Хәсәнов ("Татарстан" ГТРК телеоператоры); Алексей Шишмагаев ("Нократ" ТРК телеоператоры).

"Интернет – массакүләм мәгълү­мат чаралары": "Знамя труда" газетасы сайты (Әлмәт); "Казан" ТРК сайты; Түбән Кама телерадиокомпаниясе сайты; "Челнинские известия" газетасы сайты.

"Корпоратив массакүләм-мәгъ­лүмат чаралары": "Время "Татнефти" ведомство телестудиясе; "Казанский медик" газетасы (Казан дәүләт медицина университеты); "Нефтяник" газетасы ("Әлмәтнефть" НГДУ); Түбән Кама "Нефтехим" ААҖнең ведомство телестудиясе; "Хезмәттәш авазы" газетасы (Түбән Кама "Нефтехим" ААҖ).

"Дебют" махсус номинациясе: Инеза Бикеева ("Наш дом – Татарстан" журналы); Алмаз Гафиятов ("Яңа гасыр" ТРК); Линар Закиров ("Ялкын" журналы); Екатерина Кудинова ("Татарстан" ГТРК); "Халкым минем" газетасы.

"2012: Татарстан Республикасында тарихи-мәдәни мирас елы": журналистлар премияләре буенча комиссия әлеге номинациягә гаризалар кабул итүне дәвам иттерү һәм аңа ел азагында йомгак ясау турында карарга килде.

"Бәллүр каләм" XV бәйгесенең махсус бүләкләре белән бәйгедә катнашкан туган якны өйрәнүче түбәндәге журналист­ларны бүләкләү турында карар ителде:

Илдус Диндаров ("Зирекле – туган җирем" китабы); Азат Сункишев ("Югалган авыллар" китабы). 

Каталогта татар милли сынлы сәнгатенә нигез салучыларның берсе Бакый Идрис улы Урманченың (1897–1990) Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музее (Казан), Дәүләт Шәрык халыклары музее (Мәскәү), Татарстан Республикасы Милли музее (Казан), “Казан” милли мәдәни үзәге (Казан), Ш. Мәрҗани исем. фәнни һәм мәдәни программаларга теләктәшлек итү һәм үстерү фонды (Мәскәү), Галиев галереясы (Мәскәү) һәм хосусый тупланмалар җыелмасыннан нәкыш, рәсем, сынчылык, декоратив-гамәли сәнгать, юнәлешендәге кабатланмас иҗаты яктыртыла һәм Татарстан Республикасының күренекле сәнгать белгечләре тарафыннан шәрехләнә.

Сәнгать белгечләренә, рәссамнарга, мәдәният әһелләренә, шулай ук сәнгать сөюче киң даирә укучыга тәкъдим ителә.

 Казан. "Заман" нәшрияты. Рус, татар һәм инглиз телләрендә. 160 бит. 

МӘГЪСҮМ ГӘРӘЕВ:

Әдәбиятыбыз турында

Бүгенге көндә татар язучылары арасында халыкара аренага чыгарлык бер кеше дә юк. Элеккеге заманнарда, Гариф Ахунов рәис булып эшләгән чорда, Мәскәүдә ай саен 5-6шар китап чыгарыла иде. Татар язучыларының рус теленә тәрҗемә ителгән әсәрләре. Хәзер Мәскәүдә кайсы татар язучысының әсәре чыкканы бар? Моның сәбәбе нәрсәдә? Сәбәбе гади. Татар язучылары дөнья аренасына чыгардай сыйфатлы, актуаль әсәрләр иҗат итә алмый. Шәхсән минем андый әсәрне күргәнем юк. Безнең язучылар көн кадагына суккан темаларны күтәрә алмый, алар чынбарлыктан ерак булган әкият язып яталар. Ни өчен бездә “Гарри Поттер” кебек әсәрләр юк? Аны бит дөньядагы барлык телләргә дә диярлек тәрҗемә итеп бетерделәр. Бу битарафлык, булдыксызылык үзебезнең балаларны, милләтне хөрмәт итмәү.

Язучылар берлеге турында

Язучылар берлегенең исемен хәзер “Галимнәр союзы” дип үзгәртергә кирәк. Андагы язучыларның күбесе үзләренең диссертацияләре белән берлеккә кергән кешеләр. Анда хәзер сәләтсез, булдыксыз, әмма югарыга үрмәли белүче кешеләр кереп тулды. Талантсыз шагыйрь һәм язучы кисәкләре, гадәттә, шулай үрмәли яктыга.

Корылтай турында

Язучылар корылтаенда Устав үзгәртеп, яңа срокка калырга омтылу – ул булдыксыз кешеләр эше. Булдыксыз, кулыннан эш килми торган кеше срок озынайтып карый. 7 ел эшләгән икәнсең, күрсәт эшеңне. Нишләдең син ул вакыт аралыгы эчендә? Мин татар язучылар оешмасыннан бик озак гомергә җитәрлек эш калдырган 2 генә кешене беләм. Җитәкчеләрне әйтүем. Беренчесе – Гомәр Бәширов. Ул Аккош күлендә язучыларның ял базасын төзетте. Икенчесе – Гариф Ахунов. Ул язучыларны подвалдан өскә чыгарды. Ягъни, фатирлы итте.

Мин бүгенге көндә ишеткән кандидатлар арасыннан бердәнбер лаеклысы Вахит Имамов дип саныйм. Аны халык таный, халык белә. Ул халыкны үзе дә белә. Аралаша белә. Ул яхшы оештыручы һәм коммерсантлар белән уртак тел табып эш итә беләчәк кеше. Бу – бүгенге көннең иң мөһим сыйфаты. Ә акчаны җиңел генә бирмиләр, акчаны сорап һәм тир түгеп ала белергә кирәк.

Язучылар бинасын төзекләндерүне эш дип санасак, аны шунда ук эшләп куярга кирәк иде. Аңа бит акчаны шул ук елны бүлеп бирделәр. Эшләгән кеше, эшен күрсәтәсе килгән кеше, сайланып куелуга ук, җиң сызганып тотына ул. Чабышка чыккан атлар финишка килеп җиткәндә генә йөгерә башламый бит.

ФОАТ САДРИЕВ:

Корылтай турында

Уставны үзгәртү кирәк тә түгелдер инде ул. Әгәр язучылар Илфак Мирза улын калдырырга тели икән, Устав үзгәртү дә мәҗбүри түгел. Мин иртәгә корылтайда чыгыш ясарга да җыенам, Әлмәт язучылар оешмасы исеменнән чыгыш ясауны миңа тәкъдим иттеләр. Анда да әйтәчәкмен бу фикерне.

Рузвельтны да бит, халык теләгәч, дүрт срокка сайлаганнар. Ә безнең Устав ул әллә нәрсә халыкара документ түгел. Кирәк табалар икән, бу сайлауны Устав үзгәртеп тә эшләргә мөмкин. Илфак Мирза улы бит ул бик авыр вакытта килде, финанслау беткән вакытта. Бәлки кемнәргәдер эшләми кебек тә тоелгандыр, андый фикерләр дә ишеткән булды. Тик миңа калса, ул эшләргә сәләтле кеше. Бу урынга башка лаеклы кандидатуралар күрмим. Бәлки миңа моннан, Мөслимнән торып күренмидер.

Бәхилләшү сүзе

Кайбер кешеләр дөньядан киткәндә үзләре белән бөтен бер халәт-яшәешен алып китәләр, ул кеше яшәгән тирәлек озак еллар буена ятим кала.

Мөхәммәт Мәһдиев.

Гомеренең соңгы баскычында да Мөхәммәт, көтелмәгәнчәрәк «элемтә чарасын» кулланып, үзе булып калды. Бер шәһәрдә яшәп, телефон аша аралашып торсак та, Тукайлардан килгән йолага тугрылык саклап, ул миңа бәхилләшү сүзен хат аша җиткерде. Бердән, телефоннар тыңлана, ә хатны ачсалар да күп кеше укымый, икенчедән, мәктүпне кат-кат төзәтеп, җиде кат үлчәп, сүзеңне һәр яктан уйлап кәгазьгә төшерергә була, дип уйлаган күрәсең акыл иясе. Әйткән сүз кош мисле оча да китә, чиста биткә төшерелгән кәлимә, каккан кадак кебек, озакка кала, аны, авторын юксынган саен, алып укып та була. Мөхәммәтнең 1995 елның февраль азагында миңа атап язган хатын шулайрак кабул иттем. Мөрәҗәгатенең соңгы җөмләсе монда язылганнардан сер ясамаска кирәклекне искәрткән иде. «Коллективка минем бу бәхилләшүемне уч. советта белдер (ул чорда мин татфакның деканы идем). Күчтәнәч, билгеле». Урында яткан хәлендә дә үзендә шаярырга көч табуы һәм инде биш ел факультеттан читләшкән, ул аралашкан чор коллективы яңа әгъзалар исәбенә шактый яңарган булса да, Мөхәммәтнең үзен һаман татар филологиясе, тарихы һәм көнчыгыш телләр берлеге укытучысы дип санавы, деканнан хатының бер өлеше белән таныштыруны соравы аның бөеклеген, киң күңеллелеген күрсәтүче бер дәлил дип таптым мин. Бу хат миңа атап язылган булса да, бу очракта аны тулысынча китерү лазем дип саныйм.

«Хөрмәтле Тәлгат дус!

Март аенда мин теге дөньяга китеп барам. Врачлар килде, консилиум булды.

Синең белән әйбәт, дус яшәдек, сиңа рәхмәт. Васыятем:

1. Мине озатырга дип укытучылар, студентлар алып килә күрмә.

2. Мине бик шыпырт кына үземнең авылга озатачаклар.

3. Транспорт-фәлән мәсьәләсен Р.Мөхәммәдиев (ул чорда Язучылар берлеге рәисе. — Т.Г.), Арча, Н.Мостафин (укучысы, бизнесмен. — Т.Г.) хәл итәр дип уйлыйм.

4. Ренат Мөхәммәдиев белән сөйләшсәң — мин бик теләр идем (кабердә инде нигә ул!) некрологка университетның бүгенге ректорының да кул куюын (Р.М. бу турыда белә).

5. Бөтен коллективка минем ихтирамымны тапшыр, соңгы сәламемне әйт. Минем балаларым сиңа йомыш белән килсә — ярдәм ит.

Хуш, бәхил бул!

Имза».

Мәһдиевчә төгәллек, уйланылганлык таң калдырырлык. Сүзләрне гаять ачык итеп, хәрефләрне элеккеге күчереп язучылар (хәттаннар) кебек чыгарган, хатны укыгач, күздән ирексездән яшь атылып чыкты. Телефоннан чылтыратып тормыйча, Чехов базары янындагы яңа фатирына юл тоттым. Ишекне Лилия ханым ачты. Борчылуы йөзенә, кара тап булып күз төпләренә чыккан.

— Менә шундый хәлләр бит әле, Тәлгат. Якын туганнардан башка бер кешене дә кертмәскә кушты. Таныш-белешнең, дусларның күңелендә чибәр, сәламәт Мәһди булып каласым, чирләшкә килеш күренәсем, дошманнарны шатландырасым килми, ди. Мөхәммәтнең холкын беләсең инде. Сиңа каршы килмәс. Сез якын дуслар бит.

Шул арада күрше бүлмәдән, акрын гына атлап, үзе килеп чыкты. Өстендә соры төскә кызыл тасмалар төшерелгән җылы күлмәк, җиңел чалбар, аягында йомшак өй чүәкләре. Берничә атна күрешмичә торган идек. Ябыккан, яңак сөякләре алга чыккан, күз карашы элеккеге кебек ут уйнатып тормаса да җанлы, ягымлы, йомшак.

— Нәрсә, хәзрәт, чын-чынлап чирләргә булдыңмы әллә?

Ул минем сорауны җитдигә санамыйча, туры җавап бирмичә, кулы белән ишарә ясап, кабинетына алып кереп, диванга утыртты.

— Минем хатны алдыңмы?

— Алдым. Шуның өчен йөгереп килеп җиттем. Бераз арттырасың бугай. Әле безгә яшисе дә, яшисе.

Минем бу сүзләрне дә колак яныннан уздырып, хатына сыймаган фикерен әйтеп калырга ашыкты.

— Мин, Тәлгат дус, үз хәлемне үзем беләм. Гаҗәп бит: әҗәлем якынлашкан саен мин үлемнән курыкмый башладым. Минем әни кешеләргә начарлык эшләмәсәң, кешенекенә тимәсәң Ходай Тәгалә җиңел үлем җибәрә, ди торганые. Гел яхшылык эшләп тору кулымнан килмәсә дә, аңлы рәвештә берәүгә дә начарлык кылмадым. Хәтта үземә күпме аяк чалган, нервымда уйнаган Альберт Яхинны да гафу иттем. Бу хакта үзенә дә чылтыратып әйттем. Сиңа исән-сау яшәргә, эшләргә!

Шуннан соң да аның янында берничә тапкыр булдым. Хәле начарайганнан начарая барды. Бик нык ябыкса да, рухы белән матур, мөлаем, олы кеше булып калды. Ул табиблар фаразы буенча мартта түгел, ә июнь уртасында фани дөньяны ташлап китте.

Мәһдиев парадокслар кешесе иде. Соңгы юлга озатырга күп кеше кирәк тә булмады. Күпләр белми-сизми дә калды. Әйткәнемчә, тантаналы, купшы күмүдән баш тартты. Гади генә, тыйнак кына, әмма тирән мәгънә белән, саф татарча, мөселманча әнисе янына җир куенына кереп ятты, сөеклебез.

Тормышка, табигатькә, матурлыкка, яшәешнең һәр күзәнәгенә гашыйк, һәр җан иясенә бары тик бәхет теләгән, көр күңелле, җор телле сүз остабыз яшәргә дә, яшәргә тиеш иде әле... Ниһаять, кешеләрчә көн итәрлек фатиры булып, оныгы Зөһрә тугач кына ул, картлыгын күрмичә, безне ташлап китте.

Каләмдәше Аяз Гыйләҗев Мөхәммәт Мәһдиев күмелгәннән соң Гөберчәк зиратының статусы үзгәрде, дип язып чыкты. Күмүдә катнашудан мәхрүм язучылар, укытучылар, күпсанлы шәкертләре каберенә җәй буена агылдылар. Мәһдиевнең туган авылында югары кимәлле музей ачылды (1996 елда). Аны ул вакытта Арча леспромхозы директоры, хәзер район хакимияте башлыгы Алмас Назиров төзетте. Язучының күпсанлы укучылары исеменнән аңа мең рәхмәт, саулык-сәламәтлек, озын гомер теләп калабыз.

Җәсәде янында әйтәсе килгән берише фикерләремне хәзер кәгазьгә төшерергә булдым. Мәһдиевнең үзен һәм иҗатын яхшы беләм дип саныйм, бу истәлек-хатирәләр китабында шул хакта әйтергә дә тырыштым. Әсәрләре, каһарманнары, яшен ташыдай чагыштырулары, энҗе-мәрҗәннәр белән чигелгән теле хәтердә, йөрәктә, күз алдында. Биредәге саубуллашу кәлимәм аның имән агачыдай тирән тамырлы шәхесе турында гына.

М.Мәһдиев ХХ гасырның икенче яртысында татар халкы бирә алган олы затларның олпатлысы иде. Ул рухи, мәдәни, хәтта физик яктан да нык, көчле, әмма Октябрь фетнәсе нәтиҗәсендә шактый бәла-казага тарган, тукмалган, кимсетелгән, укымышлы, зыялы нәселдән. Акыл казанының тирәнлеге, хәтеренең үзенә элеккәнне читкә җибәрми торган капкындай булуы Мөхәммәтне затлы шәхес итеп, тирәлектән аерып тора иде.

М.Мәһдиевнең әдәби-нәфис могҗизаларына мөкиббән киткән хәлдә дә без аның олы галим, авызында былбыл сайраткан укытучы-лектор, ачы телле тәнкыйтьче булуын истән чыгармыйк. ХХ гасыр башында яшәгән һәм эшләгән бик күп олы шәхесләрне, сәясәтчеләрне, иҗтимагый эшмәкәрләрне ул ачты, аклады, укучыга алып кайтты. Ул алар турында кайбер галимнәр кебек укып булмаслык корама, ясалма, тәрҗемә лөгать белән язмады, биредә дә, сурәтле фикерләүгә, сыгылмалы телгә өстенлек бирде. Егерменче гасыр башы әдәби хәрәкәтен өйрәнүдә тарихилык һәм миллилек принципларына таянды. Баганаларны дөрес һәм урынлы утырткан, дөньяга карашына, үз принципларына турылыклы калган өчен аңа әзер докторлык диссертациясен якларга бирмәделәр. Әүвәл тиешле кешеләр аның хезмәте тирәсендә бәхәс, тавыш күтәрделәр. Ул-бу килеп чыкмасын дип, ике куллап кәнәфиенә ябышып утырган адәмнәргә шул вәсвәсә җитә калды. Өстән төшкән әмерне үтәргә өйрәтелгән йомык бөерле, йомшак бавырлы галим-голамә Мәһдиевне «батыруга» булыша. Хәер, барысы да андый булмагандыр... Аны аңлаганнары, яклаганнары да булуы безгә мәгълүм.

М.Мәһдиев кешеләргә биоҗегәр бирүгә сәләтле, аралашу, гәп корып, сөйләшеп утыру өчен җайлы кеше иде. Тукай иҗатын өйрәнү белән бәйле бер сәяхәт нигезендә аның бу сыйфаты турында Р.Мөхәммәдиев «Мәһдиев иленә сәяхәт» истәлек-мәкаләсендә бик гамьле итеп язып чыккан иде. Язучының замандашларына мөнәсәбәтен ачуга багышланган бүлектә аның барча таныш-белешләрен атап булмады. Ул үзе эшләгән университет деканнарының да якын сердәше (Индус Таһиров, Рәмзи Вәлиев, Җәмил Сафиуллин, Флорид Әгъзамов), үзе белән бергә әдәбият фәненә хезмәт иткән галимнәрнең (Азат Әхмәдуллин, Хатыйп Миңнегулов, Марсель Бакиров), күренекле тарихчыларның (Әзһәр Мөхәммәдиев, Риф Хәйретдинов, Равил Фәхретдинов, Равил Әмирханов) киңәшчесе иде. Ул аларның һәркайсы белән уртак тел таба алды, дустанә яшәде. Милләтнең җаны, көче — аның телендә дигән иманда торды Мөхәммәт. Аныңча тел — милли интеллектның югары казанышы, тарихи аң җимеше. Ул, рәсми диннәр туганчы ук, барлыкка килгән. Соңрак алар бер-берсенә таянып, ярдәм итешеп яшәгәннәр, үскәннәр. Ул татар теленең кардәш төрки лөгатьләр арасында ихтирамлы аралашу чарасы, бай һәм тирән тамырлы әдәбиятлы булуы белән горурлана иде. Телне гасырлар тудыра, ә аны юк итү өчен берничә буын да җитә икән. Тел яшәсә генә халык яши. «Телсез» халыкның дөнья базарында урыны юк. Халыкның теле аралашу чарасы буларак үзе бер могҗиза, милләтне яшәтү чарасы.

Мөхәммәт татар теленең байлыгын яхшы белеп, сурәтлелек көчен тирәнтен сизеп, әсәрләрендә аның берәү дә игътибар итмәгән раушан нурларын балкытып иҗат итсә дә, һәр яңа сүзгә, яңа гыйбарәгә ифрат игътибарлы булды. Халыктан колагына иңгән сүз озак та үтми аның әсәрләрендә, яңа мохиттә, энҗе-гәүһәр кебек ялтырап ачыла.

Укучылары белән очрашу — Мөхәммәтнең яшәү рәвеше иде. Бик тәмләп, иренмичә, сорауларга җавап бирә дә, үзенең яраткан мәүзугына кереп китә.

— Миңа бик күп чит илләрдә булырга туры килде, — дип башлап китеп, Рим, Парижлар матурлыгына тукталып, шунда ук халыкны, милли телне, милли йөзне саклау мәсьәләләренә килеп чыга, балаларын ана теленә өйрәтә белгән фин татарларын үрнәк-өлге итеп искә алып тәмамлый иде чыгышын. Күзе үткен, чая, зиһене тырнаклы булуы ярдәм итә иде аңа чыгышларында.

Халкыбызның киләчәген ул Русиядә демократик көчләрнең җиңүе белән бәйләде. Шунда да СССР дигән империянең капыл таркалуы гражданнар сугышына китереп чыгарыр дип курыкты. «Тегермән ташы арасына аз санлы халыклар эләгә, 100 миллионлы милләткә зарары тими аның», — дип, чын-чынлап борчыла, уйлана иде халык язучысы.

Гаяз Исхакый турында без ләм-мим берни белмәгән, ишетмәгән чорда ук ул аның рәсемен шәхси өстәлендә, каршысында тотты. Әдипнең иҗатына югары бәя биреп, тиз генә дәүләтчелекне торгызу мөмкинлегенә ышануының хыялый, утопия икәнлеген искәрткәне дә хәтердә. Мәгәр ул Гаяз Исхакый кебек үк хакыйкатьнең ахыр җиңәсенә ышанып яшәде. Бөтен холкы, яшәү рәвеше белән демократ булса да, ул эшче сыйныфына табынмады. Пролетариат, шәһәр авылны, табигатьне юкка чыгара, татар авылы белән бергә халкыбызның милли рухы, әдәп-әхлак гадәтләре, тормыш итү фәлсәфәсе юкка чыга дигән иманда торды әдип. Бу яктан ул урыс язучылары С.Есенин, В.Астафьев, В.Распутин, В.Солоухин, В.Белов кебек сүз осталарына якын торды. В.Шукшин хикәяләрен аеруча югары бәяләде. Әлбәттә инде аның өчен иң олы шәхес, иҗатына мөкиббән киткән язучысы Габдулла Тукай булды. Сүзнең кадерен, тәмен белгән кеше буларак, ул Тукайның берәр җөмләсен, сүзен бозганны, алыштырып куйганны сизсә, ишетсә, җен ачулары чыга торгание.

Соңгы елларда, бигрәк тә тәненә яман чир үтеп кергәч, Мөхәммәт буй-сыны, чандырлыгы, туры аркасы, ап-ак чәче, тирәнгә урнашкан акыллы, мәгънәле күзләре, киләчәк кешесе булуы белән Хәсән Туфанга охшый барса, эчке бәйсезлеге, буйсынмас, баш бирмәс менәзе белән урысның бөек язучысы Иван Бунинны хәтерләтте. Әлбәттә, татар язучысы үз илендә рәнҗетү, кыерсыту күрсә дә, урыс морзасы үрнәгендә, җиңел генә чит илгә чыгып китеп, гомерен Парижда үткәрү мөмкинлегеннән мәхрүм иде. Үз җирендә эчке мөстәкыйльлегеңне саклап калуы кыенрактыр да әле. Кем белсен!

Дингә хөрмәте, ихтирамы зур булып, Коръән сүрәләрен күп белсә дә, аны диндар кеше дип булмый. Шулай да бер тәнкыйтьченең Аллага, дингә тел-теш тидерүен ишеткәч, бик нык ачуланганы хәтердә: «Кеше имансыз яши алмый. Андый адәмнәр авыр үлә».

Ә үзе фани дөньяны, әйтәсе васыятьләрен әйтеп, теләк-ниятләрен язып, җиңел ташлап китте. Рухы күкләргә, тәне оҗмахка иңде.

Әдәби әсәрләре, иҗтимагый-сәяси эшчәнлекләре белән халкыбыз, җәмәгатьчелек күңелендә, рухани мәркәзебездә тирән эз калдырган шәхесләрне вакыт галиҗәнапләре алар яшәгән елларны, айларны, көннәрне ераккарак чигендерә барган саен күңелдә югалту, сагыну, юксыну хисе көчәя бара икән. Иҗатлары, яшәешләре белән үзенә бер мохит тудырган мөрәүвәтле затларның истә калган, хәтердә уянган һәр сүзе, җөмләсе, фикере, фәтвәсе, вакыйга-хәлләргә мөнәсәбәте яңа мәгънә-төсмерләре белән ачыла бара. Дөрес, элегрәк яшәп киткән, халыкның мәдәни тормышында эз калдырган затларны идеаллаштыру, арттыру, «вәт теге заманда яшәгәннәр, эшләгәннәр, язганнар бит көчле адәмнәр, без вагайдык, гулливерлар-алыплар заманы үтеп киткән», кебек уфырулар, үкенечле тел шартлатулар һәр чорда булган һәм үткән биеклекләрне сагыну хасияте кешелекнең яшәп киткәннәргә ихтирам билгеседер.

Бабасы Г.Бәширов әйткәнчә, Мәһдиев иҗаты күпертеп бәяләүгә мохтаҗ түгел. Чөнки аның романнары, бәян-хикәяләре, саллы фәнни вә җанлы тел белән язылган тәнкыйть мәкаләләре, архив, вакытлы матбугат битләрендә эзләп табылган чыганакларга таянып язылган хезмәтләре вакыт узган саен яңа сыйфатлары белән ачылып, аңлаучыларын, яклаучыларын күбрәк таба баралар.

Бик кызганыч, әдип белән аралашкан дуслары, якыннары, хезмәттәшләренең сафы агачлары киселә барган урман кебек сирәгәя. Шул чорда яшәгән, әдәбият йөген бергә тарткан кешеләрнең хәтере дә тормыш ваклыкларының һәммәсен истә тота алмый. Бары тик вакытында язылган истәлек кенә кемгәдер кирәк булса–булмаса да мәңгелек. Янәдән Мәһдиевнең дусты, олуг язучыбыз А.Гыйләҗев сүзләрен искә төшерәм. «Мәһдиев үз күңеленә һәм аңа ышанган татар укучысына хыянәт итмәде. Бу — аның халык алдындагы батырлыгы иде». Дуслары, якыннары күңелендә дә ул бай рухлы, батыр һәм матур, хөсетсез, ачык йөзле шәхес булып калды.

Татар халкы унбиш елдан артык Мөхәммәт Мәһдиевсез, аның мирасын укып, өйрәнеп яши. Күңелләрдә талгын моңсулык... Аның гәүдәсе, сурәте, горур йөреше, елмаюы күз алдында. Менә ул киң кара чалбардан, куены ачык вельвет пинжәктән университетның мәрмәр багана сафлары тезмәсе яныннан, тирә-юньне пакъләндергеч көч белән тутырып, хуҗаларча эре-эре атлап бара. Тулы ай кичке караңгылыкны ерып, моңсу гына аның артыннан күзәтеп килә. Аларның юллары — мәңгелек.

2010—2011. 

Ни гаҗәп, тиздән 18 яшен тутыручы әңгәмәдәшем һәр сорауга бик теләп тәфсилле җаваплар бирде. Ә мин аның саен сорадым да сорадым...

– Син скейтта оста йөрисеңдер инде? Минем дә өйрәнәсем килә...

– Юк, әле яңа гына өйрәнеп киләм. Скейтка басуыма икенче атна гына.

– Берәр трюк эшли беләсеңме соң?

– Егылмаска өйрәнеп киләм бугай (елмая).

– Үзегезнең скейт белән йөрүче берәр төркемегез бардыр, шулаймы?

– Әйе, без Кольцодан ерак түгел Петербург урамында җыелышып тусланабыз. Кайбер вакытта «Казан» милли мәдәният үзәге каршына да күңел ачарга барабыз.

– Мондый уенчык кыйммәттер?

– Минеке кыйммәткә төште. Чөнки чит илдән алып кайттым. Ә болай теләге булган кеше ала алмаслык нәрсә түгел үзе.

– Чит илдә нишләп йөрдең?

– Минем әни Төркиядә яши. Аңарда кунакта булдым.

– Ә үзең Казан кызы алайса?

– Әйе, Казанныкы. Тик, ошамый миңа Казан... Монда мине аңламыйлар. Җәберлиләр, сүгәләр, хәтта эшкә дә урнашып булмый. Кыяфәтемне күрүгә борын төбемдә ишекләр ябыла. Төркиядә алай түгел. Мин анда бер кафеда официант булып эшләп кайттым. Анда кыяфәтең нинди булса да кешенең синдә эше юк. Кем ничек тели – шулай йөри.

– Ә үзең кыяфәтеңне ничек бәялисең?

– Ул минем рухыма туры килә. Мин гел яңалык яратам, яңалыкка омтылам. Көллияттә берара атна саен чәчемне төрле төсләргә буяп килүемнән сыйныфташларның авызлары ачылып кала иде. Мин башка кайберәүләр сыман башкалардан аерылып торыр өчен дип түгел, ә рухи халәтем таләбе буенча яшим. «Шулай матур» дип, кат-кат тоналка белән бетчә штукатурлап йөрүче кызларда минем эшем юк бит.

– Сине үзгәртергә теләүчеләр шулай күпмени?

– Күп. Кайбер егетләр үзгәртергә теләп нотык сөйләп кенә калмыйлар, тотып кыйныйлар да әле. Тик мин дә җавапсыз кала торганнардан түгел. Үз гомеремдә бер генә малайның борынын җимермәдем. Хәзер туганнан туган абыемның гаиләсендә яшим. Ул да кайчандыр неформал иде. Инде пирсингларын, алкаларын салды. Озын чәчләрен генә кистермәде. «Әгәр үзең булып каласың килсә, берәүнең дә коткысына бирешмә, нык тор, үз хокукларыңны якларга әзер бул!» – дип өйрәтте ул мине.

– Көллияттә дусларың бөтенләй юкмы?

– Юк. Алар миңа җирәнеп карыйлар. Мин бисексуал да әле. Ягъни миңа ир белән йокларгамы, хатын-кыз беләнме – барыбер.

– Ә егетең бармы соң?

– Бар. Ул да минем кебек.

– Бисексуалмы?

– Син нәрсә?! Ул да минем сыман наколкалы, пирсинглы һәм скейтта шуа диюем.

– Ә әти-әниең синең образыңа ничек карый?

– Әтине юньләп күргәнем дә юк. Алар күптән әни белән яшәмиләр. Аның минем нинди булуымда эше булырга тиеш тә түгел. Әни башта каршы иде. 14 яшемдә беренче тапкыр кулыма тату төшердем. Орышты, әмма берни дә эшләтә алмады. Өйдә бикләп калдыргалап карады. Тик аның бу гамәле миңа киртә була алмый иде, чөнки мин бит татуны да, пирсингны да үземә үзем ясыйм. Хәзер әни минем карашлар белән килеште бугай.

– Ә үзең киләчәктә балалар үстерергә уйлыйсыңмы? Әниең урынында булсаң нишләр идең?

– Әлбәттә, минем ике балам – бер малай, бер кыз булачак. Мин аларны бернидән дә чикләмичә, тыюларсыз гына үстерәчәкмен. Чөнки бала үзе теләгән эшне эшләп карамыйча барыбер тынычланмый, үзенекен итә. Аны тыеп тору мәгънәсезлек.

– Аңлашылды. Ә синдә пирсинглар ничәү?

– Кайчандыр егермедән артып киткән иде. Кайсын тән бозыла башлагач салдым, кайсы төшеп югалды, хәзерге вакытта 14ләп бар: кашларда, борында, телдә, колакларда, ирендә, имиләрдә, кендектә...

– Ә кайда ясату ныграк авырттыра?

– Иң авыртканы кендеккә куйдырганда булды кебек. Имиләргә ясаткандагысын хәтерләмим. Исерек баштан картага оттырып куйдырдым мин аларын.

– Наркотиклар белән дә мавыкмыйсыңдыр бит?

– Юк, миңа ул тема кызык түгел. Дөньяда наркотиклардан кала да кәеф күтәрер нәрсәләр күп. Ә тәмәке тартам.

Әңгәмәдәшем бу сүзләрен әйткән вакытта без инде ахыргы станциягә җитеп метродан чыккан идек. Ул куртка кесәсеннән чакматаш һәм тәмәке кабын чыгарып, бармак арасына нечкә сигаретны кыстырды да көйрәтеп җибәрде. Аның турында күбрәк белергә тырышып, сөйләндерә-сөйләндерә Җиңү Проспекты буйлап атлый торгач, өенә үк озатып куюым аңлашылды. Соңгы эш итеп исемен сорадым һәм телефон номерын алып, аның турында мәкалә язу теләгемне җиткердем. «Яз! – диде ул. – Исемем Яна! Ярый, егет, мин керәм! Чао...»

Татарстан Язучылар берлегенең хәзерге рәисе Илфак Ибраһимов Азатлык сорауларына җавап бирде.

– Илфак әфәнде, сез Татарстан Язучылар берлеге рәисе вазифасында инде җиде ел. Бер уйласаң, шактый вакыт. Башкарган эшләрегезгә нәтиҗә ясап, уңышларыгыз яисә кимчелекләрегез күбрәкме?

– Корылтай вакытында безнең эшчәнлек турында дүрт доклад булачак: татар әдәбиятының бүгенге хәле, перспективалары, милли  әсәрләрне башка телләргә тәрҗемә итү эшләрнең барышы,  иҗат процессын оештыруына анализ ясалачак. 

​​Әдәбият үсеш алдымы, юкмы дип кистереп әйтеп булмый, бәя бирер өчен кимендә 10-15 ел вакыт узу кирәк. Ләкин башкарылган эшләр дә байтак. Мәсәлән, язучыларның гонорарлары бик түбән иде. Без бу мәсьәләне Татарстан президентына җиткердек. Узган ел гонорар  күтәрелде. Татарстан китап нәшриятында китаплар өчен бирелгән гонорар да 150-170 процентка артты. Бу – идарәнең эш нәтиҗәсе.

Китап сату системы җимерелгәч, аларның таралу эшен җайга сала алдык. Яңа басылган китапларның 85 проценты республика китапханәләренә тарала, складларда ятмый.Эшләргә мөмкинлек бар. Язучыларның әсәрләрләре вакытлы матбугатта бастырыла, моның өчен җиде журнал, бер газета чыга.

Рөстәм Миңнехановка рәхмәт, Мөштәри урамындагы йортыбызны ялт иттерде.

– Гонорарлар үсә, ләкин татар язучыларның саны артмый. Яшьләр аз...

– Язучыларны барлыкка китерү – ул түтәлгә орлык чәчеп кишер үстерү түгел. Татар мәктәпләре кими, ана телендә уку кыскарган булса да, соңгы ун елда татар язучылары барлыкка килде. Язучылар берлегендә 30 яшькә кадәр 12 яшь язучыны әгъза итеп алдык, бу – зур эш. Яшьләргә ай саен стипендия түләнә, бу эштә "Татнефть" булыша.

Иҗат итәргә мәйдан бар: ике телдә чыга торган “Идел” журналында басылалар. Балалар әдәбиятына, милли драматургиягә багышланган конференцияләр узды, яшь иҗатчылар өчен остаханәләр оештырылды. Яшьләргә белем эстәү дә мөһим, Мәскәүдә ике кеше укыды, ләкин алар аны ташлап кайтты. Бүген ике яшь язучы Төркиядә төрек телен үзләштерә. Яшьләр барлык мөмкинлекләрне файдалана аламы, анысы инде икенче сорау.

Көндәлек иҗат процессы бара, халык күпме хезмәт башкарылганын белми. Тәнкыйтьләгәндә уңай эшләрне дә күрергә кирәк.

– Шулай да Татарстан Язучылар берлеге милли тормышта пассиврак. Милли хокуклар кысылганда, конкрет вакыйгалар булганда Язучылар берлеге вакытында да чәчрәп чыгарга өлгерми. Элегрәк милләт язмышы дип язучылар  ачлык мәйданында булды. Әнә Борис Акунин, Быковлар мәйданнан кайтып керми. Авылларга чыгып йөрүләр дә кимеде шикелле. 

– Дөрес түгел, күп йөрибез. Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы белән килешү бар, аның нигезендә дүрт ел эчендә җәй көннәрендә төрле делегацияләр белән бөтен район-авылларны йөреп чыктык. Ындыр табакларында, фермаларда да булдык, халык белән очраштык. Мәктәпләрдә даими булабыз. Әлбәттә, җитеп бетмидер.

Һәрбер язучы милләт дип яши. Урамга чыкмыйча өйдә эшләгән язучы мәйданда булучыларга караганда күбрәк хезмәт кыладыр бәлки? Аның  милләт өчен янганы әсәрләрендә чагыла. Сәясәттә берни аңламаган кеше артыннан ияреп йөрмибез. Ә аерым алган мәсьәләләрдә позицияне белдердек: 309нчы канунга каршы чыктык, яздык, Русия язучылары корылтаенда бу турыда сөйләдек. Болгар номерларын җимергәндә дә кискен карашыбызны әйтми калмадык. Язучының төп коралы – каләм. Барысы да мәйданда була алмый, минем дә алай йөрергә вакытым да, сәламәтлегем дә  юк.

– Казанда бик зурлап, шау-шу белән "Аксенов-фест" уза. Урыс әдәбиятын сөючеләр шунда җыела, зур бер тамаша ул. Яшьләрдә, гомумән халыкта милли әдәбиятка кызыксыну уяту өчен шундыйрак чаралар кирәк.

– Андый фестлар оештырыла. Без бу турыда артык кычкырмыйбыз, сөйләмибез. Мәсәлән, ел саен Саҗидә Сөләйманова исемендәге яшь иҗатчылар фестивале уза. Аны "Татнефть" белән берлектә эшлибез. Татарстанның яшьләр, спорт һәм туризм министрлыгы  белән берлектә “Иделем акчарлагы” дигән төбәкара фестиваль бар. Яңарак кына “Илһамлы каләм” фестивале барлыкка килде. Яшьләрнең иҗат җимешләре китап буларак дөнья күрә.

"Аксенов-фест" безгә үрнәк түгел, халык алдына чыгып гитара, саксофонда джаз уйнап, заманча мәдәният дип күрсәтәләр икән, бигайбә. Бу аларның мәдәниятләре.  Ләкин Чистайда уза торган Гаяз Исхакый укулары, Кызыл Байрактагы “Сәйдәш аланы” бар. Алар урыс чараларыннан ким түгел. Әлбәттә, яшьләргә яңа форматтагы чаралар кирәк, милли дә, заманча да булсын. Универсиада уңаеннан эшләргә кирәк.

– Илфак әфәнде, Сез рәис булганда беренче тапкыр Язучылар берлегенең уставы үзгәртелеп, рәислек вазифасы озынайтылды. Җомга көнне узачак корылтайда рәис сайланачак. Сезне янә бу вазифада кала дигән сүзләр йөри?

– 1999 елдан бирде безнең уставка үзгәрешләр кертелмәде. Әйе,устав өлешчә үзгәртелде. Быел да үзгәрешләр кертелергә мөмкин. Моның объектив сәбәпләре бар. Мәсәлән, язучылар корылтае барлык язучының бары тик өчтән икесе килсә генә кворум дип санала. Берлек әгъзасы булып  326 язучы исәпләнә, шуларның179ы – пенсионер. Алар арасында 80 кеше – 75 яшен узган өлкән шәхесләр. Алар киләсе корылтайга әллә килә ала, әллә юк. Шушы ике корылтай арасында гына 37 кеше вафат булды. Әгъза итеп 41 кеше алынды, ләкин 12се генә 30 яшькә кадәр, калганнары 40-50 яшьлек язучылар. Берлек акрын яшәрә, шуңа күрә бу мәсьәлә каралырга тиеш.

Рәислеккә килгәндә, үзгәрешләр булачак. Бу минем инициатива түгел, ул корылтайда каралырга да, каралмаска да мөмкин. Шулай да көн тәртибенә куелачак.

Мин җиде ел буе Татарстан Язучылар берлеге рәисе булып эшләдем. Идарә, җәмәгатьчелек белән килешеп эшләдем. Идарәгә кермәгәннәр белән дә  уртак тел таба белдем дип исәплим. Соңгы елларда икътисади кризис булуына карамастан, берлекнең матди ягын да кайгырта алдык. Әгәр дә калуымны телиләр икән, каршы килмим. Яшерен тавыш белән һәркем сайлана ала. Саркози икенче тапкыр сайланмады, ләкин аның каравы әнә Лукашенка әллә ничә тапкыр сайланды. Миннән дә яхшы намзәтләр бар.

Яшь язучылар хәзерге рәискә каршы

​​Илфак Ибраһимов Язучылар берлеге рәисе итеп янә сайланырга каршы булмаса да, аңа каршы оппозиция дә барлыкка килде.  Яшьләрнең күпчелеге теше-тырнагы белән "каршыбыз" диләр, интернетта үз фикерләрен җиткерәләр. Корылтай алдыннан яшьләр листовкалар тарата башлады.  Яшь язучылар “Моңа кадәр бер генә рәис тә кәнәфигә чат ябышып ятмады, хәтта Путин да дүрт елга булса да эштән читләшеп торды. Моңарчы башкарган эшен һәм булган хөрмәтне аяк астына салып таптыйсы килмәсә,  Илфак Ибраһимов корылтай вакытында “самоотвод” ясарга тиеш”, дип әйтәләр.

Илгиз Зәйни – утыздан артык пьеса авторы, татар драматургиясендә үз сүзен әйтә алган кеше. Илгиз берлектә рәис алмашынырга тиеш дип саный. “Барлык игелекне Татарстан Язучылар берлегеннән түгел, ә Камал театрыннан күрәм”, ди ул. Аның да фикерләрен тәкъдим итәбез.

– Язучылар берлеге "яшьләрне укытабыз" дип әйтә. Ике кеше ташлап кайтты дигәннәрнең берсе – мин, икенчесе – Йолдыз Миңнуллина. Ләкин Максим Горький исемендәге әдәбият институтында үземнең кесәмнән 25 мең сум чыгарып түләп укыдым. Йолдызга да түләнмәде. Ул ташлап кайтырга мәҗбүр булды. Саҗидә Сөләйманова исемендәге  айлык стипендия 1 мең сум. Көлке бит бу, аңа ничек яшәп була?

​​Китабым чыкканы булмады. Муса Җәлил премиясенә мине берлек түгел, ә Камал театры тәкъдим итте. Йолдыз Миңнуллина, Рүзәл Мөхәммәтшиннарның китаплары нәшриятта 3-4 ел ятып, нәтиҗәдә китапчык буларак чыкты.

Вазгыять бары тик рәис алышынса гына үзгәрәчәк. Моның үрнәге бар. Татарстан Театр эшмәкәрләре берлегенә Фәрит Бикчәнтәевне куюлары булды, Актерлар йорты кырмыска оясына әйләнде. Эксперименталь мәйданнар барлыкка килде, бер ел эчендә кызыклы бәйгеләр, фестивальләр оештырыла башлады. Әллә каян талантлы яшьләр калкып чыкты, көне-төне эш бара. Язучылар берлегенең бинасын яңарттылар, ләкин анда яңа команда булмыйча, эш җанланмаячак. Ул бит үле бер зонаны хәтерләтә. Җиде ел буена яшьләргә яңа форматтагы мәйдан булачак дип сөйләде Илфак Ибраһимов, ләкин бу сүздә генә калды һәм шулай калачак та.

Татар язучылары арасында рәис итеп куярлык кеше юкмы? Ркаил Зәйдулла буыны кешеләре бар бит бездә. Берлекнең эшенә яңа сулыш өрелергә тиеш. Ник бер кешене калдырабыз дип уставка үзгәрешләр кертелә?

Яңа бина булгач, ул дәүләт карамагына күчә,  финанслау бюджеттан булачак. Рәис тә яхшы хезмәт хакы ала торган дәүләт хезмәткәренә әвереләчәк. Яхшы пенсия турында хыялланып утырып, намуска көч төшмәсме соң?

Корылтай алдыннан кешеләр белән алдан сөйләшенгән дигән сүзләр йөри. Ибраһимовны яңадан рәис итеп калдыру тәкъдиме белән Хатыйп Миңнеголов чыгыш ясый дип әйтәләр. Бу эшне башкарырга хәтта язучылар да хурланган. Өлкән буын кешеләре Илфак абыйга тавыш бирәчәк, чөнки алар ул безнең хәлебезне белеп тора, концертларга, кичәләргә чакыра дип уйлый. Ләкин бу бит рәиснең гап-гади бурычы.

Әлбәттә, корылтай вакытында без, яшьләр, үз сүзебезне әйтергә тырышачакбыз, ләкин моны бала-чага уены буларак кабул итәргә мөмкиннәр. Ләкин язучыларда, шул ук Илфак абыйда намус дигән сыйфат җуелып бетмәгәндер дип ышанасы килә. Бу эшкә аек акыл белән карарга чакырабыз, торгынлык булмасын иде, яңа кешене сайласыннар иде, диде Илгиз Зәйни.

* * * *

Татарстан Язучылар берлеге рәисе итеп кемнең калуы әлегә ачык кала. Рәислеккә намзәт буларак Ркаил Зәйдулла, Зиннур Хөснияр, Искәндәр Гыйләҗев, Рәфис Корбан исемнәре дә телгә алына. 

Əлеге фестиваль кысаларында этник мода конкурсыннан тыш, кул эшлəре осталары катнашында күргəзмə-ярминкə һəм Казанның иң яхшы студент коллективлары чыгышыннан формалаштырылган концерт та үтте.

Чараны оештыручылар: Татар федераль милли-мəдəни автономиясе, Гражданлык җəмгыяте проблемалары институты (Мəскəү), ТР Мəдəният министрлыгы, ТР Яшьлəр эшлəре, спорт һəм туризм министрлыгы, ТР Президенты карамагындагы Мəдəниятне үстерү фонды, «Мисс Татарстан» иҗтимагый оешмасы.

Фестивальнең максаты – Идел буенда яшəүче халыкларның тарихи һəм мəдəни мирасын барлау, саклау, яшьлəрнең милли мəдəният белəн кызыксынуын арттыру.

Идел буенда яшəүче яшь модельерларның «ЭтноДар» төбəкара конкурсында быел 13 төбəктəн 65 яшь дизайнер катнашырга телəк белдерде. Модельерлар Əстерхан, Самара, Киров, Түбəн Новгород өлкəлəреннəн, Татарстан, Чуваш, Удмурт, Мордва, Мари Иле, Башкортстан республикаларыннан катнашты. Кием коллекциялəре 6 номинация буенча кабул ителде: «Балалар костюмы», «Хыял костюмы», «Көндəлек костюм», «Бəйрəм костюмы» һəм «Заманча татар костюмы». «Спорт һəм ял өчен костюм» номинациясе 2013 елда Казанда үтəчəк Универсиада алдыннан махсус игълан ителгəн иде. Жюри финалда катнашу өчен 10 төбəктəн 33 этник коллекция сайлап алды.

Модельерларның коллекциялəре тамашачыларга Казанның К.Тинчурин исемендəге театрында тəкъдим ителде. Театр бинасында модельерлар конкурсы белəн рəттəн кул эшлəре күргəзмə-ярминкəсе дə оештырылды. Күргəзмə эшендə Татарстаннан һəм төбəклəрдəн килгəн осталар үзлəренең иҗат җимешлəрен тəкъдим итте. Алар арасында төрле аксессуарлар, бизəнү əйберлəре, сувенирлар, курчаклар сатып алырга мөмкин иде.

Фестиваль ТР мəдəният министры Айрат Сибагатуллин, ТР яшьлəр эшлəре, спорт һəм туризм министры Рафис Борһанов, РФ Дəүлəт Думасы депутаты, Татар федераль милли-мəдəни автономиясе рəисе Илдар Гыйльметдинов һəм башка мəртəбəле кунаклар катнашында зур йомгаклау концерты белəн тəмамланды.
 

Казанда 160 урта белем уку йорты бар, шуларның 40ы татар мәктәпләре дип санала. Де-юре шулай, ләкин де-факто татар телендә белем бирүче бер генә уку йорты юк дисәң дә була. Үрнәк итеп телгә алынган Казанның Шиһабетдин Мәрҗәни исемендәге 2нче санлы татар гимназиясендә дә күпчелек фәннәрне урысча алып барырга мәҗбүрләр, чөнки БДИ бирәсе бар. Кызлар өчен ачылган татар мәктәбендә дә шул ук хәл. 

Татарстан элитасы да татар мәктәбенә баласын бирергә ашкынып тормый. Түрәләр, хөкүмәт даирәсе кешеләре балаларын йә Лобачевский исемендәге яки төрек-татар лицейларына бирә, йә Илсур Метшин кебек 19нчы санлы гимназиядә укыта. Мәрҗәни исемендәге 2нче санлы татар гимназиясе Камал артистлары һәм татар журналистлары балалары аркасында гына яшәп килә.

"Татар элитасы Актанышта түгел, Казанда тәрбияләнергә тиеш"

Узган ел Актанышта Татарстан һәм Русия төбәкләрендә яшәүче сәләтле татар балалары өчен һуманитар татар гимназия-интернат ачылган иде. Яңа төзелгән бинада бүген 41 бала белем ала. Укучыларның күпчелеге – Актаныш яки күрше районнарда яшәүче балалар. Шулай да Самар, Оренбур, Таҗикстаннан кайтып укучылар бар.

Ләкин Актанышта нинди генә уңайлы шартлар булдырылмасын, татар элитасын үстерү эше Казанда башкарылырга тиеш. Бу фикерне Татарстан президенты белән очрашуда Бөтендөнья татар конгрессы рәисе Ринат Закиров җиткерде.

“Актаныш үз урынында, алар тырыша, ләкин башкалада элитар татар мәктәбен булдырмыйча без дөньякүләм фикерли алган, татарга хезмәт итәргә торган шәхесләрне формалаштыра алмаячакбыз. Бу шәһәр шартларында башкарылырга тиеш. Мин бу турыда Рөстәм Миңнехановка әйттем. Ул моның белән килеште. Казанда башкалар белән көндәш булырлык татар уку йорты булмау аны да борчый, шуңа да бу эшкә җитди карарга кушты һәм хакимияткә яңа татар гимназиясенең концепциясен булдырырга дигән фәрман бирде.

Бүгенге очрашуда Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы, Татарстан Фәннәр академиясе вәкилләре булды, алар белән бергә татар гимназиясендә ничә бала, ничәнче сыйныфтан башлап укырга алынырга тиеш, мәктәп кайда, нинди бинада урнашачак кебек мәсьәләләр каралды. Бу тулы көнле гимназия-интернат булачак.

500 баланы укыту дигән фикер дә йөри, 300 саны да әйтелә. Һәрхәлдә, биредә татарның каймагы укытылачак диелә. Татарстан балалары белән бергә, Русия төбәкләреннән килүчеләр дә белем алачак. Бу татар гимназиясендә белем бирү татарча барачак һәм һуманитар фәннәргә өстенлек биреләчәк. Ләкин бу төгәл фәннәр читтә калачак дигән сүз түгел. Республикада төрек-татар лицейлары бар, аларның эшчәнлеген инде барысына да кулланырга вакыт. Нәтиҗәләре бит ярылып ята, математика, физика дисеңме, тарих, әдәбият дисеңме, барысы да югары дәрәҗәдә бит! Төгәл һәм һуманитар фәннәрдә алар алдынгы. Русия күләмендәге олимпиадаларда алар җиңә. Аларның укыту системы оста корылган, ничек укытырга икәнен алардан кара, өйрән дә үзеңдә эшлә. Әлегә татар гимназия-интернат кайчан ачылачагын төгәл әйтеп булмый, ләкин бу эш башланды, Рөстәм Миңнеханов үз сүзендә тора торган кеше”, диде Ринат Закиров.

"Татар гимназиясенә керергә теләк тудырырга кирәк"

Бүген татар мәктәпләре урыс, инглиз телләрендә белем биргән уку йортлары белән көндәшлеккә чыдый алмый, балалар санын тутыра алмый азапланалар. Конгресс башлыгы “әгәр дә Казандагы татар мәктәпләре яңа заманча биналарда урнашкан һәм анда белем бирү югары дәрәҗәдә булса, татар гимназиясенә балаларын укыту өчен чират булачак”, дип саный.

“Казанда татар мәктәпләре нинди биналарда урнашканын сез үзегез дә беләсез. Җимерек хәлдәге, спорт залы, актлар залы булмаган мәктәпкә нинди ата-ананың баласын бирәсе килсен? 177нче санлы мәктәп ачылды, ә шунда, ичмасам, татар сыйныфы да булдырылмады. Аннары татар мәктәбендә балаларны югары профессионал һәм эшенә иҗат белән караган оста, сәләтле, заман белән бергә атлаган мөгаллимнәр укытырга тиеш. Менә шушы шартлар үтәлсә, татар гимназиясенә эләгер өчен зур конкурс узарга туры киләчәк. Универсиаданы каршылап, Казанда Универсиада авылы янында IT мәктәп ачылды. Татар гимназиясе ник заманнан калышырга тиеш?”, диде Ринат Закиров.

Башкортстанда башкорт элитасын укытып чыгара торган уку йортларын 90нчы елларда ук булдырдылар, әлегә дә алар үз дәрәҗәләрен төшерми, балалар зур сынаулар узып, Рәми Гарипов исемендәге башкорт гимназия-интернатка укырга керә. Мондый уку йортлары Башкортстанның берничә зур шәһәрендә эшли. Шулай ук бу эштә Казакъстан да үрнәк булып тора. Алма-атаның үзендә генә җиде казакъ мәктәбе бар, берсе Нурсолтан Назарбаевның кызы карамагында. Барлык дәресләр дә казакъча бара, урыс, яһүд балалары да укый. Европага ориентлашкан һуманитар, банк, икътисад казакъ мәктәпләре бар. Зур интернат биналарында бөтен Казакъстаннан тупланган сәләтле балалар яши. 

Юк шул, “Океан”ның үзенә бер тарту көче бар, күрәсең. Беренче ачылган көненнән башлап озак еллар шушы зур сәүдә комплексының генераль директоры булып эшләгән Сания Ибраһим кызы КАЮМОВА шул вакытларны хәзер дә ниндидер шаян көлемсерәү аша, ләкин горурланып исенә төшерә. — БЕЗНЕҢ кибетнең эше белән шул чакта өлкә партия комитетының беренче секретаре үзе даими кызыксынып тора иде. Киштәдә ундүрт-унбиш исемдәге балык ассортиментын булдырмый кара, иртәгә нәрсә кирәген тиз алырсың. Хәер, ул елларда андый продуктларны табу шактый җиңелрәк булып, күпчелеге дәүләт заказы буенча турыдан-туры кибеткә китерелә иде. Хәзер исә, кибет хезмәткәрләренә кирәкле товарны үзләренә эзләргә туры килә, - дип сөйләде “Океан” фирмасының бүгенге хәле һәм эшчәнлеге турында Сания апа.

1992 елның февралендә Самарада беренчеләрдән булып хосусыйлаштырылган «Океан» кибете бүгенге көндә дә Самараның зур супермаркетларының берсе булып тора. Әле һаман да аның генераль директоры булып эшләүче Сания Ибраһим кызы бу кибетне яңадан махсуслаштырып, аны балык продуктлары сату үзәгенә әйләндерү уе белән янып яши. Моның өчен продуктлар саклау базасы булдырылган, якын арада балык эшкәртү цехы сафка бастырылырга тора. Яхшы итеп җиһазландырылган административ бина да тиздән әзер булачак.

Самарада һәм өлкәнең башка шәһәрләрендә “Океан” кибетләре челтәрен булдыру турында кабул ителәчәк хөкүмәт карары да моңа, һичшиксез, этәргеч бирәчәк. Шуңа да кибеттә хәзер зур үзгәртүләр алып барыла.

Генераль директорның, бу эшләрне башкарып чыгар өчен, ышанычлы ярдәмчеләре бар. Алар - аның урынбасарлары булып эшләүче улы Әскар Каюмов белән кызы Флюра Габбазова.

Шулай итеп, әле яшь вакытында ук “Океан”ны буйсындырган Сания апа бүген дә 80 яшен тутырганда аның “дулкыннарына чумып” яшәвен дәвам итә.

Софья Ильинична Каюмова (Сания апаны руслар күбрәк шулай дип йөртәләр) үзенең саф татар икәнлеген беркайчан да яшермичә, киресенчә, моның белән горурланып яши.

— Минем исемемнең шулай үзгәртелгән булуына ис китәсе юк, — дип сөйли ул. - Заманасы шундый иде бит. Күпләребез олы рус “абзыебызга” ошарга тырыша идек бит. Әтием үзе Ибраһим булса да, никтер мине документка Ильинична дип яздырган. Тик моңардан гына мин татарлыгымны югалтмадым.

Әйе, Софья Ильинична (ә аңа татарлар үз араларында, олылап, хөрмәтләп Сания апа дип дәшәләр) - бик тә татар җанлы кеше. Казаннан артистлар килгәндә яки Самарадан «Ялкынлы яшьлек» ансамбле үзенең яңа концерт программаларын күрсәткәндә, ул әле дә һәрвакыт зур чәчәк бәйләмнәре, төрле затлы конфетлар күтәреп килә һәм аларны ихлас күңелдән бүләк итә. Сания апаның «Бердәмлек»нең юбилейларына китергән кызыл розалары әле бүген дә күз алдыбызда балкып, тирә-юньгә хуш исләр таратып торалар сыман. Ә аның Самараның Җәмигъ мәчетен төзегәндә төзү материаллары белән дә, акчалата да ярдәм күрсәтүен әйтеп тә, сөйләп тә бетерерлек түгел.

Миңа берничә тапкыр Сания апа белән Әнгам абыйның өендә ифтар һәм корбан мәҗлесләрендә булырга насыйп булды. Моңа кадәр шундый тәмле итеп пешерелгән милли ризыкларыбызны бер генә җирдә дә ашаганым булмагандыр, мөгаен. Телеңне йотарлык токмачлы шулпаларны, тутырмаларны, гөбәдияләрне, бәлешләрне, өчпочмакларны бары тик шулай Сания апа гына пешерә беләдер.

— Мин кечкенәдән аш-су әзерләргә ярата идем, — дип сөйли ул. — Бу миңа әнием тарафыннан бирелгәндер. Ул мәрхүмә юк кына әйберләрдән әллә нәрсәләр пешерә һәм гади табынны да бәйрәмгә әйләндерә торган иде.

Тик ул елларда табыннар артык мулдан булмаганнар шул. Ибраһим абзый белән Таифә апа өйләнешкәч, егерменче елларның ачлыгында Татарстаннан баштан Кинель-Черкасска, аннан соң Богатоега килеп урнашканнар һәм биредә тире җыю һәм эшкәртү белән шөгыльләнгәннәр. Апасы Гөлҗиһан һәм абыйсы Зәкидән соң өченче бала булып Сания туа. Ачлыктан котылып, бераз гына тернәкләнеп ипигә туена башлаган гаиләгә тагын бәхетсезлек килә: әтиләре Ибраһим абый кинәт кенә үлеп китә. Өч бала белән ятим калган Таифә апа Богатоеда озак еллар утиль-сырье складында эшли.

— Ятим калсак та, ач-ялангач булмадык. Атыбыз, сыерыбыз, тавыкларыбыз бар иде, - дип исенә төшерә Сания апа. — Без яшәгән Степановка бистәсе көнбагыш мае эшкәртү заводы янында урнашкан булып, биредә күпләп татарлар да яши иде шул вакытларда. Шуңа күрә яшьтән татар арасында укмашып үстек. Күрше татар кызлары белән Америкадан ярдәм йөзеннән алынган кокос чикләвекләрен ашаганыбыз әле дә хәтеремдә.

Зәки абыйсы Ленинградка китеп урнаша да Киров заводында эшли, сугыш елларында Свердловск шәһәренә эвакуацияләнеп, гомеренең соңгы сулышына кадәр шунда уздыра. Гөлҗиһан апасы да кияүгә чыгып, Богатое да озакка төпләнеп кала. Ә Таифә апа тәвәккәлләп йортын сата да, Кинель-Черкасс тирәсендәге Тимашевога, апасы янына күченеп, Сания белән шунда яши башлый. Тик тагын бәхет озакка бармый. Ел ярым үтүгә Таифә апа вафат була. Әле 16 яшен генә тутырган, сигезенче классны тәмамлаган Сания тулы ятимгә әйләнә.

Әмма тормыш гел югалтулардан, үкенечләрдән генә тормый. Болытлар арасында кояш та бар бит әле. Санияне дә әнисенең апасының судья булып эшләүче кызы Куйбышевка алып барып, бер прокурор гаиләсенә йорт җыештыручы итеп урнаштыра. Хуҗалар аңа карата начар мөгаләмә күрсәтмәсәләр дә, ятимлек, кемгәдер ялчы булу барыбер үзен сиздерә, яшь күңелне кимсетә, әлбәттә. Тик дөньяда яхшы кешеләр дә күп. Шуларның берсе — ак яулык бөркәнгән киң күңелле, изге җанлы Нәгыймә апа белән Сания колонкага суга баргач, очраша.

— Рәхәтләнеп татарча сөйләшә идек, — дип исенә төшерә хәзер Сания апа. — Баштан Нәгыймә апаның көянтә-чиләкләрен өенә илтеп куям, аннары гына үземнекеләргә су тутырам. Бик ошадым булса кирәк, берничә көн үтүгә үзенең өч кызы янына фатирга алды мине Нәгыймә апа.

Шулай итеп, Сания Нәгыймә апаның дүртенче кызы булып китә. Аның кызлары белән бергәләшеп укыйлар, төрле татар кичәләренә, концертларга йөриләр. Тиздән киң профильле сатучылар әзерләүче икееллык училищены тәмамлаган Санияне иптәш кызы белән бергә, Красная Глинка бистәсендә Сок елгасы аша күпер төзергә Кременчук шәһәреннән китерелгән 700 кешелек отрядка хезмәт күрсәтү өчен, кибетче итеп эшкә җибәрәләр. Унсигез яшьлек кызның үҗәтлеген, тырышлыгын биредә бик тиз күреп алып, җитәкчеләр аңа җитди эшләр тапшыра башлыйлар.

Гап-гади татар кызының сәүдә карьерасы тауга таба үрмәләргә тотына. 19 яшендә ул инде берьюлы ике ипи кибетенә җитәкчелек итә, аннан соң аны зур азык-төлек кибете директоры итеп билгелиләр, берүк вакытта Сания читтән торып сәүдә институтында укый. Аның шәхси тормышында да үзгәрешләр булып ала.

— Бездән ерак та түгел Богырысланнан килеп урнашкан бик тә яхшы бер гаилә — Хәдичә апа һәм Гариф абый Рахманколовлар яши иде, - дип исенә төшерә Сания апа. — Мин дә Нәгыймә апаның кече кызы Исламия белән бергәләп аларга баргалап йөри идем. Шунда бер чәй мәҗлесендә шулай ук Богырысланнан эшкә килгән Әнгам исемле итагатьле татар егете белән таныштым. Әти-әниләре тумышлары буенча Камышлы районының Иске Усман авылыннан икән, ә үзе 9нчы подшипник заводында станокта эшли, рәсеме Мактау тактасыннан төшми. Яхшы эшләгәне өчен үзенә аерым 11 метрлы бүлмә дә биргәннәр.

Озак та үтми, Нәгыймә апалар фатирыннан гөрләтеп туй төшерәләр. Беренче мәлләрдә Әнгаменең шул кечкенә бүлмәсендә аның кияүгә чыкмаган өч сеңелесе белән бергәләп яшәргә туры килә аларга. Берничә ел узгач кына, ссудага акча һәм урын алып, үзләренең беренче аерым йортларын салып керәләр. Шул яшеллеккә төренеп утырган Самараның Чирмешән урамында яшь, тату гаиләнең бер-бер артлы Флюра исемле кызы һәм Әскар исемле малае туа. Шәһәр шартларында яшәсәләр дә, алар балаларына да чын милли тәрбия бирергә тырышалар, моның өчен Нәгыймә апа һәм аның кызлары белән гел йөрешеп кулларыннан килгәнчә бер-берсенә гел ярдәмләшеп торалар. Алар вафат булгач та, Нәгыймә апаның оныкларын да онытмыйлар.

— Үз әти-әниемне яшьли югалткангадыр инде, — дип сөйли Сания ала, - каенатам белән каенанамны чын күңелемнән хөрмәт итә идем.

- Әтием Иблиәмин дә, әнием Гөлмикамал да гомерләре буе миңа «кызым» дип яшәделәр. Җәй айларында бөтен гаиләбез белән алар янына Богырысланга да, каенанамның апаларына — Камышлыга да, Дәүләтколга да еш кайта, бигрәк тә Дәүләтколда яшәүче «Ак апа»ны Әнгам белән мин дә, балаларыбыз да аерым ярату белән ярата идек.

Сания апаның Әнгам абыйга, балаларына, оныкларына карата булган мөгамәләсен сөйләп тә, аңлатып та булмас кебек. Шуңа күрә башкалар да аңа шундый ук изгелек белән җавап бирергә тырышалар. Самараның Клиника хастаханәсендә хирург булып эшләүче кияве Әнвәр Габбазовның аңа - әбисенә, ягымлы итеп: «Әни!» - дип эндәшүе генә дә ни тора?!

Әскарның иң олы кызы Каринаның да үзенең ике баласы бар инде. Камранга - 22 яшь, әлегә өйләнмәгән, Кәрим - 3нче класста, Сания - 1нче класста укый. Флюраның ике кызы да бүген үз тормышлары белән яши: Гүзәл - Голландиядә, юридик фәннәр кандидаты, ире Юрий Камалетдинов шулай ук дөнья экономикасы белгечлеге буенча фәннәр кандидаты, бергәләп ике малай үстерәләр.

Флюраның тагын бер кызы Дәләл дә экономика фәннәре кандидаты, Самарада авиация подшипниклары җитештерү заводында эшли.

Шулай итеп, бүген Сания апа белән Әнгам абыйның алты оныгы һәм биш оныкчыгы бар. Бик тә бай кешеләр алар. Сания апа барысына да бик кирәкле, иң якын кеше, чөнки ул гаиләсе өчен җанын-тәнен дә җәлләми, әле хәзер дә балалары үзләре инде олыгайсалар да, оныклары үсеп җитсәләр дә, Сания апа алар өчен гел борчылып тора.

Сания апа гаиләсендә генә түгел, коллективында да зур ихтирамга лаеклы кеше. Үзе дә һәр кешенең шатлыгын да, кайгысын да уртаклашып яши, бер генә хезмәткәрен дә туган көне белән тәбрикләргә онытмый. Шуңа күрә аның үзен дә барысы да яраталар, ихтирам итәләр. Шушы көннәрдә Сания Ибраһим кызы Каюмовага 80 яшь тула, Әнгам абый да үзенең тугызынчы дистәсенә якынлашып килә.

Әнгам абый пенсиягә чыккач, дингә күбрәк игътибар биреп, мәчеткә намазга йөри башлап, җәй көннәрендә шәһәр читендәге дачаларында яшелчә-җимеш, чәчәкләр үстерү белән шөгыльләнә иде. Тик соңгы вакытларда аның аяклары нык авырта икән. Нишлисең бит, дөнья шундый инде ул: шатлыклары да, кайгылары да уртак. Тик ирле-хатынлы Каюмовлар картлыкка да, авыруларга да һич тә бирешергә теләмиләр.

Моннан берничә ел элек Сания апа Каюмова өлкәбездә үткәрелгән хатын-кызлар бәйгесендә иң яхшы җитәкче хатын-кыз номинациясендә җиңеп чыккан иде. Үткән 2011 елда ул үзенең күптәнге хаҗга бару хыялына да ирешкән, быел да теләге бар.

- Гомернең ничек үткәнен дә сизми калганбыз, - ди моңсу елмаеп, Сания апа, - димәк, начар яшәмәгәнбез. Киләчәктә дә Аллаһы Тәгалә исәнлек-саулык, хәерле гомер биреп, шулай шатлыкта яшәргә язсын иде.     

Туган көнендә Сания апаны олуг юбилее белән котларга гаилә әгъзалары да, күпсанлы туганнары, дуслары, танышлары да, бергә эшләгән хезмәткәрләре дә җыелачак, һәм юбиляр, әлбәттә, чәчәк бәйләмнәре эчендә калачак.

Быел җәен 17 августта, Ходай бирсә, Сания апа белән Әнгам абыйның тагын бер истәлекле көннәре - бергә яшәүләренә 60 ел - бриллиант туйлары булачак. Аларга исәнлек-саулык, хәерле гомер телик.

Менә шундый ул 80 яшендә дә “Океан”ны буйсындырып торучы Сания апа!

Сания апа КАЮМОВА (беренче рәттә уртада) кызы Флюра (сулдан уңга), ире Әнгам, улы Әскар, оныклары Камран, (икенче рәттә) Гүзәл, Дәләл, кияве Әнвәр, Карина белән (2012 елда алтын туй вакытында төшерелгән фотосурәт). 

ТР Премьер-министры урынбасары Зилә Вәлиева, башка эшкә күчүе сәбәпле, вазыйфасыннан азат ителде. 

Шулай ук бүген Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов Әсгать Әхмәт улы Сәфәровны Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары вазыйфаларын башкаручы итеп билгеләп кую турындагы Указны имзалады, дип хәбәр итә "Татар-информ" мәгълүмат агенлыгы.

Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары вазыйфасына кандидатураны килештергәнче, Әсгать Әхмәт улы Сәфәровны Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары вазыйфаларын башкаручы итеп билгеләп куярга, диелә әлеге документта.

Ә.Ә.Сәфәрв 1961 елның 20 октябренда Татарстан АССРның Арча районы Яңа Шимбер авылында туган. Казан дәүләт университетын һәм Федераль куркынычсызлык хезмәте академиясен тәмамлаган, белгечлеге буенча – юрист.

Хезмәт эшчәнлеген 1984 елда, университет тәмамлаганнан соң, эчке эшләр органнарында Казан шәһәренең Совет районы эчке эшләр бүлеге тикшерүчесе, өлкән тикшерүчесе булып башлый. 1987 елдан 1991 елга кадәр ТАССР Министрлар Советы Эшләр идарәсенең административ органнары бүлеге өлкән референты, ТАССР Министрлар Советының Советлар башкарма органнары эше бүлегендә административ органнар буенча инструктор булып эшли. 1991-1998 елларда – Татарстан Республикасы Президенты ярдәмчесе, 1995 елдан бер үк вакытта – Татарстан Республикасы Президентының Куркынычсызлык хезмәте башлыгы. 1998 елдан алып Татарстан Республикасы эчке эшләр министры, ә 2006 елдан 2012 елга кадәр Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры була.

1

2

3

4

5

6

7 

– Васил Габдуллович, сез бүген Казан (Идел буе) федераль университеты физика институтында белем бирәсез. Татар дәүләт гу­манитар-педагогика университеты белән чагыштырганда, федераль вузда фән белән шөгыльләнү өчен мөмкинлекләр ничегрәк? КФУ оешуга карата фикерегез нинди?

– Уңай түгел. 140 еллык тарихы булган педагогика университеты юкка чыкты. Анда безнең физика-математика факультеты бар иде. Хәзер аны өчкә бүлеп, бер өлешен – математика, икенчесен – информатика, өченчесен физика юнәлешенә куштылар. Элек физика факультеты булганда 4 компьютер сыйныфы бар иде, әлеге технологияләр буенча студентлар зур әзерлек алып чыктылар. Шулай ук 8 лаборатория булу да – зур мөмкинлек. Монда исә алар­ның берсен урнаштыру өчен дә урын юк. КФУ физик-ин­женер әзерләүгә өстенлек бирә, ә педагогка өйрәтү икен­че планга кала. Университет каршында вузлар ассоциациясе булдыру кирәк. Элек бар иде ул, бөтен проблеманы бергәләп хәл иттек. Хәзерге җитәкчеләр исә ул проблемаларны белми һәм белергә теләүләре дә шикле. Элек район мәктәпләренә барып, укучыларга һөнәр сайлауда булышып килсәк, мондый күмәк эшләрнең әлегә үткәрелгәне юк.

– Шулай да соңгы елларда чыгарылыш укучылары арасында физика белән кызыксынучылар артты...

– Техниканы, индустрияне алга җибәрик дисәк, физика фәнен ныклап укыту кирәк. Элек физика фәненең дәрә­җәсе бездә бик югары иде. Беренче космик очышлар да, күп кенә казанышлар да бездә ясалды бит. Чөнки физика атнага 17 сәгать укытыла иде, хәзер исә 7-11 сәгать. Кайбер мәктәпләрдә атнага бер яки ике сәгать каралган. Әмма әлеге фәнне тирәнтен өйрә­нүчеләр белән атнага бер сәгать кенә укучыларның физикадан бердәм дәүләт имтиханнары нәтиҗәләре бер була алмый.

– БДИ турында да фикерегезне беләсе килә...

– Бердәм дәүләт имтиханнары үз-үзен аклап бетерә алмады. Бу бигрәк тә югары уку йортларына кергәндә сизелә. Моңарчы беренче курска баручы студентлардан сынауны үзебез алдык. Шунлыктан кемне алганыбызны белә идек. Әмма хәзер күрмибез, нәти­җәдә безгә кирәкле булмаганнар да студент була. Әйтик, кайберләре сөйли белми, холкы белән укытучы һөнәренә туры килми. Ләкин аларны да сакларга тырышабыз әле. Минемчә, вузларда профильле (төп) фән буенча имтиханны традицион рә­вештә кабул итү кирәк. Көнь­як республикалардан килү­челәр арасында 100 балл туплаучылар күп, диючеләр бар. Әмма ул акланмый. Бу очракта имтихан объектив була алмый.

– Васил Габдуллович, милли мәгарифнең үсеш алган еллары сез мәгариф министры булып эшләгән чорга туры килә. Ә бүген аны үстерүгә нәрсә кома­чаулый соң?

– Мин 1990 нчы елларда мәгариф министры булып эшләгән чорда Казанда татар телен өйрәтүче 35 нче мәктәп һәм 10 нчы мәктәп-интернат кына бар иде. Министрлыкта милли мәктәпләр бүлеге оештырып, аның җитәкчесе итеп Спас районында мәктәп директоры булып эшләгән, укытуның яңа формаларын таба белгән Әнвәр Хуҗәхмәтовны билгелә­дек. Министр урынбасары вазыйфасын башкару Гаденәм Садриевка йөкләнде. Уртага салып, кайсы елда нинди мәктәпләр ачасын сөйләшә идек. Шулай ук районнардагы депутатлар да сессияләрдә әлеге мәсьә­ләне күтәрделәр. 2007 елга кадәр республикада 200 дән артык татар балалар бакчасы, 1200 дән артык мәктәптә татар сыйныфлары, 30 дан артык гимназия, лицей ачыл­­ды. Әйтик, Чаллыда гына да 4 татар гимназиясе эшләде. 18 милләтнең якшәмбе мәктәпләре булдырылып, аларга үз телләрен, мәдәният, тарихларын өйрә­нү мөмкинлеге тудырылды. Кыскасы, мәктәп, ата-аналар, җитәкчеләр бер булып көрәште. Кызганыч, соңгы елларда милли мәга­рифне үстерү программасы өстен­дә эш туктатылды.

– Ул елларда урысча укырга ияләшкән балалар татар мәктәпләренә барырга ничек ризалашты соң? Ә хәзерге ата-аналар балаларын урысча укытырга ябышып ята...

– Бала башлангыч мәктәптә ана телендә укырга тиеш, дигән нәрсәне ата-ана да, укытучылар да яхшы аңлый иде. Моны психологлар элек тә шулай дигән, хәзер дә... 1960 елларга кадәр шул принцип белән яшәлде. 1958 елда “Мәктәп турында Закон” чыкты. Анда, баласын кайсы телдә укытачагын ата-ана үзе хәл итә, диелгән. Ата-аналар башта балаларын урыс мәктәпләренә бирергә омтылды. Ә менә 80 нче еллар ахыры – 90 нчы еллар башындагы милли күтәрелеш, Мәгариф министр­лыгының активлыгы, татар активистларының, район мә­гариф идарәлә­ренең тырышлыгы ата-аналар фикерен үзгәртте.

– Бүген нәрсә комачаулый соң? Барысы да Мәскәүдән генә тормыйдыр бит?

– Мәгариф министрлыгы милли мәгарифне үстерүне үзенең төп бурычы итеп санамый, моның белән шөгыль­ләнүне үз өстеннән төшерде. Республика җитәкчеләре дә аны күтәрүне кирәк санамый. Әйе, Мәскәүдән дә күп нәрсә тора. Әйтик, бердәм дәүләт имтиханнарын татарча бирә­без, дип тавыш куптарсак, моның белән ризалашмасак, без үз теләгәнебезгә ирешер идек. Мәскәү түрәләренең һәр әйткән сүзе белән ризалашу дөрес түгел. Мәктәпләр ябылу буенча мисал китерә­сем килә. Үз сүзен әйтә белгән, сакларга тырышканнар, аларны саклап калды. Ә теләмә­гәннәрнеке ябылды.

– Авылларда шактый башлангыч мәктәпләр ябылды...

– Әгәр өч бала бар икән, мәктәп сакланып калырга тиеш. Бер бала булганда Укытучы йортлары оештырырга мөмкин.

– Дәреслекләр авторы буларак, бүген мәктәп укучылары куллана торган әсбапларның эчтәлеген ничек бәяли­сез?

– Элек дәреслекләрне булдыру теориясе бар иде. Анда дәреслекнең фәннилек дәрәҗәсе бүгенге фән дәрә­җәсендә булырга тиеш, дип язылган. Шулай ук аның аң­лаешлы телдә язылуы, дә­реслектә фәннең гамәли кулланылышы күрсәтелүе, укучыга үзлегеннән белем алу мөмкинлеге тудырылуы мөһим. Бү­ген исә бу шарт­ларның барысы да үтәлеп бетми. Кызганыч, мәктәпне белмәүчеләр китап яза. Элегрәк дәреслек төзү буенча союз күләмендә комиссия эшләде. Хәзер мондый комиссияне юк дип бе­ләм. Әгәр автор язганын нәшриятка кертеп җибәрә алса, ул китап басылып чыга. Аның таләпләргә җавап би­рү-бирмәвен тикшереп тормыйлар. Моның өчен дәреслекләр теориясен, практикасын яхшы белгән әгъза­лардан торган югары квалификацияле комиссия кирәк.

– Мәгариф тармагын әледән-әле реформалап тору заман таләбеме?

– Реформа булырга тиеш. Җәмгыять үсә, бурычлар, максатлар үзгәрә. Безнең ил тарихына карасак, Октябрь революциясеннән соң реформа кирәк иде. Мәктәпләр системасы булдырылмаган. 1960 елларда белем бирү системасы яңартылды. 90 нчы елларда яңа реформалар турында сүз алып барыла башлады. Ләкин реформа сү­зе “модернизация”гә әйләнде. Хөкүмәт җитәкчеләре фи­ке­ренчә, без реформа ясарга әзер түгел. Моның өчен финанс чыгымнары ки­рәк. Аны үткәрсәң, системага күп кенә үзгәрешләр керергә тиеш иде. Бары яңартырга гына кирәк. Модернизация ди­гәндә, зур булмаган үзгә­решләр күздә тотыла. Бу үзгә­решләр әкрен генә барырга тиеш, моңа матди чыгымнар кирәкми. Хә­зерге көндә мә­гарифне яңарту процессы бара.

Соңгы арада әдәбиятыбыз, матбугатыбыз, гомумән, милләтебезнең киләчәге, аның үткәне һәм бүгенгесе турында еш уйлыйм. Уйланам да хурланам... Җаным бүгенге хәлебезгә карата каршылык белдерә: «Без ник болай, бетәбез бит!» – дип, барлык милләттәшләр ишетелерлек итеп кычкырасым, елыйсым килә башлый. Елап һәм кычкырып кына берни дә үзгәртеп булмаячагын яхшы аңлыйм. Әмма дәшмичә, кул кушырып, үз хәерчелегеңнән канәгать булып утырудан берни үзгәрмәячәге дә көн кебек ачык... Шуңа күрә: «Битарафларның күңелен уятып булмасмы?» – дигән якты ният белән шигырь, мәкалә язам, алай да булмагач, плакат күтәреп мәйданга юнәләм…

Күрәсең, бу гамәлне үтәргә шагыйрьлек холкы этәрә торгандыр. Әнә бит, яшь вакытларында безгә кадәргеләр дә шулай эшләгән. Артык еракка китмичә, өлкән буыныбызга гына күз салыйк: шагыйрь Разил Вәлиев яшьлегендә, Зөлфәтләр, Мөдәррис Әгъләмнәр белән бергә, Камал театры балконыннан, «Яшьләргә журнал кирәк!» – дип, листовкалар ясап тараткан, соңрак исә депутат мөнбәреннән ялкынлы чыгышлар ясаган, нотыклар сөйләгән; Рәшит Әхмәтҗанов, Заһид Мәхмүди һәм Газинур Моратлар 90 нчы еллар башында, «Ил бәйсезлеге өчен», дип, сәяси ачлыкта утырган.

Тик үз вакытында: «Дөньяны үзгәртәм!» – дип язучыларның, ни сәбәпледер, күбесе инде суынган-басылган, басынкылана төшкән, нәтиҗәдә үзләре үзгәреп калган...

Арада үз язмышы белән килешеп, өметсезлеккә бирелүчеләре дә булгандыр. Әнә бит, абыйсы исән чакта «Идел» журналында эшләп киткән талантлы шагыйрь Ләис Зөлкарнәй, гаиләсен туендыру өчен, бүген фатирларга ремонт ясап йөри, ә әдәбият дөньясында аны күрмәгәнгә инде ничәмә ел вакыт үткән.

Аның каләмдәшләре бүген, гөрләтеп, юбилейларын үткәрә, әмма аларның да шигърият мәйданында, прозада һәм матбугатта иҗатлары соңгы арада гөрләп-кайнап тора дип, авыз тутырып әйтеп булмый кебек.

«Өлкән буын» дигәннәребездән кайчак, «әдәбиятка өметле шагыйрьләр килә», дигән сүзләрне ишеткәлим. Ишетәм дә, «өметле» дигән сүзне «җүләр, беркатлы» төшенчәсе белән тәңгәлләштерәсе килә башлый. Чөнки татар язучыларының хәзерге хәлен күреп, акыл белән эш йөртә белүче яшьләрнең әдәбиятка тартылуы бик сәер, җүләрлеккә тиң күренеш, гамәл булып тоела. «Өметле шагыйрьләр» сүзенең хикмәте турында уйлыйм да тагын бер нәтиҗәгә киләм. Болай әйтүчеләрнең үзләрендә өмет калмаган, инде өмет күзләре белән безгә багалар, күрәсең... Уйлап карасаң, нинди тәэсирле, тылсымлы сүз бит ул – «өмет»! Милләтебез нәкъ менә шул өмет бәрабәренә инде бишенче гасыр бирешми, изелеп яшәвенә карамастан, алга баруын дәвам итә ләбаса. Тик каләм әһелләренә Тукайлар чорында булган «кадер» турында өметләнүе авыр. Хәер, күпме сүксәк тә, Совет чорында да язучыларыбыз бүгенгедәй үк кадерсез, хәерче булмаган. Язучылар берлегендә теркәлгән каләм иясе ул заманда чын мәгънәсендә профессиональ шагыйрь яки язучы булып исәпләнә алган, аларга бушка фатирлар, иҗат йортларына юлламалар бирелгән, әсәрләре өчен яхшы гонорар түләнгән. Ә бүген, ни кызганыч, берлеккә кердең ни, кермәдең ни – мондый һөнәр гамәлдә юк инде. Чөнки бүгенге заманда әдәби иҗат белән тамак туйдыру, гаилә карау мөмкин эш түгел.

Нәтиҗә буларак, әдәбиятыбыз һәм матбугатыбыз яхшы мәгънәсендә «җүләрләр», ягъни милләт язмышына битараф булмаган, йөрәк кушуы белән яшәүче энтузиаст-һәвәскәрләр кулына гына кала бара. Балалар әдәбияты һәм периодик басмалары язмышына багышланган конференциядә Чаллыда нәшер ителүче «Көмеш кыңгырау» газетасының баш мөхәррире Факил Сафин: «Акча турында гына уйлап булмый, беренче чиратта, милләтебез киләчәген кайгыртырга кирәк, ә милләтнең киләчәге – балаларыбыз. Мин подписка көннәрен уздыру өчен дәүләт ярдәмен көтеп утыра алмыйм, балаларга үз хисабымнан бүләкләр алам, бәйгеләр оештырып, күңелләрен күрәм», – дип әйткән иде. Шунда ук Татарстан китап нәшрияты директоры Дамир Шакиров: «Журналистлар, миңа килеп, балалар китаплары мәсьәләсендә проблема күтәрергә тырышалар. Шулчак мин: «Әйдәгез, тәкъдимнәрегез булса, сез дә эшләп карагыз, мәсьәләне бергәләп хәл итик!» – дим. Тик атлыгып торучылар бик күренми. Безгә проблема күтәрүчеләр түгел, эш эшләүчеләр кирәк!» – дип чыгыш ясады. Ә «Ялкын» журналы хәбәрчеләре, «Мин татарча сөйләшәм» концертында үз журналларын сатуга чыгарып, нибары биш журналны гына сата алганлыклары хакында җиткерде. Югыйсә Бауман урамы бу чараны карарга килүче яшүсмерләр белән шыгрым тулган иде бит! ТР Мәдәният министрлыгының идарә эшләре җитәкчесе Кадрия Идрисова конференциядә рус телендә чыгыш ясауны өстенлек итеп куючыларга карата: «Үз телен үзе хөрмәт итмәгән халыкны башкалар да хөрмәтли алмый, татарча басмалар турында сүз барганда, рус матбугат чаралары татарча белүче журналистларын җибәрсә дә ярый бит», – дип, фикерен җиткерде. Хәер, балалар матбугаты турында чыгыш ясаучылар болай да русча текст белән пресс-релизлар ясап килгән иде. Аларның кайсы вата-җимерә русчалы-татарчалы сөйләсә, кайберәүләре бу көнне үз туган телебездә генә чыгыш ясап, үзләренең яңа проектлары, сөенеч һәм көенечләре, уңышлары турында сөйләделәр. Гонорарлар мәсьәләсенә килгәндә, «Татмедиа» басма һәм массакүләм коммуникацияләр буенча республика агентлыгы җитәкчесенең урынбасары Нурия Беломоина: «Бу турыда Журналистлар союзының корылтаенда Римма Ратникова сүз кузгатты. Әлеге мәсьәлә Президентыбызга җиткерелде. Уңай үзгәрешләр көтәбез», – дип әйтеп узды. Әлеге конференциядә дә баш мөхәррирләрнең иң авырткан урыны – газета-журналларга язылу мәсьәләсенә кагылып уздылар. «Дөрес аңлагыз, бу очрашу аерым категория матбугатны пиарлау түгел, ә социаль мәсьәләне хәл итү өчен кирәк», – диде Нурия Абдулловна.

Чыннан да, бүген милләттәшләребезгә газета һәм китап укытуның социаль проблемага әверелеп баруын, газета хезмәткәре буларак, моның минем дә шәхси проблема икәнен тоеп яшим. Милләттәшләребезнең бу мәсьәләдәге битарафлыгын үз-үзебезгә карата хыянәт буларак кабул итәм. Чөнки һәр милләт хакында аның әдәбиятыннан, мәдәниятеннән чыгып фикер йөртәләр. Шөкер, безнең милләт әдәбият белән шактый борынгыдан – Кол Галиләр дәвереннән бирле дус. Ни кызганыч, бүген милләттәшләребезнең күпчелеге, бигрәк тә яшь буын, үзен юкка чыгаруга үзе үк юл куя, гафләткә, битарафлыкка бирешә. Бу, беренче чиратта, аларның үз әдәбиятына, матбугатына булган сансызлыгында чагылыш таба... 

Татар иҗтимагый үзәге Казанның Мәскәү базары янындагы метро тукталышына “Сөембикә”, Воровский урамындагысына “Олуг Мөхәммәт”, Соцгород мәйданындагысына “Бәхтияр Канкаев” исемнәренең бирелүен һәм бу тукталышларның тарихи исемнәргә карап бизәлүен тели.

ТИҮ вәкиле Фәрит Зәкиев сүзләренчә, хәзерге вакытта кулланылышка кертелгән җиде метро тукталышының берсе генә татар исеме белән аталган. Ә калган алтысы урыс исемнәре белән аталып йөртелә. Боларга өстәп төзелеп килүче өч метро тукталышын да урыс исемнәре белән атарга җыеналар.

“2013 елда Универсиадага киләчәк кунаклар Казан метросындагы бу урыс исемле метро тукталышларын күргәч, нәрсә уйларга тиешләр? Бу оят һәм хурлык. Казан шәһәре түрәләре яңа метро тукталышларына Мәскәү, Декабристлар, Соцгород дигән исемнәр кушып шул оятсызлыкны дәвам итмәкче була”, дип белдерде ул Азатлык радиосына.

“Берничә йөз кешенең фикере халык фикере була алмый”

Фәрит Зәкиев яңа метро тукталышына исем кушу буенча халык тыңлаулары үткәрергә кирәк дип саный.

“Анда төрле институтлардан галимнәрне, тарихчыларны, белгечләрне, татар иҗтимагый оешмаларыннан вәкилләрне чакырырга кирәк. Интернет аша уздырылган сораштыруда катнашкан берничә йөз кешенең фикере халык фикерен чагылдырмый”, дип белдерде ул.

ТИҮ президентка өметләнә

“Татарлар тарихсыз халык түгел. Без - бөек тарихлы халык. Әмма Казан мэриясындагы манкортлар моны аңламый икән, аңа без гаепле түгел”, дип өстәде Фәрит Зәкиев.

Татар иҗтимагый үзәге вәкиле, төзелеп килүче яңа метро тукталышларына татар исемнәре кушу мәсьәләсендә быелның 10 маенда президентка язган хатларында, бу мәсьәлә белән Рөстәм Миңнехановның шәхсән үзенең шөгыльләнүен сорауларын, Казан мэриясы түрәләренең гадәттәгечә иҗтимагый оешмалар фикеренә колак салмауларын да әйтте.

Хәзерге вакытта Татарстан башкаласында төзелеп килүче өч метро тукталышына исем бирү буенча Казан метросының интернет сайтында тавыш бирү бара.

Бу тукталышларга "Декабристов, Московская, Кизическая, Удельная слобода, Телестудия, Волгоградская, Аладская, Северный вокзал, Гагаринская, Алатский вокзал, Тимер Юл, Транзитный вокзал, Соцгород, Заводская, Воровского, Караваево, Крылья Советов, Ленинградская, Авиастроителей" дигән исемнәр тәкъдим ителә.

Иң башта кичәдә шагыйрьнең тормыш юлы, иҗаты турында сөйләнелде. Чувашстанның Комсомол районында урнашкан Починок-Инели авылында туып-үскән Тургайның беренче иҗат җимешләре ул сигезенче сыйныфта укыганда район газетасында басылып чыга. Ә 1989 елда аның беренче китабы да дөнья күрә. Аның өчен шагыйрьгә Чувашстанның Михаил Сеспель исемендәге Яшьләр берлеге премиясе бирелә. Аннан соң инде Тургайның башка бихисап китаплары да бастырыла.

Шагыйрь, шигырьләр язудан тыш, үз иҗатында рус, татар, башкорт, украин, эстон һәм башка милләт шагыйрьләренең әсәрләрен тәрҗемә итүгә зур игътибар бирә. Аның үзенең шигырьләре дә башка халыклар телләренә тәрҗемә ителә. Самарага ул Кавказ шагыйрьләренең чуваш теленә үзе тәрҗемә иткән әсәрләре җыентыгын алып килгән иде. “Биек таулар иле, сәлам сиңа!” дип аталган бу китап әле күптән түгел генә дөнья күргән. Анда Төньяк Кавказның төрле милләт шагыйрьләренең шигырьләре тупланган. Араларында Рәсүл Гамзатов, Кайсын Кулиев, Рәйсә Әхмәтова, Давид Кугультинов та бар.

Үз вакытында Тургай татар язучысы Зариф Башириның “Чуваш кызы Әнисә” дигән әсәре буенча диплом эше язган һәм аны чуваш теленә тәрҗемә дә иткән. Китапта татар язучысы йөз ел элек Тургай туып-үскән җирләрдә чувашларның һәм татарларның бергәләшеп, дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәүләрен тасвирлаган. Күптән түгел бу китапны Михаил Сеспель фонды яңадан чуваш һәм татар телләрендә бастырып чыгарган.

Тургай шулай ук бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның шигырьләрен дә тәрҗемә итеп, аерым бер җыентык чыгарган. Татар укучылары белән очрашуда алар бергәләп чуваш телендә “Туган тел” җырын да башкарганнар.

Бүгенге кичәдә сәхнәгә чыккан Валерий Тургай дулкынланып, әмма үз-үзен һәм тамашачылар игътибарын туплап, сүзен дөньядагы иң кадерле кеше – әнидән башлады. Тормышта иң кыйммәтле нәрсәләрне әни, гаилә, кече ватан бирә бит. Аның шигырьләрендә дә ата-анасы янындагы авыл хезмәте шатлыгы чагыла. Балачак елларында болында печән чабуларда галәм чиксезлеге, дөнья, шигърият киңлеге сизелә. Тургайның шигърият иле үзенчәлеген нәкъ шушы формула белән билгеләргә буладыр.

Кичәдә Валерий Тургай чыгышының эчкерсезлеге һәм эчтәлек байлыгы әйтерсең лә башкаларны да рухландырды. Аңардан соң сәхнәгә чыккан кешеләр гади генә сүзләр әйтмәделәр, ә үзләре өчен мөһим һәм кадерле булган нәрсәләр турында сөйләделәр. Самара өлкәсе хөкүмәте аппаратының мәгълүмат сәясәте һәм җәмәгатьчелек белән элемтәдә тору департаменты баш консультанты Надежда Осипова шагыйрьнең Самарада 1994 елда узган беренче иҗат кичәсен искә алды. Ул вакытта Литвинов исемендәге Мәдәният сарае залы шыгрым тулы булып, халык Тургайның чыгышын тын да алмыйча тыңлаган. Бу кичәнең язмасы әле аннан соң күп тапкырлар күпмилләтле “Радио-7”дә кабатланган. Һәм менә хәзер ул Идел буе һәм Кавказ халыкларын тоташтыручы шигъри салават күперен хәтерләткән үзенең яңа җыентыгын алып килгән.

“Биек таулар иле, сәлам сиңа!” китабын бастыруга матди ярдәм күрсәткән, Самарада һәм аның тирә-ягында танылган Бакча үзәген булдырган эшкуар Вера Глухова Тургай артыннан чыгыш ясап, үзенең балачагын исенә төшерде. Ул әлегә кадәр чуваш китапларын укырга, җырларын җырларга ярата икән. “Вайнах” Самара региональ чечен милли-мәдәни оешмасы аксакаллары советы башлыгы Чапай Хациев акыллы итеп һәм шул ук вакытта юмор белән халыклар дуслыгы турында уйлары белән уртаклашты. Ә Самараның  “Пехиль” чуваш мәдәни җәмгыяте рәисе урынбасары Петр Абрамов әле милли үзаңы туып килгәндә аңа Тургайның шигырьләре ничек итеп ярдәм итүе, шагыйрь сүзенең авыр минутларында үзен хуплавы турында исенә төшерде. Самараның “Азан” мөселман газетасы мөхәррире, тарихчы, крайны өйрәнүче Шамил Галимов та кичә героен сәламләде. Аларның икесен дә үз халыкларының культурасына аеруча мәхәббәт берләштерә.

Әле тантаналы өлеш тәмамланганнан соң да Тургайны озак кына җибәрми тордылар. Ул үзе турында бик күп сөйләде. Ә кешеләр аңа сорауларны һаман яудырып кына тордылар. Шагыйрьдән яшьләр турында нәрсә уйлавы турында да кызыксындылар. Ул егетләр-кызларның, иң беренче чиратта, үзләрен аңлауда мохтаҗ булганнарын әйтте.

Тургай Чехов әсәрләрен бик ярата икән. Ул яшь чагында озак вакыт Достоевский дөньясына чумып яшәгән. Бу аның шигъриятен ниндидер бер яңа нурга күмгән. Күренекле татар шагыйре Ринат Харис та Тургай иҗаты турында: “Аңарда авангард һәм консерватизм яхшы баланста булып, бу аның шигырьләрен тирән эчтәлекле, шаян һәм җитди итә, үзенә тартып тора, бер сүз белән әйткәндә, алар безнең заманча трагик һәм комик вакытка бик тә туры киләләр”, - дип әйткән булган.

Кичә тәмамланды, тик Тургай шигърияте аның иҗатын яратучылар белән калды. Ә Самарада аның үзен аңлаган һәм хөрмәт иткән кешеләргә бүләк иткән китаплары сакланачак.

Рәсемдә: Валерий ТУРГАЙ (сулда) "Азан" редакторы Шамил ГАЛИМОВка китап бүләк иткәндә.

(Самараның Халыклар дуслыгы йорты сайтыннан) 

Ата-аналарга "Дөньяви этика нигезләре", "Дөнья диннәре тарихы", шулай ук "Православие", "Ислам", "Будда", "Иудаизм" диннәре мәдәнияты нигезләре тәкъдим ителә. Алар алты модульнең берсен сайлап алырга тиеш булачак. Бүген бу нисбәттән ТР мөселманнары Диния нәзарәтендә “Урта мәктәптә диннәр мәдәниятлары һәм дөньяви этика нигезләрен кертү: сәбәпләре, тормышка ашыру алымнары, көтелгән нәтиҗәләр” дигән темага “түгәрәк өстәл” утырышы узды.

Сүз күбрәк әлеге курсны укыту өчен кадрлар әзерләү, аларның сыйфаты, теге яки бу модульне сайлап алу, диннәр белән бәйле модульләрнең нигә быел сайланмау мәсьәләләре тирәсендә барды. Мәктәпләргә әлеге курсны кертү өчен җаваплы булган ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы вәкилләре килмәү сәбәпле, кадрларга бәйле күп сораулар җавапсыз да калды. Бары тик быел мәктәпләргә "Дөньяви этика нигезләре", "Дөнья диннәре тарихы" модульләре кертеләчәге билгеле булды. “Түгәрәк өстәл”не оештыручылар хәбәр иткәнчә, әлеге курсның Россия төбәкләрендәге эксперимент (Татарстан анда катнашмады) нәтиҗәләре буенча, укучыларның ата-аналарының 42 проценты “Дөньяви этика”га өстенлек биргән.

“Түгәрәк өстәл” утырышыннан соң без РИУ ректоры, диннәр мәдәниятлары һәм дөньяви этика нигезләре курсына кергән дәреслек авторларының берсе Рәфыйк Мөхәммәтшинга берничә сорау белән мөрәҗәгать иттек.

Рәфыйк әфәнде, 1 сентябрьдә Татарстандагы балаларны, аларның ата-аналарын ниләр көтә? Алар өчен бу курс “сюрприз” булмасмы?

Р.М.: "Диннәр мәдәниятлары һәм дөньяви этика нигезләре" курсы федераль компонент буларак мәктәпләргә кергәнче, ике ел дәвамында Россиянең 19 төбәгендә бу дәресләр укытылды, эксперимент узды. Ата-аналар өчен мин моны бөтенләй көтелмәгән әйбер дип әйтмәс идем. Аннан соң җәмгыятькә дин әйләнеп кайтты. Балаларга дини белем бирү мәсьәләсе актуаль. Шуңа күрә ата-аналарның балаларына профессиональ рәвештә дин турында сөйләүләрен телиләр, бәлки аларның үзләренең дә белемнәре җитмидер. Диннең төрле формада мәктәпкә үтеп керүе – табигый күренеш. Шуңа күрә без аны кем өчендер көтелмәгән хәл дип әйтмәс идек. Ул керергә тиеш иде инде. Ә нинди рәвештә керә һәм аның нәтиҗәләре ничек булыр дигән проблема бик күп ата-аналарны борчый. Һәм шуңа күрә ике ел дәвамында барган эксперимент нәтиҗәсендә күп ата-аналарның Россия өчен традицион диннәр тарихын һәм дөньяви этиканы сайлавы очраклы түгелдер. Барыбер ата-аналар әле мин балама үземнең ата-бабамның динен укыта башласам, ул белем бала өчен кирәк, ләкин аңа карата башка балаларның мөнәсәбәте һәм аның башка укучыларга карата мөнәсәбәте үзгәрмәсме икән уй белән шөбһәләнә. Алар, белем бирелсә дә, сыйныфны бүлгәләүдән куркалар. Моның өчен кайбер җирлек тә бардыр инде. Чөнки бала дин тарихын гына укып калмый, аның дөньяга караш системасы да формалаша. Без динне барыбер дөньяга караш системасы дип карыйбыз. Дин турында укытканда мәдәниятка гына кайтарып калдырып булмый. Диннең мәдәнияты турында сөйләгәндә барыбер аның дини нигезләре, догматикасы (Аллага ышану, Аллага инану һәм башкалар) турында сөйләргә кирәк. Бу баланың дөньяга караш системасын формалаштыру өчен бер адым. Ата-аналар, баланың караш системасы башкача формалашып, аның башка диндәге балаларга карата мөнәсәбәте үзгәрмәсме дип азрак куркалар. Моның өчен җирлек бар дип уйлыйм. Аннан соң диннәр укыту өчен мәктәп, гомумән, әзерме икән? Чөнки мәктәп – дөньяви. Мәктәптә бигрәк тә табигать фәннәре Чарльз Дарвинның эволюция теориясенә корылган. Бер дәрестә бу теория буенча укытып, икенче дәрестә Аллаһы Тәгалә кешене яралткан дип укытып, аның нәтиҗәсе нәрсә булыр дигән мәсьәлә, әлбәттә, ата-аналарны борчый. Бу, гомумән, аларны гына түгел, безнең бөтенебезне дә борчый. Без бу курсны мәктәпкә балаларыбыз әхлаклырак булсын дип кертәбез. Аның кайбер нәтиҗәләре дә бар. Мәсәлән, Балтач районында ун ел дәвамында әхлак нигезләре дип укытыла. Аның нәтиҗәләре шактый. Әхлаклылык дәрәҗәсе, дин сабагы укыганнан соң, барыбер үсә.

Биредә сүз югары әхлаклы булу турында гына бармый. Без бит күпмилләтле дәүләттә яшибез. Күпмилләтле дәүләттә ул проблема китереп чыгармасмы? Шәхсән баланы алганда, аның әхлагы югары булыр, ләкин шул ук вакытта башка балаларга карата аның мөнәсәбәте кардиналь үзгәрмәсме? Ул мөнәсәбәт җәмгыятькә проблема китереп чыгармасмы дигән сорау кала. Без Татарстанны күпмилләтле, толерант дип саныйбыз. Бу фән кереп киткәннән соң, күпләр биредә кардиналь, принципиаль үзгәрешләр булмасмы дип уйлый. Бу хакта Мәгариф министрлыгы чиновниклары да уйлый. Шуңа күрә быел ике генә модульнең кереп китүе дә шуның белән бәйле. Ул башка диннәр тарихларын укытырга теләмәүдән түгел, Татарстанда диннәр арасындагы мөнәсәбәт тискәре якка үзгәрмәсме дип куркудан. Әмма алга таба ислам дине, православ дине нигезләрен сайлау барыбер булмыйча калмас. Чөнки бездә бит тулысынча татарлар гына яшәгән районнар бар. Анда ислам дине нигезләрен укытудан мин бернинди проблема да күрмим. Аннары руслар яшәгән районнарда православие дине нигезләре укытканда, сыйныфны бүлгәләү юк. Мин монда әлләни проблема күрмим. Ә шәһәрләрдә, чыннан да, укытуны оештыру ягыннан да, нәтиҗәләр хакында әйтү дә шактый авыр.

Моннан 5-6 ел элек ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы заказы белән “Диннәр тарихы” дип аталган дәреслек төзелгән иде. Ул Россия төбәкләре өчен дә тәкъдим ителде. Ялгышмасам, сез аның ислам бүлеген язган идегез. Әлеге дәреслек буенча республика мәктәпләрендә эксперимент та уздырылды.

Р.М.: Чыннан да, моннан 5-6 ел элек Татарстан Мәгариф министрлыгы теләге буенча диннәр тарихы буенча дәреслек эшләнгән иде. Ул дәреслекнең безнең өчен әһәмияте шунда: анда Татарстан бөтен традицион диннәр – православ һәм ислам диннәренең күләмнәре бертигез иде. Россиядә андый дәреслекләрне очрату шактый авыр. Әлеге дәреслек буенча Татарстанда эксперимент рәвешендә өч йөздән артык мәктәптә факультатив һәм электив рәвештә дин дәресләре укытылды. Аның буенча министрлык мониторинг та алып барды. Нәтиҗәләре, чыннан да, бик кызыклы булып чыкты.

Балалар тарафыннан да, ата-аналар ягыннан да “Диннәр тарихы” дәреслегенә дә, аны укытуга да каршылар бөтенләй булмады диярлек. Аны уңай тәҗрибә дип әйтергә мөмкин. Кызганычка каршы, ул дәреслек үзенең актуальлеген бүген өлешчә югалтты. Чөнки хәзер яңа курс 4-5 нче сыйныфлар өчен каралган. Ә бу дәреслек өлкән сыйныфлар өчен язылган иде. Шулай да мин бу дәреслекне мөһим дип саныйм. Ул укытучылар өчен бүгенге көндә бик яхшы кулланма булачак. Анда без ислам дине хакында, яңа дәреслеккә караганда, тәфсилләбрәк, тирәнрәк язган идек. “Диннәр тарихы” дәреслегенә укытучылар өчен методик кулланма да эшләгән идек. Мәктәп китапханәләрендә бу дәреслекнең булуын мин зур плюс дип саныйм.

Яңа курска кереп киткәндә бу тәҗрибә искә алындымы икән?

Р.М.: Бу тәҗрибә искә алынды, әлбәттә. Чөнки Татарстанда хәзер ике модуль генә - "Дөньяви этика нигезләре", "Дөнья диннәре тарихы" гына кертелә.

Ул чакта “Дөньяви этика” турында сүз алып барылмаган иде кебек...

Р.М.: Ул вакытта “Дөньяви этика” предмет буларак бөтенләй каралмаган иде. Ул әле яңа гына модуль буларак килеп керде. Мин дөньяви этика - әхлак нигезләрен укытуны, дөресен генә әйткәндә, аңлап җиткермим. Ләкин ул , модуль булып каралып, программага кергән.

Рәфыйк әфәнде, яңа курсны дәреслекләр белән тәэмин итү ничегрәк тора?

Р.М.: Мин дә катнашкан дәреслек, татар һәм рус телләрендә эшләнеп, мәктәпләргә җибәрелде. Хәзер без 5 нче сыйныф өчен әзерлибез. Дәреслек – әле ул эшнең уннан бер өлеше генә. Укытучы өчен өстәмә материал да бик мөһим. Әйткәнемчә, алдан эшләнгән дәреслек өстәмә материал вазыйфаларын башкара, башка методик ярдәмлекләр дә бар. Ләкин шулай да укытучыларны әзерләү мәгариф министрлыгы өчен иң мөһим проблемаларның берсе дип саныйм. Аннан соң объектив укыту мәсьәләсе дә бар. Без татар булгач, безгә традицион ислам дине якын. Татар кешесе укытса, аның православ диненә мөнәсәбәте нинди булыр? Субъектив булмасмы дигән сораулар да бар. Ничек укытырга? Без религиоведческий подход, дибез инде. Ул - дөньяви караш. Ә дәреслектә – теологик караш, ислам дине эченнән чыгып, бу проблемаларны яктырту. Укытучылар аны шул рәвешчә бирә алырлармы? Монда әле бик күп концептуаль проблемалар бар. Бу укытыла башлагач килеп чыгар һәм акрынлап хәл ителер инде. Беренче елда барыбер проблемалар күп булыр дип уйлыйм.

Россиянең башка төбәкләрендә нинди модульләр сайлаганнар?

Р.М.: Унтугыз төбәктә узган эксперимент нәтиҗәләреннән күренгәнчә, Чечняда, мәсәлән, 90 процент ислам дине мәдәнияты нигезләрен сайлаган. Татарлар күпләп яшәгән төбәкләрдә, чувашларда шулай ук ислам дине мәдәнияты нигезләрен сайлап алу шактый. Биредә административ ресурс та 6үз эшен эшли. Ул беркем өчен дә сер түгел. Мәктәпләрне дә аңларга була. Алар ислам диненә дә, православ диненә дә каршы түгел. Менә ата-аналар сайлап алса, ике мөселман булса, кем укыта? Укытырга кеше тапты, хезмәт хакын түләргә кайдан акча ала, бюджетың бармы дигән проблема бар. Аны идеологик дип тә карарга ярамый. Директор кеше ул, беренче чиратта, укытучылар һәм акча ягын карый. Аннан соң гына аның эчтәлеге, проблемалар килеп чыгарга мөмкин. Ул ягы да бар. Төбәкләрдәге мәгариф оешмалары да шул акча ягыннан карый инде. Дәреслекләр кайдан табарбыз, кем укытыр дигән сораулар туа башлый. Шуңа күрә ата-аналарга, мәктәпләргә басым бардыр ул дип уйлыйм.

Димәк, руслар күпләп яшәгән төбәкләрдә татар балаларына сайлау мөмкинлеге аз булачак ...

Р.М.: Әлбәттә, аз булачак. Әмма монда ата-аналар позициясеннән дә тора. Бу хакта без күптәннән әйтәбез. Бөтендөнья татар конгрессы җыелгач та, имамнар алдында да ул хакта сөйләдек. Бүгенге көндә ата-ананың гражданлык позициясен күрсәтүе кирәк. Алар, мәктәпкә барып, “минем балам татар, мөселман кертегез”, дисә, директор беркайда да китә алмый. Ә “алар белән этләшмим инде, минем берәү генә, укысын”, дисәң, әлбәттә, укытачаклар. Шуңа күрә бүген ата-ананың позициясеннән бик күп нәрсә тора.

Урыс җәмәгатьчелеге Казанда 21 апрель көнне урыс телен яклап уздырган митингтан соң, “Яңа Гасыр” телевидение ширкәте җитәкчесе Илшат Әминовнең “Семь дней” тапшыруында әлеге чарада катнашучыларны “кире һәм ахмак фашистлар” (“упертые и узколобые фашисты”) дип атавын мәхкәмәгә бирергә җыена.

Казан гражданнар берлеге рәистәше Борис Бегаев дүшәмбедә “Азатлык”ка белдерүенчә, әлегә алар бу эш белән бераз тоткарланган.

“Гаризаны эшләп бетерергә кирәк, әлегә вакыт җитми. Бүген очрашабыз һәм сөйләшәбез”, диде ул.

Бегаев әйтүенчә, алар мәхкәмәгә Әминовне түгел, ә “Яңа Гасыр” каналын бирергә җыена.

“Әминов - Татарстан дәүләт шурасы депутаты, кагылгысызлык хокукына ия. Безнең юристлар шулай дип аңлатты. Шуңа күрә аны мәхкәмәгә бирүдән мәгънә юк”, диде ул.

Бегаев шунда ук журналист Эльмира Исрафилова белән булган хәлне искә төшерде.

“Мондый гауга бер булган иде инде. Исрафилова турында ишеткәнсездер. Ул хәзер дә бу телевизион ширкәттә эшли. Татарстан премьер-министры Илдар Халиков безнең пикетлар, митингларга бәйле очрашу барышында киләчәктә аның анда эшләмәячәген вәгъдә итте. Без ниндидер нәтиҗәләр ясалыр дип өметләнгән идек. Ләкин киресенчә, аны вазифасында күтәрделәр һәм бернинди гафу үтенүләр булмады. Хәзер без “Яңа Гасыр”ны мәхкәмәгә бирәбез”, диде ул.

Ләкин шикаятьтә нәрсә дип язылачагын Бегаев әлегә әйтә алмады. Бу сорауга иртәгә җавап бирәчәген белдерде.

Илсур САФИУЛЛИН, Татарстан Дәүләт Советы депутаты:

– Минемчә, республикада министр вазыйфаларын башкарган кешеләрнең барысы да Россия күләмендә эшли алырлык дәрәҗәдә тәҗри­бәле белгечләр. Шуңа күрә безнең һәрбер министрны Мәскәүгә чакырырга була. Андыйлар булды бит инде. Элеккеге спорт министры Марат Бариев китте. Марат Хөснуллин Мәскәү хакимия­тендә эшли. Тик ул башкарган вазыйфа федераль министрныкыннан бер дә ким түгел. Әмма бездәге җитәкчеләрне Мәскәүгә җибәрергә кирәк микән? Алар үзебезгә дә кирәк бит. Чөнки министр булып эшләве җиңел түгел. Яңа җитәкче табып була, әмма бу эшне яхшы итеп башкара алырлык кешеләр күп түгел. Шуңа күрә үзе­бездә калсалар яхшырак булачак. Минемчә, яңа Хөкү­мәттә министрлар алмашынса да, эшчәнлегендә әлләни үзгә­решләр күп булмаячак. Президент белән Премьер-ми­нистр урыннарын гына алмашты бит.

Наил ХӨСНЕТДИНОВ, “Ак барс” хоккей клубының реклама һәм маркетинг бүлеге җитәкчесе:

– Миңа калса, андый кешеләр җитәрлек. Әнә бит, республиканың элеккеге тө­зелеш министры Марат Хөснуллин хәзер Мәскәүдә икенче кешегә әверелде. Андыйлар бездә тагын бар. Димәк, эшли беләләр. Яңа Хөкүмәт җитәкчесе дә үзенә тырыш, вазыйфасын яхшы итеп башкара торган кеше­ләр җыяр дип уйлыйм. Алар бит бездәге үзгә­решләрне күреп торалар. Шуңа күрә яңа Хөкү­мәттә бездән дә кешеләр була икән, бер дә гаҗәпләнмәя­чәкмен. Җитмә­сә, соңгы вакытта Мәскәүгә башка төбәкләрдән килгән җитәкчеләр бик күп.

Елена ГОРБУНЧИКОВА, журналист:

– Әгәр миннән генә торса, федераль Хөкүмәткә Татарстанның мәгълү­матлаш­тыру һәм элемтә министры Николай Никофоровны алыр идем. Бердән, ул яшь. Икенчедән, инде үз эшен күрсә­тергә өлгерде. Бездән башка кешенең Мәскәүгә китәсен күз алдына китерүе кыенрак. Әлбәттә, кем генә булмасын, Россия башкаласында эшләве дә җиңел түгел.

Марат ЗИННӘТУЛЛИН, эшмәкәр:

– Казанда эшләсәң ни, Мәскәүдә ни... Җитәкчелек алдында торган җаваплылык һәм эш күләме барыбер шул кадәр үк, минемчә. Мәскәүгә китеп эшли алырлыклары юк икән, Татарстанда җылы кә­нәфи алып та утырмасыннар. Мәсьәләнең икенче ягы бар. Безнең түрәләрнең эше шул кадәр үк мактанырлык ми­кәнни? Юллар җимерек, ТКХны халык гел сүгеп тора, мәктәпләрдә татар теле юкка чыгып бара. Саный китсәң, бездә төзәтерлек кимчелекләр бик күп.

Элькин ИСКӘНДӘРОВ, Татарстан Студентлар Лигасы­ның вице-президенты:

– Дөресен генә әйткәндә, миндә бу хакта бернинди дә мәгълүмат юк. Мәскәүдәгеләр Татарстан Студентлар Лигасы вәкиленең фикеренә дә колак салыр дип уйламыйм. Әмма кайсыдыр сайтта Рөстәм Нургалиевичны Россия авыл ху­җалыгы министры вазыйфасына чакырырга теләгәннәре турында укыган идем. Николай Никифоровның да Мәскәүгә китүе турында сүзләр йөри. Бу хәбәрләр минем өчен яңалык, әмма гаҗәп түгел. Чөнки бездә федераль дәрәҗәдә дә эшли алырлык җитәкчеләр җитәрлек. Шуңа күрә алар яңа Хөкүмәткә элә­гә икән, бер дә гаҗәпләнмәячәкмен. Чөнки Татарстан инде күптән илнең иң алга киткән төбәкләренең берсенә әверелде. Безнеке­ләрнең тәҗрибәсе бөтен ил өчен файдалы булыр иде.

Артабан хакимияттәге яраннары бер-берсен узышып татарлашырга кереште. Лужков кепкасын томырып түбәтәй киеп алды, бераздан ул барлык илнең милли баш киеменә әйләнде.Тишков халык саны алуларның дөрес мәгълүматын чыгарды. Аңа караганда, урыслар сан буенча татарлардан кала икенче урында икән… Югары урыннарны татарлар басып алды. Шуның белән бергә Мәскәү урамнары пычракка батты. Баксаң, урам себерүчеләрнең күпчелеге татарлар булган икән. Урыннарыннан колак какмас өчен яһүдләр үзләрен телләрен оныткан татарлар дип игълан итте, моны исбат итү өчен алар кайбер әгъзаларыннан файдаланды. Сөннәткә утырту — кампания төсен алды. Башкортлар үзләрен татарның бер диалекты дип игълан итте.Урыс егетләре татар кызларын алырга, марҗалар татар егетләренә кияүгә чыгарга тырышты. Дүрт Иван бер татар янында татарча сөйләшүгә күчте. Үзәк телевидениедән мөфтиләр иркенләп вәгазь укый башлады. Чиркәү манараларындагы тәреләр ярымай белән алыштырылды. Табигатьнең милләтсез калган яз, җәй һәм көз фасыллары татар фасылына әйләнеп, «татар язы», «татар җәе», «татар көзе» һәм «татар кышы» дип атала башлады. Урыс каены да күләгәгә күчеп, аның урынын тагы да кодрәтлерәк агач — «татар имәне» алды. «Татар чыршысы», «татар усагы», «татар зиреге» кебек агачлар барлыкка килде. Кайбер милләтчеләр хәтта Африкада үскән бук агачын да татарныкы итү теориясен күтәрде. Ләкин яңача яңгыраш бик үк матур булмау сәбәпле, монысы тормышка ашырылмады. Урысларда татарник дип аталган шайтан таягы иң кыйммәтле чәчкәгә әйләнде. Аны роза чәчкәсе кебек бүләк итә башладылар. Бәйрәмнәрдә шайтан таягы эләккән хатын-кызлар бәхетләренең җиденче кат күгендә йөзде. Бүләк итәргә илнең киңлекләрендә үскән бу чәчәкләр генә җитмәгәч, шайтан таягы плантацияләре барлыкка килде.

Түбәтәй, читек тегү фабрикалары, комган чыгару заводлары төзелде. Сыраханәләр чәйханәләргә әйләндерелде. Радио-телевидение бертуктаусыз чәй рекламалый башлады.

Илдәге барлык дуңгыз фермалары бетерелде. Дуңгызлар Украинага депортацияләнде. Салодан башка яши алмаучылар Украинада сәяси сыену урыны тапты. Монголия исә татар-монгол бер халык дип безгә якынаю юлларын эзләде. Заманында татарларны Монголиягә куарга җыенган Жириновский бу сүзләрен татарларны яратып, аларны Монголиядә булса да дәүләтле итү өчен әйтүе белән аңлатты һәм татар либераллары партиясе төзеде.

Ял көне җомгага күчерелде. Сабантуй илдәге төп бәйрәмгә әйләнде. Милли көрәш, ат чабышлары, катыктан акча эзләү, чүлмәк вату, кашыкка күкәй салып йөгерү буенча спорт федерацияләре оештырылды. Озакламый алар Олимпия уеннарына да кертелде. Америкалылар гольф уенын онытып кашыкка күкәй салып йөгерү белән чирли башлады. Моның өчен алар, миллиардларча доллар акча бүлеп, татар тренерларын чакыртты. Япон һәм Кытай халкы, каратэ-дзюдоларыннан баш тартып, татар көрәшен үзләштерде. Төрекләр үзләрен татарлар дип белдерде. Татар теле дөньядагы төп аралашу теленә дәгъва итә башлады...

Шул вакыт кемдер Габделҗаббарны: «Дед, а, дед», — дип тарткалый башлады. Баксаң, җәйге каникулга кайткан оныгы су буена балык тотарга төшәргә чакыра икән. «Ладны, чичас», — дип, Габделҗаббар иренеп кенә киенергә кереште. 

Шуңа да Кукмара районы Аш-Буҗи авылында бөтенләй хәмер сатылмый икән дигәнгә бик гаҗәпләнмәдем. Авылның дини икәнен ишеткәнем бар иде. Минемчә, һәр татар-мөселман авылында да Аш-Буҗидагы кебек исерткеч эчемлекләр сатылмаска тиеш. Хәмер ислам динендә хәрам! Хәрамне хәләл итүче инде, гафу итегез, мөселман булмый!

Искиткеч гүзәл табигате, инеше булган авылга менә дигән асфальт юлдан килеп кергәч, авыл халкының тырышлыгына хәйран калдык. Йортлар төзек, матур. Урам уртасында ап-ак «Audi» автомобиле тора. (Егет кешенең машина күзләве табигый инде!) Авылга килгән чагым апрельнең соңгы атнасы гына булуга карамастан, барысы да бакчада. Соңыннан гына белдем, авыл халкы суган утыртып, шуны сату белән шөгыльләнә икән.

Авыл мәктәбе янында балалар бакчасы тәрбиячесен очраттым. Авылыбыз бик дини безнең, кибетләрдә чынлап та бернинди исерткеч юк, диде ул. Дини авыл булгач, мәчеткә дә барып карыйсы килде. Өйлә намазына аз гына соңга калуым сәбәпледерме, мине бикле ишекләр каршы алды. Алай икән...

Иң беренче кергән кибетнең исеме «Илдара». Чиратта бер-ике әбине күрдем дә, сатып алучы кыяфәте чыгарып, чиратның койрыгына бастым. Кибеттә нәрсә генә юк!.. Азык-төлек, кием-салым, табак-савыт дисеңме. Ирексездән, бу кадәр әйбернең барысын да сатып алалармы икән дип уйлап куясың. Сатучы азмы-күпме эштән бушагач, үземне кызыксындырган сорауларны яудыра башладым.

Сатучы Айгөл – тумышы белән күрше Зур Сәрдек авылыннан, Аш-Буҗига килен булып төшкән. Кибетләрдә хәмер сатылмавы башта сәеррәк булса да, соңрак ияләшкән ул. «Авылда бөтенесе дә биш вакыт намаз укымаса да, зур күпчелеге печенье-тортлар сатып алганда да составы белән кызыксына. Кибет хуҗалары да авылның үзенчәлеген аңлап хәрам ризык кайтармый. Хәләл булмаган ризыкны сатып булмый монда», – дип сөйләп китте сатучы.

– Якын-тирә авылларда да хәмер сатылмыймы?

– Сәрдектә дә, Адайда да сатыла.

Алай да авыл бөтенләй үк эчкечесез түгел икән. Кирәк кеше күрше авылларга барып хәмер алып үз дигәнен итә. Нишләтәсең, динне дә, иманны да көчләп тагып булмый шул. Гадәттә азык-төлек кибетләренә иң зур файда сыра-аракы сатудан керә. Кибеткә файда каламы дигән сорауга, ике дә уйламыйча: «Әйе», – диде Айгөл. Файдасы калмаса, кибете эшләмәс шул.

Айгөл сөйләвенчә, кибеткә аракы сорап керүче юлаучылар булгалый икән. Юк дигәч, гаҗәпләнеп, берәү генә калгандыр бит инде, дип ялыналар ди. Шулай итеп, өч кибетне дә урап чыгалар икән Аш-Буҗида. Мин дә бу кибетнең хәмер сатмавына ышанып икенчесенә киттем. Татар тотып карамыйча ышанмый бит.

Икенче кибетнең баш очына «Зәкиуллин» кибете дип язылган иде. Кибет хуҗасы сөт җыю белән шөгыльләнгәч, әйберләрне аннан шул тапшырылган сөт хисабына да алып була икән. Ай ахырына кадәр акчасын көтеп җиткермәсәң, рәхәтләнеп азык-төлек ала торасың. Бу кибетне дә ярлы дип әйтеп булмый. Сатучысы гына үзенең исемен әйтмәде. Хатыны авырып китеп, аның урынына вакытлыча эшләп тора икән. Пилорамы, техникасы, җире булган фермер Илшат Сафинда механизатор булып эшли үзе. Кибеттә перәннек, колбасалар – барысы да хәләл. Аракы сатылмаудан кала, әле авыл халкының дингә карашын да, тормышын да бәйнә-бәйнә сөйләп бирде ул.

– Җомгаларга барыбыз да йөрибез. Диннең көчле булуында авыл мулласы Мансур Тимеровның роле зур! Авыл халкы җәен суган үстерә, кышын итек баса. Фермерларыбыз булса да, ирләрнең бөтенесенә дә эш юк. Шуңа халык малны күп асрый. Өч, алты, тугыз үгез тотучылар бар. Һәр йортта диярлек ике-өч сыер!

«Кара-каршы» тапшыруында авыл адресына тәнкыйть сүзләре әйткән драматург Мансур Гыйләҗевкә дә хәтере калган икән кибетченең: «Авыл халкы ялкау түгел! Кеше бездә үз тырышлыгы белән яши! Һәр кешедә кимендә ике машина».

Кибетче абый сүзләренчә, авыл кешеләре инде дүрт-биш ел эчми. Мәчеттә өч еллык дини курслар бара икән. Теләгән һәркемнең гыйлем алырга мөмкинлеге бар. Дөрес, авыл мулласының үзе белән күрешеп сөйләшү насыйп булмады. Капкалары бикле иде. Суган утыртырга чыкканнардыр, диделәр миңа. Шулай итеп, өченче кибеткә кузгалдым.

«Фәләхетдин» кибетендәге сатучы апа да аз сүзле булып чыкты. Аның да исеме безнең өчен сер булып калды. Ниһаять, дини авыл турындагы күзаллауларым белән тәңгәллекне күрдем мин монда. Матур итеп яулык бөркәнгән ападан хәмер сатасызмы дип сорау да ничектер оят булып китте. Үзе дә, ире дә, каенатасы белән каенанасы да, ике кызы да биш вакыт намаз укый икән. Кибет хуҗасы Фәнис абый пекарня тота. Иң тәмле ипине монда саталар. Авылга керүгә күзгә ташланган ак төстәге «Audi» автомобиле дә аныкы икән. Шулчак бер авыл агае кереп тәмәке сатып алгач кына, бераз кәефем төште.

– Анысын әле тиз генә бетереп булмас, халык аракыдан тыелгач та, Аллага шөкер, дибез. Киләчәктә анысы да бетәр, иншалла, – диде сатучы апа.

Бикле мәчет тә читләр өчен генә бикле булып чыкты. Мәчеткә даими йөргән кеше ачкычның урынын белә икән. Шулай инде бөтенесе берьюлы килмидер. Авыл кешеләре сүзләренчә, әле берничә ел элек кенә кич белән егетләрнең яртысы исерек булган авылда бүген хәмер белән дуслар берән-сәрән генә калган. Мәгълүм рус әйтемен истә тотып, яхшы үрнәк тә йогышлы шул диясе килә. Камиллекнең чиге юк! Камиллеккә омтылган, иң беренче хәмерне, хәрамне туктатудан башлаган авыл башка җиңүләргә дә ирешер, Алла насыйп итсә. Хәрам булмаган җирдә аз гына байлыкның да бәрәкәте, рәхәте була. Татарстаныбызның башка авыллары да Аш-Буҗидан үрнәк алып аракы сатудан баш тартсын, муллалары актив эшчәнлек алып барсын иде. Шулай булганда авыл хуҗалыгы гына түгел, җәмгыятебез дә шактый уңышларга ирешер. Әнә бит статистика буенча хәмер сатылмаган гарәп илләрендә җинаятьчелек тә ун мең кешегә берәү генә туры килә ди. Ә безнең хәмер эчү буенча беренче урында барган Россиябездә һәр ике кешенең берсе үз тормышында җинаятьчелек белән очраша. 

22 майда Кушма Штатларның Айова штаты фермерлары Татарстанга киләчәк. Аларга агротуризм белән шөгыльләнүче бер хуҗалыкны да күрсәтергә җыеналар.

Океан аръягы кунакларын Татарстанның кайсы төбәгенә алып бару әлегә тәгаенләнмәгән. Республиканың фермерлар ассоциациясе рәисе Камияр Байтимиров АКШ кунаклары өч юнәлешнең берсен үзләре сайлап алачагын әйтә. Татарстаннарның күрсәтәсе килгән урыннары арасында Лаеш районының Шуган авылындагы Юрий Леоновның һәм Биектау районының Ямаширмә авылында Габделәхмәт Котдусовның агротуристлык хуҗалыклары да бар. 

Республикада бүгенгә авыл җирендә туристларны җәлеп итәрдәй өч кенә урын бар. Фермерлар ассоциациясенең башкарма мөдире Гөлфирә Ризаева өченчесенең Мөслим районында булуын әйтте. Алар да бу үзенчәлекле эшнең башында гына.

Байтимиров сүзләренчә, гомумән алганда, республикада 25ләп кеше бу бизнес белән шөгыльләнү өчен ниндидер эшләр башлап җибәрергә тели.

Телгә алырдай хуҗалыклар бик аз

Татарстанда агротуристлыкка тотынуга ике еллап кына вакыт узып бара. Узган ел әлеге өч хуҗалык бу юнәлешне үстерү өчен Русия фермерлар ассоциациясе аша Мәскәүдән беркадәр акча да алган. Әмма Байтимиров тернәкләнеп китү өчен бу субсидиянең җитәрлек булмавын әйтә. Леонов хуҗалыгында эшләрнең башкалар белән чагыштырганда шәбрәк баруны билгеләп үтте.

“Аның анда атта да йөрергә була, Чулман буенда урнашканга балык тотарга да мөмкин, мал-туарлары да бар. Кунакханәсе дә бик яхшы итеп ясалган. Леонов боларның барсын да дип әйтерлек үз акчасына торгызган. Узган ел авыл-хуҗалыгы туризмын үстерү өчен махсус програм булган иде. Аннан да әзрәк кенә субсидия алды.

Леоновның бу хуҗалыгы белән кызыксынучылар да бар. Ул Казан белән Биләр уртасына урнашканга анда туктап ял итәргә дә мөмкин. Ул бик яхшы кафе да төзегән. Монда туктап ашап, чәй эчеп алгач, йә Биләргә юл алырга, йә Казанга кайтып китәргә дә була”, ди Байтимиров.

Аның сүзләренчә, Ямаширмә авылындагы Котдусовлар хуҗалыгындагы төрле кошларны, җәнлекләрне һәм хәйваннарны карарга теләүчеләр арта. Май бәйрәме көннәрендә шәһәрдән һәм авыллардан да килүчеләр хәйран булган. Узган ел Котдусовлар үзләре янындагы күлдә балалар арасында балык тоту бәйрәме үткәргән иде. Бу чараны алар җәй уртасында тагын оештырырга ниятли.

Югары Ослан районында бер фермер умартачылык белән үзенә туристларны җәлеп итәргә җыена, әмма әлегә ул проект булып кына кала, ди Байтимиров. Бу тармакка тартылырга теләүчеләр күп, әмма кыенлыклар да бар дип әйтә ул.

“Егетләр эшләргә тырыша, әмма әлегә көчләре әзрәк. Күп нәрсә үзләреннән тора. Агротуристлык – ул үзенә бер индустрия бит. Бу тармак белән дә шөгыльләнеп, аның өстенә күп итеп мал карап һәм җир дә эшкәртеп булмый. Аларның барсын бергә эшләве бик авырга килә. Туристлык, минемчә, аерым бер юнәлеш булырга тиеш. Бу тармакка хөкүмәт тә күбрәк булышырга тиеш дип уйлыйм”, ди Байтимиров.

Үзенчәлекле күңел ачу програмнары эшләнмәгән

 Гөлфирә Ризаева, Байтимиров сүзләренә өстәп, агротуристлык белән шөгыльләнүчеләрнең үз юнәлешләрен үстерүне күзаллаган һәм туристларны күңелле итеп ял иттерә торган махсус програмнары булмауны да әйтә.

“Агротуристлык дип син йорт һәм кафе төзеп куярсың, әмма туристлар шунда ук сиңа чабып килми. Бу бик катлаулы юнәлеш, аның програмы ипләп кенә эшләргә тиеш.

Туристны җәлеп итү өчен иң беренче чиратта хезмәт күрсәтү сыйфатына зур игътибар бирелергә тиеш. Икенчедән, минем Котдусовта булганым бар. Ул төрле ят кошлар белән үзенә җәлеп итәргә тели. Чит илләргә күз салсак, анда, мисал өчен, ниндидер һөнәрче бер станок куйган да шунда аның ярдәмендә балчыктан үзеңә бер савыт ясап китәсең. Без әле туристны төрле үзенчәлекле юллар белән җәлеп итәргә ияләнмәгән.

Бүген нәрсә белән җәлеп итеп була соң? Мин Котдусов белән дә бу хакта сөйләшеп тордым. Кешеләрне экологик чиста авыл хуҗалыгы тауарлары белән җәлеп итәргә була. Кафеңны ачтың, шунда ук игенче ашы пешерергә һәм һәр туристка экологик чиста азык-төлек тә тәкъдим итәргә була. Без моңа кадәр диңгез аръягы ризыкларына гаҗәпләнә идек. Хәзер экологик чиста ризыкка ихтыяҗ үсә. Бүген халык авылда җитештерелгән ризыкны хуп күрә. Хәзер агротуристлык вәкилләре әнә шул юл белән кешеләрне җәлеп итә ала. Саф һавада булырга һәм атта йөрергә дә була.

Леоновның да бөтен корылмалары, атлары һәм башкалары бар, әмма програмы юк. Кешеләрне җәлеп итү програмы да булырга тиеш. Бу юнәлешне җентекләп өйрәнү дә кирәк.

Котдусов та үзенчә нәрсәләрдер эшләргә маташа. Кафесын да төзи. Аның янында тагын бер фермер бар. Менә аның кызы чәчтарашханә ачарга хыяллана. Африканча чәчләр үрергә тели. Алар хыялый егетләр, барсы белән дә кызыксыналар, әмма аның өчен акча да кирәк”, ди Ризаева.

Американ фермерларын Русиядәге хәлләр кызыксындыра

Татарстан гадәттә читтән килгәннәргә үзенең уңышларын, йә булмаса башкаларда булмаганны күрсәтергә тырыша. Май ахырында киләчәк американнарга агротуристлык белән шөгыльләнүчеләр белән беррәттән, гаилә фермаларын һәм үзләре җир эшкәрткән, терлек асраган эшмәкәрләр янына да алып барырга ниятлиләр.

Байтимиров сүзләренчә, АКШ фермерларын Русиядә җир реформаларының ничек тормышка ашуы кызыксындыра. Бу үзгәрешләр нәтиҗәсендә фермерларның үзләре биләгән җирдә ныклап аякка баса алганнармы әллә юкмы, дәүләт белән мөнәсәбәтләре ничек булуны да беләселәре килә аларның. Шулай ук ниндидер уртак проектлар эшләргә дә теләкләре бар. Авыл хуҗалыгында җитештерелгән тауарларны эшкәртүче зур булмаган ширкәтләрнең Русиядә бик аз булуы да американнарны кызыксындырган. “Нигә андагы фермерлар безнекеләргә караганда баерак һәм ныграк яши? Бу якларын да уртага салып сөйләшергә ниятлибез”, ди Байтимиров.

Җәй уртасында Татарстанның авыл хуҗалыгы тагын бер төркем көтә. Ул вакытта инде АКШтан һәм Финляндиядән турыдан-туры агротуристлык белән шөгыльләнүчеләр килергә тиеш. “Әлегә көне билгеле түгел, килештерүләр бара”, дип әйтте Ризаева.

Күптән түгел яңа бәдрәфләрне Казан мэры Илсур Метшинга күрсәттеләр - шәһәр башлыгы алардан бик канәгать калды. Бәдрәфләрне шәһәр буенча урнаштыру белән шөгыльләнәчәк оешма җитәкчесе Нәҗип Нуретдинов сүзләренчә, ниһаять, Казанда әлеге мәсьәлә уңай якка хәл ителде.

- Бу бәдрәфләр бик чиста һәм уңайлы булачак. Аларны ел әйләнәсе кулланырга мөмкин, чөнки электр белән җылыту өстенә, су, канализация белән тәэмин ителәчәкләр, ә вентиляция һаваны чистартып тора ала. Эченә шәһәр фатирларындагы кебек ап-ак унитазлар кую каралган. Мондый бәдрәфләрне Санкт-Петербургта ясыйлар, тиздән Казанда да җитештерә башлаячаклар.

Яңа бәдрәф будкалары Европа шәһәрләрендәге тиңдәшләренә охшаган. Бер будкада кимендә ике кабинка булыр дип көтелә: ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен. Шулай ук берничә кабинкалы бәдрәфләр дә төзеләчәк. Бәдрәфләрне канализациягә тоташтыру күздә тотыла, тоташмаганнары да булачак. Нәҗип Нуретдинов сүзләренчә, мондый корылмалар 800 меңнән 1 миллион 200 мең сумга кадәр тора.

- Шулай да яңа бәдрәфләр кыйммәт булу сәбәпле, аларны эшләтү табыш китермәстер. Бигрәк тә, мисал өчен, соңгы тукталышта урнашканнары, – дип зарлана әңгәмәдәшебез. – Ни өчен дигәндә, су, электр, тикшерүче хезмәте өчен түләргә кирәк. Дотацияләрсез, шәһәр хакимияте ярдәменнән башка эшне оештыру мөмкин түгел.

Казан халкы һәм башкала кунакларының уңайлылыгын кайгырту максатыннан, шәһәр хакимияте дотацияләргә каршы килми. Түрәләр бу бәдрәфләргә керү хакын 10 сумнан арттырмаска куша. Чынлыкта исә бу хезмәтнең үзкыйммәте 27 сум тирәсе.

 Планлаштырылган 25 бәдрәфнең алтысы җәяүлеләр күп йөри торган Петербург, Татарстан, Мәрҗәни урамнарында, шулай ук Меңьеллык мәйданында, Җиңү паркында, Черек күлдә, метро станцияләре янында урнаштырылачак. Ә 2014 елда мондый бәдрәфләрнең саны шәһәрдә 200гә җитәргә тиеш. 

Нинди карусель соң бу? Моның берәр чиге, азагы бармы, булачакмы? Болар бит барысы да ахырда безнең кесәләргә, ягъни азык-төлеккә, куллану товарларына суга. Ә без бәяләрнең системалы һәм системасыз артып торуына инде күнектек тә бугай.

Бу вәзгыятьтә ничек совет чорын сагынмыйсың, диясе дә килә. Без яратып чәй эчә торган батон 20 ел буена 22 тиен торды. Хәзерге хәлләр белән чагыштырганда бигрәк гаҗәп инде. Хәтта ышанасы килми. Безнең буын кешеләре яхшы белә: совет заманының ике төрле данлыклы колбасасына да дистәләрчә ел бәя үзгәрмәде. Саный китсәң әле...

Ә бүген. Газеталар укыйсың, Интернетны караштырасың да бәяләр арту сәбәпләренең очына чыгарлык түгеллегенә төшенәсең. “Бәяләр транспортчылар тарифларын арттырганга үсте”, – дип аклана нефтьчеләр. “Чөнки энергия һәм ягулык бәяләре артты”, – дип авызыбызны каплый транспортчылар. “Әйе шул, ягулыкка бәя арткач, без ни эшли алабыз?” – ди коммуналь хезмәт күрсәтүчеләр. “Барысы да газ аркасында”, – дип, энергетиклар аклана.

Башы да, очы да булмаган әйләнә килеп чыга. Кайда монда тавык? Кайда монда йомырка? Кайсысы беренчел? Кем монда түш, кем монда баш? Ни әйтим инде, хәтта атом физикасы, андагы чылбыр реакциясе искә төшә.

Тарифлар буенча федераль хезмәт дигән орган бар. Ул ел саен төп монополистлар өчен бәяләрне билгели торган оешма. Газга, электр энергиясенә, җылылыкка, тимер юлларда йөк һәм пассажирлар ташуга. Бу хезмәтнең сайтына кереп алар язганнарны укысаң, бөтен бәлаләрдә беренче сәбәп газ икәне ачыклана. Сайтка куелган мәгълүматлардан күренгәнчә, үткән елга газга бәяләр арту 16 процент каралган булган. ФСТ (тарифлар буенча федераль хезмәт), шушы санга карап электр энергиясенә, җылылыкка бәяләр билгели икән. Тик Алексей Миллер дигән кеше (“Газпром” җитәкчесе) “арткы ишектән” генә Президент янына кереп чыга да, газга бәяне тагын берничә процентка арттыруга ирешә. Шулай итеп бу законсыз акт көченә керә һәм яңа буталчыклар китереп чыгара. ФСТ тиз арада башка тарифларны да үзгәртергә мәҗбүр була. Югыйсә ФСТ бер билгеләгән тарифны Президент түгел, Ходай Тәгалә дә үзгәртмәскә тиеш.

Әле бит дәүләт бәя куймый, ФСТ бер яклап та тыгылмый, катнашмый торган тармаклар да бар икән. Мәсәлән, күмер чыгаручылар, металлурглар һәм дә шул ук “бензин патшалары”. Бу аерымланган каста бәяләрне җаны ничек тели шулай билгели ала. Ә дәүләт бәяләрне базар үзе көйләргә тиеш дип, читтә калырга тырыша. Дөрес, Президент яки Премьер елга бер-ике тапкыр шул ук “бензин патшалары”н, нефть магнатларын җыеп, бәяләрне артык өскә сикертүдән тыелырга кушып җиңелчә генә шелтәләп ала-алуын. Тик бу йомшак шелтәнең нәтиҗәләре бер-ике айдан артыкка бармый. Ике ай үтәр-үтмәстән заправкадагы бәя күрсәтүче саннар инде хәтсезгә үзгәргән була. Кибет бәяләре кебек, алар даимилекне бер дә яратмый. Ә без, мокытлар, борын астыннан гына мыркылдап алабыз да, бәясе фәлән процентка күтәрелгән бензинны бакка салып, тагын үз юлыбызда булабыз. Бәяләр үсүдә үзебезнең битарафлык та сәбәпче түгелме икән?.. 

М.РУчыларга үз җиңүчеләрен билгеләргә тәкъдим итәбез. Һәркайсыгызның иң шәп өч әсәр исемен (урыннарын күрсәтеп) атавы сорала. Конкурс әсәрләре 2010 елның 10 саныннан 2012 елның 5 санына кадәр басылып, сайтка куелды.