– Милләттәшләребезнең 75 проценты Татарстаннан читтә яши. Шуңа күрә халык санын алу кампаниясенең мөһимлеген, нечкәлекләрен аңлату өчен илебезнең 60лап төбәгенә язучылар, журналистлар, галимнәр, артистлардан торган махсус төркемнәр җибәрергә булдык. Иркутскига баручылар юлга чыкты инде. Җирле татар иҗтимагый оешмалары, зур-зур залларны алып, халык белән очрашулар уздырмакчы. Шунда республикабыз вәкилләре дә катнашачак. Җанисәп алу милләтебезнең киләчәген күзаллауга бәйле. Узганында җитди бозуларга юл куелса да (Башкортстанда 200 меңгә кимедек), 60 меңгә арттык,– дип Ринат әфәнде әлеге кампаниянең үзенчәлекләрен бәян итте.

Моңарчы сораштыру кәгазендәге 7 нче пунктны үзең гельле каләм белән тутырсаң (милләт атамасын язсаң) гына хак була, дип аңлатканнар иде. Бер ай элек кенә пайтәхет конструкторлары сораштыру кәгазьләренә үзгәрешләр кертеп, җанисәп алучының үзенә дә анкета кәгазен тутыру мөмкинлеге биргән, моны хәтта телефоннан сорашып та эшләп булачак икән. Телефон чыбыгының икенче башында утыручыны сораштырылучы ничек күрсен, белсен инде? Моңа юл куймаска, ризалашмаска кирәк. “Килдек, өегездә булмадыгыз”, – дип “акланырга” мөмкиннәр бу җәһәттән. Кабат килсеннәр, телефоннан вакытын килештерсеннәр андый чакта (дөрес, узганында 1 миллион россияле сораштыручыларны өйләренә кертмәгән икән). Узган халык санын алуда милләттәшләребезне 45 төркемгә бүләргә тырышсалар, бу юлы 120 гә таркатмакчылар. Мондый тизлектә барганда, тагын ун елдан булачак җанисәп алу кампаниясендә безне Мөслим татары, Азнакай татары, Арча татары... дип тә бүлгәләргә тырышмагайлары. Саратов татары, Пенза татары, Касыйм татары, Әстерхан татары, Сембер болгары, Самара болгары... дип аталырга тәкъдим итүләр Госкомстатның хәйләсе генә ул. Имеш, безне төркемнәргә бүлеп өйрәнмәкчеләр. Әгәр андый “изге ният”ләре бар икән, алар иң әүвәл урысларны шулай өйрәнерләр иде.

– Безне бүлгәләп, милләтебезнең үз эчендә каршылык чыгармакчылар. Әнә узган җанисәп алуда казакълар аерым милләт булып язылмакчы иде, урыс милләтенең санын киметәчәксез, дип моңа РФА галимнәре ризалык бирмәде, – дип сөйләде бу уңайдан җәмәгать эшлеклесе Фәндәс Сафиуллин.

– “Татар”, “татарлар”, “татарин” дип тә язу мөмкинлеге бирә безгә РФА Социология һәм этнология институты га­лимнәре. “Татарин” яки “татарка” дип кенә языгыз. Аларның ничек исәпләүләре билгесез. Татарча язганны машина укымый дип тә әйтүчеләр бар. Бу хәйләгә капмагыз. 7 нче пунктта буш квадрат та каралган. Милләтеңнең исемен язмыйча гына шунда билге куйсаң, милләтеңнән баш тартып, “россиянин” буласың, – дип аңлатты бу җәһәттән Р.Закиров.

– Күптән түгел генә Башкортстанда булып кайтырга туры килде. Шунда ике татар хатынының, Башкортстанда яшәгәч, без башкорттыр инде, дип фикер йөртүенең шаһиты булырга туры килде. Гомумән, анда вәзгыять шактый четерекле. Хакимияткә яңа Президент килсә дә, элеккечә башкорт дип яздырту сәясәте дәвам итүе, халык белән очрашырга теләгән зыялыларыбызны узганындагы кебек республикага кертмәүләре, очрашып сөйләшү, чыгыш ясау мөмкинлеге бирмәүләре ихтимал, – дип сөйләде күршеләребездәге хәл турында этнолог Дамир Исхаков. Берничә ай элек Көнбатыш Башкортстанда – Чишмә, Бүздәк, Благавар, Туймазы, Октябрьский районнарында булып кайткан археолог Альберт Борһанов та әлеге район муллаларына өстән күрсәтмә бирелгәнлеген, халык башкорт булып язылмаса, имамлыктан китәргә туры киләчәк, дип кисәткәннәрен хәбәр итте. Бу уңайдан журналист, шагыйрә Шәмсия Җиһангирова Башкортстан районнарындагы үзешчәннәрне “ТЯГ” каналындагы “Җырлыйк әле” телетапшыруында катнашырга чакырып булса да милләттәшләребезгә нинди хәвеф янавын искәртергә тәкъдим итте. Ул Спас районында, болгар дип язылыгыз, дип өндәп йөрүчеләр булганлыгына хәвефләнүен, үзебезнең Татарстанда да уяу булырга кирәклеген белдерде.

Сер түгел бит: башта башкорт дип яздыралар, аннан соң мәктәптә укыту телен башкортчага күчерәләр. Әнә, нугайбәкләрне узган җанисәп алуда, сез православ динендә булгач, татар түгел, аерым милләт булып язылыгыз, дип өндәделәр. Инде бу юлы, яшерепнитеп тормыйча, урыс булып язылырга тәкъдим итәләр. “Мәктәптә татарча укымагач, православ динендә булгач, без инде урыстыр”, – дигән фикерне менә шулай халык аңына сеңдермәкчеләр.

Халык санын алу турындагы Россия законында әүвәл туган телне сорыйлар, аннан урыс телен белүеңне ачыклыйлар, аннан соң гына тагын нинди телләр үзләштерүеңне белешәләр. Җанисәп кәгазендә беренче сорау – урыс телен беләсеңме, икенче сорау – тагын нинди телне беләсең, өченче сорау – туган телең нинди? Сорауларны төзүчеләр менә шулай закон бозып, урыс телен беренче урынга чыгарган, туган тел өченче сортлы булып калган. Моны психологик басым ясау дип тә бәяләргә мөмкин.

– Урыннарга чыкканда без ул төбәкнең тарихын, мәшһүр кешеләре кемнәр икәнлеген яхшы белергә, күпме кардәшебезнең үзен татар дип санавыннан хәбәрдар булырга; халык каршына чыккач, безне кысалар, бетерергә телиләр, дип зарланмыйча, милләтебезнең бөеклеге, олуг тарихы булуы турында сөйләргә тиешбез, – дип киңәш итте үз чиратында сөйләшүдә катнашкан ТР Дәүләт Советы комитеты рәисе, шагыйрь Разил Вәлиев.

Озын сүзнең кыскасы: җанисәп алу кампаниясендә актив һәм шәхсән катнашыйк, үзебезне “татарин”, “татарка” дип языйк.

Игътибар кирәк

Россиядә революциягә кадәр гаиләдә малай туса, аңа җир өлеше бирелгән, революциядән соң да ир-ат белән хатын-кыз арасында тигезлек күп очракта кәгазьдә генә булган. Аннан соң да ир-атның хезмәт хакы хатын-кызныкыннан артыграк иде. Эшкә алганда ир-атка өстенлек бирелү дә аларның гаилә өчен бурычлы булуларын раслап торды. Бу үзенчә ир-атка гаиләдә абруй өстәде.

Яңа тарихка күз салсак, соңгы егерме ел эчендә ир-атларыбызга һәм дә аларның гаиләләренең яшәү шартларын яхшырту өчен ил күләмендә нәрсә эшләнде соң? Берни дә! Бала үстерергә ярдәм итә торган ташлама-дотацияләр юк ителде, баласызлардан тотып калына торган салым бетерелде, халыкны эшсез калдырып завод-фабрикалар юкка чыгарылды, эшсез халык эчеп, тәртип бозып акрын гына упкынга төшәргә мәҗбүр булды. Намуссызлар яраклашып, фәкать арттырып сатар өчен бизнес ачканда, намуслысы үзенең менталитетын үзгәртә алмый хәерчеләнде. Белгәнебезчә, гаилә башлыгы буларак ир кеше гаиләсе өчен җаваплы, эш хакы аның өчен иң мөһиме. Ә хәзерге вазгыятьне кыямәткә тиңләп була түгелме? Эш тә, аш та юк.

Караш үзгәрде

Күргәнебезчә, ир кеше хатын-кыз кебек тиз яраклаша алмаганга, аның менталитетын үзгәртү өчен еллар гына түгел, хәтта дистә еллар да җитми.

Шул ук вакытта безнең хатын-кызларыбызның да авыр йөк тарта алмаган ир-атка карашы үзгәрде, ирләрен гаиләләреннән куып чыгарган очраклар да ешайды. Без юкка гына ахыр заманны дөнья бетүенә тиңлибез. Ахыр заман менә без яши торган чор ул. Бүген ата – улны, ана кызны аңламый, кеше кешене санга сукмый, яшьләр олыларны олы итә белми. Җәмгыять тә эволюция үсешендә бер-ике баскычка аска тәгәрәде. Хөкүмәт белән халыкны хәзер салымнар гына бәйләп тора.

Бүгенге ир-ат халкының эчке кичерешләре белән иҗтимагый сәяси оешмалар да кызыксынмый, газета-журнал битләрендә бу проблема күтәрелеп чыкса да, ул бик зәгыйфь рәвештә катнаш никахларның начар йогынтысына кайтарып калдырылып, бүгенге вазгыятьне матур тасвирлап, олуг зыялыларыбыз буш тегермән ташын әйләндерергә яраталар.

Күргәнебезчә, бүген безнең илдә матур зур гаилә корырга мөмкинлек юк. Әлбәттә, кеше талап баемасаң яки атаң-анаң түрә булмаса. Шуңа карамастан, ирләрне гаепләп, рус әйтмешли, «козлом отпущений» ясаганчы, аларның итсез «сөякләрен юганчы», хезмәт итеп тулы тормыш белән яшәргә мөмкинлекләр бирергә, ир-ат исеменә җисемен кайтару өчен зур чаралар күрергә кирәк. Юкса тиздән ирләребезне йөзләре белән генә түгел, эшләре белән дә хатын-кызларыбыздан аера алмабыз.

Үрнәк алыйк

Дин – ул бер тәрбия чарасы. Дин зур урын алып торган илләрдә халык өчен акча станоклары гына түгел, матди-техник яктан тәэмин ителгән завод-фабрикалар төзеп эш урыннары ясала яки тугач та аларга ярдәм карала. Ә бездә бу эш инде егерме ел буе алып барылмый. Ир-атның дорфалыгы илнең эволюция үсешенә бәйле булуын хәзерге җитәкчеләребезнең күрмәмешкә салышулары да хатын-кызларыбызны тәртәдән чыгарды. Бүген алар өчен мал-мөлкәтсез ир-атның дәрәҗәсе дә, шәҗәрәсе дә югала. Әйтүемчә, хөкүмәтебез намусын сатарга өлгермәгән ирләребезгә каршы көрәшкәндә, хатын-кызларыбызның бу өлкәдә өлеше зурайды. Туксанынчы елларда Россиядә беренче Россия Президентын сайлаганда кандидатларның матур сүзенә ышанып тавыш биргән хатын-кызларыбыз бүген базарларда тормыш алып барырлык акча эшләргә тырышалар. Хатын-кызларыбыз шул «шоковая терапия» елларында эчәргә, тәмәке тартырга, сүгенергә өйрәнеп, хатын-кыз йөзен югалтып, бала тапмаслык хәлгә җитте түгелме? Дөнья шулай барса, бала табып тәрбияли алырлык хатын-кызларыбызны кызыл китапка кертүләре ихтимал.

Матриархат яныймы?

Шундый авыр чорда күп шәхесләребез эшнең нидә икәнен ачыкламыйча – чикләвекне юкәдән эзләп – барысын да ирләрнең пассивлыгына кайтарып калдырып, шушы гаделсез дөньяның колы булып яшәүне хуп күрәләр.

Әйе, бүген ирләребезнең тавык канаты астындагы чебеш кебек ятулары да очраклы түгел, тик матриархатлыкка чаклы барып җитмәбез. Ир-атка гына хас булган патриотизм да бетмәс дип ышанасы килә. Әйе, хакыйкать әкияткә ошаса да, бүреләрне сарык белән кәҗә генә куркыта алмый, безнең илдә ярдәм кулы бүреләргә генә сузыла, әнә бай миллиардерларыбыз саны кризиста ике мәртәбә артты, халык саны кимүен дәвам итә. Бу вазгыятьнең кемгә кирәген ачыклап тормасак та, күзгә бәреп тора. Бүгенге байларны ил дә, халык та борчымый, алар үз активларын чит илләргә чыгарып, бездә ыгы-зыгы башланса, илдән качарга торалар. Шуларны аңлап та, илдә ир-атны чын ир-ат итәрлек фәрман булмавы халыкның йомшаклыгыннан, уйларыбызның зәгыйфьлегеннән, барлык шәхесләребезнең үзләре өчен генә яшәвеннән килеп чыга түгелме?

Эшмәкәрләр исә бу өлкәдә эшләмәде, эшләми дә, эшләмәячәк тә. Бу аларның принципларына каршы килә – байыйсы килгән кеше халык турында уйлый алмый.

Татар мультфильмы милләтне коткаручы бер могҗиза буларак тансык. Ул милли рухны балаларга кече яшьтән үк сеңдерә ала. Бигрәк тә ул чын милли рухлы, халыкчан булса, халык иҗатын, туган телне, матур гадәтләребезне балаларга җиткерә алса. Татарстан мәдәният министрлыгы, “Татаркино” берләшмәсе ярдәмендә бер төркем фидакарь затлар шуны изге эшкә тотынганнар.

Белгечләр әйтүенчә, чит ил мультфильмнарында бала психикасын бозучы кадрлар кулланыла. Русия һәм Америка мультфильмнарын чагыштырып, психологлар берничә нәтиҗә дә ясаган. Беренчедән, макталган “Дисней”ныкылар балаларны интеллектуаль яктан артта калдыра икән. Икенчедән, алар кайвакыт кешене кансызлыкка, әшәкелеккә өйрәтә. Сугышу, атышу, динозаврларның бер-берсен ашавы эзсез югала алмый дигән сүз. Өченчедән, психолог әйтүенчә, Америка мультфильмнары интим яктан да “алга киткән”.

Мәсәлән, хатын-кыз күкрәге биредә зуррак күрсәтелә, күзгә ныграк ташлана, ди. Белгечләр моның ише вак-төяк булып күренгән детальләрнең шактый күп икәнен искәртә. Аның каравы, мода!

Ләкин якын арада мода җиленең башка якка үзгәрүе бар. Г.Тукай әсәре буенча куелган “Кисекбаш” - татар мультфильмының яңа баскычы. Аны өч телдә карап була – татарча, русча, инглизчә. Режиссерлары – Сергей Киатров белән Марат Ганиев. Музыкасын Резеда Ахиярова язган. Биредә 15 рәссам эшли. “Кисекбаш”ның премьерасы VI Халыкара Казан мөселман киносы фестивалендә булачак.

Тагын фестивальдә “Бала белән күбәләк”, “Кызыклы шәкерт”, “Эш беткәч уйнарга ярый”ны карага мөмкин булачак. Алары кыскарак. Хәзер “Татармультфильм” берләшмәсе “Кәҗә белән сарык” әкиятен төшерү өстендә эшли. Тик әлеге мультфильмнарның кайчан сатуга чыгачагы билгесез.

Мультфильмнар төшерү башлангач, 12 әсәрне Тукай әкиятләре буенча, бөек шагыйрьнең 125 еллыгына чыгару тәкъдимен республика хөкүмәте хуплап, тиешле ярдәмне күрсәткән. Марат Ганиевның тәкъдиме белән Туфан Миңнуллин фильмнарның милли рухы, Тукайга тәңгәллеген тикшереп, бәяләп тора икән.

Анимация чаралары турында төрле оешмалар турында төшерелгән җитди фильмнарда да кулланыла икән. Тәкъдимнәр булса, һичшиксез, хезмәттәшлек итәчәкбез, дип ышандырды “Татармультфильм” җитәкчесе Марат Ганиев.

"Совет чоры мультфильмнарын сагынабыз, ләкин ул еллар мәктәбе, кызганычка, югалды”, диде ул. Марат Ганиев әйтүенчә, хәзер профессиональ база булдырырга кирәк. Шул очракта мультипликация Татарстан кинематографиясенең визит карточкасына әйләнергә мөмкин.

Яшереп тормыйк, инглизчәне киләчәк белән, татар телен үткән заман белән бәйлибез. Күпләр аны әбиләр теле дип саный. Валерия Мищеренко татар телендә интерактив уеннар булмауны зур минус дип атады. Ул балаларны татар теле белән кызыксындыру, телне үстерү өчен әлеге уеннарның һәм анимациянең әһәмияте турында сөйләде.

Анимацияле әсәрләрнең баш редакторы, Татарстанның халык язучысы Туфан Миңнуллин болай дип белдерде: “Тукай әсәрләренең мультфильм рәвешендә таралуын күптән көткән идек. Үзем мультфильм карарга үлеп яратам. Яшь чакта күргәннәре дә һаман истә”.

Миңнуллин әйтүенчә, мультфильм теле бала күңеленә нык тәэсир итә. Кайчак олы кеше дә үз-үзен карап туя, образын күрәсе килә башлый. “Үзебезнең яңа төшергән мультфильмнарны бигрәк тә яратып карыйм, аларның киләчәге зур!”, диде Туфан Миңнуллин.

Гадәттә, кечкенә балалар мультфильмнарны әзсенә. Башланырга да өлгерми бетәләр, җитми кала, диләр. “Кисекбаш” та нибары 10 минут кына бара. Ләкин бу очракта, киресенчә, “Күп эшләгәннәр!” – дияргә мөмкин. Чөнки 1 секунд классик анимация төшерү 4 мең сумга төшә. Димәк, мильтфильмның 10 минуты 2,4 миллион сум дигән сүз! Ә “Татармультфильм”чылар секундын нибары 2 мең сумга эшли. Хезмәтләре табыш өчен түгел, мәдәният һәм милләт өчен. Татар мультиклары дөньяга чыкса, һәр татар баласына барып җитсә, милли тормыш бермә-бер үзгәрәчәк.

Әлеге фестиваль кысаларында дөньякүләм танылган күренекле йолдызлар, үзен күрсәтергә өлгергән сәләтле яшьләр, абруйлы тәнкыйтьчеләр һәм замана кинематографиясен сөючеләрнең Казанда җыелулары матур традициягә әверелде. Быел оештыручылар шушы чарада катнашырга теләк белдергән 60 илдән гаризалар кабул итте. Ел да катнашучы Төркия, Иран, Мисыр, Согуд Гәрабстаны, Сирия, Бөекбритания, Канада, АКШ, Франция, Һиндстан, Нидерланд, Россия Федерациясе, БМО илләре кинематографистлары белән беррәттән быел Гонконг вәкилләре дә тәүге тапкыр үз кинокартиналарын тәкъдим итә. Фестивальгә җибәрелгән фильмнарының саны буенча Иран, Мисыр, Россия, Һиндстан, Франция лидерлардан санала.

Казанда үткәрелүче VI Халыкара мөселман киносы фестиваленең сайлап алу комиссиясен режиссер һәм продюсер Овидио Салазар (Бөекбритания) җитәкли. Ә жюри составына түбәндәгеләр керә:

- Мауро Мартино (Италия) – язучы, романнар һәм киносценарийлар авторы;
- Анна Бройновски (Австралия) – актриса, режиссер, драматург;
- Ментай Утепбергенов (Казахстан) – актер;
- Ассаад Таха (Берләшкән Гарәп Әмирлекләре) – режиссер;
- Юксель Аксу (Төркия) – актер, режиссер, продюсер, сценарий остасы;
- Шахрияр Бахрани (Иран) – режиссер;
- Гуль Кират Панаг (Һиндстан) – актриса;
- Максимов Иван Леонидович (Россия) - режиссёр, сценарий остасы, рәссам-куючы, аниматор, педагог;
- Михайлов Михаил Михайлович - продюсер (Россия, Татарстан).

Казанда үткәрелүче VI Халыкара мөселман киносы фестивале программасына, гадәттәгечә, гомумкешелек рухи-әхлак кыйммәтләре һәм мәдәни традицияләрне чагылдырган, тынычлык идеяләрен, авторның нинди дин тотуына карамастан, башка диннәргә хөрмәт һәм гуманизмны алга сөргән фильмнар сайлап алынды. Конкурс программасына 28 илдән 52 кинофильм кертелде. Шуларның унбише тулы метражлы нәфис фильм, унҗидесе документаль, унысы кыска метражлы һәм унысы анимацион картиналар. Конкурстан тыш программага 24 фильм сайлап алынган, шуның 11е нәфис фильм һәм 13 документаль фильм. Тамашачыларга кино сәнгатендә агымдагы елда әһәмиятлеләрдән саналган юнәлешләр тәкъдим ителәчәк. Конкурстан тыш программа махсус секцияләрдән торачак: “Дөнья киносы”, “Asian spice”, “Яшьләр программасы” һәм дөнья кинематографиясе осталары ретроспективасы. “Дөнья киносы”на иң эре халыкара кинофествальләрдә билгеләнеп үтелгән иң яхшы фильмнар керә. “Asian spice” секциясе шәрык кинематографиясенең иң танылган йолдызлары һәм иң яхшы фильмнары белән танышу мөмкинлеген бирә. “Яшьләр программасы”на яшь режиссерларның игътибарга иң лаеклы дип саналган фильмнары керә. Секция клуб форматында үткәрелә, тамаша кылган фильмнар турында фикер алышу һәм кино сәнгате әһелләренең катнашуы көтелә. Шулай ук мастер-класслар, кино сәнгатендә абруй казанган шәхесләр белән иҗади очрашулар, үзешчәннәр төшергән фильмнар фестивале һәм мөселман модасын тәкъдим итү планлаштырылган.

Фестивальгә кунаклар буларак Россия киносы һәм дөнья кинематографы йолдызлары чакырулы. Дәрәҗәле кунаклар арасында Америка актеры һәм продюсеры, “Иң яхшы актер” номинациясендә “Оскар” һәм “Сезар” премияләре лауреаты Эдриан Броуди да бар. Россия киносы йолдызларыннан Антон Макарский, Вениамин Смехов, Андрей Федорцов, Сергей Селин, Мария Порошина, Алексей Гуськов, Анатолий Мукасей, Валерия Ланская, Светлана Дружинина, Сергей Соловьев, Марина Голуб, Александр Филиппенко, Дмитрий Дюжевларны күреп булачак.

Аңлавыгыз өчен рәхмәт.

Ярдәм күчерү өчен исәп-хисап:
Гаязов Фаиль Наилевич
ОАО "АК БАРС" БАНК Казанский Филиал
р/с 47422810145900920001
к/с 30101810000000000805
л/с 42301810645902236979
ИНН 1653001805
КПП 161605001
БИК 049205805

Фаилнең телефоны: +79047609919

Быелгы форумга Россиянең 50 төбәгеннән 300 вәкил, БДБ һәм чит илләрдән 150, Татарстаннан 100 кеше килде. Алар юллаган анкеталардан исә иң күбесенең 1989 елда туганлыгы ачыкланды. Бу мәгълүмат программа төзелгәндә җитди игътибар үзәгендә булды. Суверенитет яулаганда бишектә яткан яисә тәпи йөреп китәргә азапланганнар бүгенге милли хәрәкәтне ничек күзаллый? Форум шул сорауга җавап эзләде.

Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров пленар утырышта үз сүзен Изге Рамазан ае белән тәбрикләүдән башлады. Ул 60 делегатның ураза тотуын җиткерде (“Сез ураза тотачаксызмы?” дигән сорау анкетада бирелгән иде), аларга барлык мөмкинлекләр тудырылуын, шәһәр үзәгендәге кунакханәләргә урнаштырылуын хәбәр итте. Ураза тотучылар Рамазанның 18 нче көне ифтарын ТР мөфтие Госман хәзрәт Исхакый белән бергәлектә үткәрде. Шул ук көнне делегатлар тәравих намазын “Кол Шәриф” мәчетендә укыды. 29 август көнне Г. Тукайның Яңа Кырлай авылындагы музеен күрсәттеләр, чөнки шагыйрьнең тууына озакламый 125 ел тулачак. Кичкә таба Арча шәһәре үз районының 80 еллыгына багышлап төрле чаралар үткәрде. Биредә район хезмәтчәннәре ураза тотучыларны да күздә тоткан, аларга милли ризыклар пакетларга салып бирелде. Казанга кайту бик соңга калмасын өчен, Арча үзәк мәчетендә ахшам намазын уку белән үк юлга кузгалырга туры килде, ифтар исә автобусларда Казанга җиткәнче дәвам итте...

Быел да, башка еллардагы кебек, Россия Ислам институтында алты секциянең берсен оештыру каралган иде. Халкыбызның зур күпчелеге тоткан ислам дине мәсьәләләренә багышланган “түгәрәк өстәл”дә, ураза вакыты булуга да карамастан, зур кызыксыну белән йөздән артык кеше җыелды. Сөйләшүнең темасы “Милли бөтенлекнең сакланышында дини кыйммәтләрнең әһәмияте” дип аталу да моңа йогынты ясамыйча калмагандыр.

Секция эшен алып баручы егетләр – Рөстәм Батров белән Данис Гәрәев теманы берничә яссылыкта карады.

Милләтебезне саклап калу өчен ислам дине мөһим шарт булып торамы? Исламнан башка татар кешесенең тулы канлы тормыш алып баруы мөмкинме? Иң әүвәл сүз Татарстан дини элитасы вәкилләренә бирелде. Алар, бүгенге вәзгыятьтән чыгып, татар милләте һәм аның телен саклау мәсьәләләрендә диннең роле хакында сөйләделәр. Чыгыш ясаучыларның тел төбендә бабаларыбыз мең елдан артык тоткан традицион ислам, төгәлрәк әйткәндә, хәнәфи мәзһәбенең әһәмиятен Россия җирлеге һәм татар тормышы мисалында карау ята иде.

Югарыдагы сорауларга күпмедер дәрәҗәдә чишелешне ТР Диния нәзарәте рәисенең беренче урынбасары Илдус Фәиз җавабы бирә алды. Хәзрәт биредә үзен дин әһелләре арасында тирән белемле тарихчы итеп танытты дисәк тә, арттыру булмас, чөнки ул халкыбызның мең елдан артык тормышында ислам дине үсешен ачып бирде; милли үзаң, мәгариф, мәдәният, һөнәрчелек, көндәлек тормышның алга китүендә хәнәфи мәзһәбенең ролен билгеләп узды. Кайсы чорда дингә мөнәсәбәтебез уңай һәм аңа нык бәйләнгән булсак, шунда милли бөтенлекнең дә ныграк сакланганлыгын күрергә мөмкин. Болгар бабаларыбызның ислам йогынтысы нәтиҗәсендә гаять зур дәрәҗә-мәртәбәләргә ирешүләрен Илдус хәзрәт пленар утырыштагы чыгышында да билгеләп үткән иде. (Аның алдагысы көнне форум делегатлары Әтнә халык театры куелышында тамаша кылган “Мулла” спектакле дә (авторы – Т. Миңнуллин) татарның милли үзенчәлеге, менталитеты, логикасы хакында гына түгел, ә бәлки халкыбыз өчен дин белән яшәүнең үтә әһәмиятле булуын күрсәтә иде.) Хәзрәт И. Фәизов фикеренчә, бары тик хәнәфи мәзһәбен маяк итеп алганда гына татар халкын, аның милли үзенчәлекләрен саклап калырга мөмкин. “Без экзотика эзләп йөрү хәленә калмаган. Чөнки бер ягыбыз да беркемнән ким түгел! Әле артыктыр да, сез моны тарихыбызда ныклап карасагыз, яхшы күрәчәксез”, – диде ул.

Мин ни өчен шорты кимим?

Мөселман яшьләренең шортыдан йөрүен күрсәм яисә аларның шул мәсьәлә турында башлап сүз әйтүләрен ишетсәм, үзем шаһит булган бер хәл искә төшә.

Узган елны Рамазан ае “әбиләр чуагы”на туры килде, көннәр чагыштырмача җылы торды. Уку йортыбыз, бәрәңге алу өчен дип, бер шимбә көненә ял бирде. Авылга җомга көнне үк кайту насыйп булды. Җомга намазын укырга “Компрессорный”га якын булган мәчетләрнең берсенә – “Болгар”га киттем. Рамазанның икенче ун көнлеге барганлыктанмы, Илдус хәзрәтнең хөтбәсе гөнаһлардан тәүбә итү турында иде. Әлеге мәчеткә йөрүчеләрнең зур күпчелеге татарча сөйләшкәнлектән, аны чын мәгънәсендә татар мәчете дип атарга була. Тел мәсьәләсе татар теле ягына йөз процент хәл ителгән. Татарлар гына җыелган җирдә мәзһәб “проблемасы” алай ук кискен тормый үзе. Шулай да аны ни рәвешле һәм нәрсә хисабына булдырырга мөмкин соң?..

Ул чакта Илдус хәзрәт шома гына сөйләгән урында бүленергә мәҗбүр булган иде. “Сез монда пляжга килмәгәнсездер бит, – диде ул тавышын көчәйтеп. – Азрак башкалар кебек киенеп килергә кирәк инде. Мәчет бит бу, җомга – мәҗбүри җәмәгать намазы”. Сүз намаз залына шортыдан гына килеп кергән егет турында иде. Әлеге вакыйганы мин секция утырышында күңелемнән булса да янә яңарттым. Ни өчен дигәндә, биредә дә читтән килгән бер егет, мосафир булу сәбәпле, бриджидан “Кол Шәриф”кә намазга керүен, аңа беркемнең дә гаҗәпләнеп карамавын әйтеп узды. Сөйләнгәннәргә җавап йөзеннән, И. Фәиз әхлак мәсьәләсен күтәрде. Мисал итеп, ул өлкән яшьтәге бабайларны китерде. Аларның җомганы көтеп алганнары пакь, чиста күлмәк, кәчтүм-чалбар киеп, чапмый-кабаланмый мәчеткә вакытында килеп җитә. Ә синең мәчеткә шортыдан килүең олы җомга көненә, дингә булган мөнәсәбәтеңне ничек билгели алсын ди инде (гәрчә гаурәтләрең капланган булса да)?! “Хәтта юлны кыскарту өчен, койма белән әйләндереп алынган мәчет территориясенә кереп, юлны дәвам итү дә шәхеснең әхлак күрсәткечен билгели. Мәчет ишегалдыннан узасың икән, син кереп һичьюгы ике рәкагать нәфел намазы укып чыгарга тиешсең. Бу вариантны сайлыйсың килми икән, юлыңны кыскартма, әйләнеп йөр”, – дип, хәзрәт “Болгар” мәчете урнашкан урамнар киселеше нигезендә җавап бирде.

Татарны түбәтәй һәрчак бизиме?

28 август көнне ислам югары уку йорты бинасында узган секциягә дә баш киемсез килгән егет-кызлар байтак иде. Ярар, әлегә гыйбадәтләрне тулысынча үтәмәгәннәр шулай йөрсен дип тынычланыргамы? Кая алай гына булсын, монда мәдрәсә бетереп килгәннәр дә яланбаш утыра! Ирексездән, истә булган тагын бер вакыйганы язып китәм...

“Татарстан – Яңа гасыр” каналы тарафыннан “Кол Шәриф” мәчетендә барган гает намазларын турыдан-туры трансляцияләү гадәткә кереп китте дисәк тә ялгышмабыз. Хөкүмәт рәсми ял көне итеп билгеләгәч, Корбан бәйрәмен экраннан караучылар да бермә-бер күп була. Вакытын башка мәчетләрдән бераз соңрак куюның да әйбәт ягы бар: бүген ял көне дип, озаграк йокларга яратучы студентлар да дөнья мөселманнарының бәйрәме икәнен белеп кала. (Алайсам, без кайчакта вакытында йокларга ятып, студентларның ниндидер бәйрәмен “онытып” тилмерәбез. – Н. С.) Узган елны мине вуз галимнәре дә, студентлар да мәчеттә утырганымны зәңгәр экраннан күргән.

Хәзерге вакытта биш вакыт намаздан ераграк торучы татар кызлары миңа әйтә: “Син ни өчен түбәтәйдән түгел идең?” Шул сорау бирелгәч, мин аларны: “Ул мәҗбүри түгел бит”, – дип тынычландырдым. Мондый җавапны алар мәдрәсә белеме алган белгечтән ишетмәде, билгеле. Алар өчен мин татар бит, милли факультетта укыйм. Татарлар аны мәчеткә генә түгел, зур кунаклар каршылаганда да киеп чыга. Көндәлек тормышта аның баш түбәсенә никадәр затлырагы менеп утырса, очрашуның да шулкадәр мөһимрәк булачагын көт тә тор. Мин “Кол Шәриф”кә бару вариантын телевизорга төшү өчен дә, өйдә “онытып” калдырган 50 сумлык Кытай түбәтәен халыкка күрсәтү өчен дә сайларга тиеш түгелмен. Иң беренче төп максат – гает-вәҗиб җәмәгать намазын үтәү. Шушы максатны бик күп төрки (ә бәлки төрки булмаганнарыдадыр, мисал өчен, руслар) милләтләр – татарлар, төрекләр, үзбәкләр һ. б. ала.

Барысының да башында бер үк чигүле түбәтәй булса, чәчәк бәйләмендәге чәчкәләрнең барысы да бер төрдәге кебек булыр иде. Ә бит миллилекнең артуы әхлакта да чагылыш табачак. Татарлар өчен түбәтәй-кәләпүшне намаз, эш, кунак һ. б. чараларның һәрберсенә аерым итү дәрәҗәсенә күтәрү кирәк! Алайсам, аны этник татарлар Сабантуйга яисә туйга барганда гына киеп куя. Кибетләрдә сайлау мөмкинлеге аз, бары тик затлы-кыйммәтлеләре генә сатылгач, шулай итәчәк тә инде ул. Менә мин ничек милли студент булгач, Кытайныкын кимәдем... Болай эшләү бик үк дөрес юл түгел түгелен.

Минем “милли” булуымны бөтен кеше дә белеп бетерми. Ә татар булуымны беренче аваздан ук чамалыйлар. Халкым мең елдан артык Әбү Хәнифә мәзһәбендә. Бүгенге татарларда да мәчеткә түбәтәй киеп баруга җитди караш саклануның төп асылы да шунда: имам Әгъзам Әбү Хәнифә гел баш киеменнән йөргән, аны хәтта ялгыз чагында да салмый торган булган. Аның мәзһәбен дәвам итүче дин әһелләре дә нәкъ менә шушы бурычны үтәп килгән. Мәрҗани, Насыйри, Фәхреддиннәрнең фотоларын карагыз! Аңлатмалы сүзлекләрне ачып карасак, анда кәләпүш, түбәтәйләр татар халкының милли баш киеме дип бирелә. Бу сүзләрне укып, без бер нәрсәгә сукырларча иярергә тиеш түгел: көзен суык җил-яңгырда, кышын зәмһәрир суыкта түбәтәйдән генә йөреп булмый бит. Башка бүрек кирәк. Милләтне дә, мәзһәбне дә саклау бурычын куйганда, без боларын да милли җирлек ягына хәл итәргә тиешбез, дигән фикердә торам.

Йомгак урынына әбиемнең гел телендә булган сүзләрне китерсәм, бик тә урынлы булыр. Ул яшен яшьнәгәндә башка теләсә нинди чүпрәк-чапрак алып ябарга куша иде. Борынгыларның бу сүзен бүген хәтта белгечләр дә бик еш исләреннән чыгара. Чәч магнитлы бит ул, яшен сугу ихтималы зур. Шул рәвешле хәнәфи мәзһәбе безнең климатик шартларга туры килүенә ныграк төшенәбез. Һава торышы шартларының төрле булуы һәм бик еш алмашынып торуы елның һәр көнендә дә баш киеменнән йөрү ихтыяҗын тудыра. Без үз мәзһәб галимебездән акыллырак була алабызмы соң?

Нәтиҗә урынына

Без, татар халкы, Россия җирлеге өчен хәнәфи мәзһәбенең кулай булуын башка халыкларга да күрсәтә белерлек итеп яшәргә тиеш. “Халыклар” дигәндә сүз илебездә ислам динен тотучы башка төрки халыклар турында бара. Үз җирләрендә гарәпләр гарәп булып торган төсле.

Милли бөтенлекнең сакланышында әхлак зур урын тота. Ә үз чиратында әхлак мәсьәләсе – ул кеше аңына кертү өчен бик нечкә, четерекле әйбер. Мөселман халыклары арасында без болай да бик нык көнбатышлашкан. Авыл яшьләре дә дискотекага ялтыраган, чуклы-чаклы джинсы, кысан кием белән дискотекага йөри. Татар телле мөселманның киеме клубка чыгучыныкыннан аерылып торырга тиеш, синең биергә яисә ахшам укырга барасыңны белеп торсыннар. Без Баш казыйдан джинсы кию мәкруһ, хәрам дип фәтва бирдертеп, фетнә чыгару юлын сайларга тиеш түгелбез. Әхлак мәсьәләсе чишмә башын мәктәпләрдән, югары уку йортларыннан алырга тиеш!

Хәнәфи мәзһәбен активлаштыру тормышның башка өлкәләрендә дә барса, милләтебез үсәчәк. Шул турыда күбрәк уйлану кирәк. Бу турыда, Аллаһ теләсә, сөйләшүебезне тагын дәвам иттерербез.

Минем уйлавымча, улыгызны Наташага өйләндермичә дөрес эшләгәнсез. Чөнки катнаш гаиләдә татулык юк. Татарның рус кызына өйләнгәне дә, руска кияүгә чыкканы да рус тозагына барып эләгә. Катнаш гаиләләрдә татарның исеме дә, җисеме дә калмый. Әгәр татар марҗага өйләнә икән, йолабыз буенча, аның хатыны татар исемен алырга һәм никахка хәтле үк ислам динен кабул итәргә тиеш. Ә моңа риза булмаган марҗадан туган баладан игелек күрим димә.

Катнаш гаиләдә тавыш өчен адым саен сәбәп бар. Берсе телевизордан Казанны ача, икенчесе килә дә Мәскәүгә баса. Гаилә туйдан ук икегә бүленә: нинди телдә сөйләшергә, нинди җыр җырларга, нинди бию биергә? Гореф-гадәтләр генә түгел, биюләр дә бер-берсеннән аерыла. Кайбер милләтләр, такмак әйтеп, җиргә аяк тибеп биергә гадәтләнгән. Ә татарлар, җиргә аяк тибеп биюнең аяк тамырларына зыянлы икәнлеген белеп, шул ук вакытта җирне изгегә санап, аны рәнҗетүдән куркып, очып-очып биюне кулайрак күрә.

Бала туа – исем кирәк. Иң акыллы дигән марҗаның да татар исемен куясы килми. Егетнең әти-әнисе, мулла чакырып, бер интернациональ исем куйдыралар, күп очракта әле ул рус исеме була.

Паспорт алыр вакыт җитә. Ата-ана бер мәсьәләдә дә килешә алмый.

Әгәр бер мөселман кяфергә өйләнеп йә кияүгә чыгып, аны ислам диненә күндерсә, ул кеше зур саваплы була, дип өйрәтә ислам дине. Ләкин бүгенге тормышыбызда нәкъ киресенчә килеп чыга. Милләтебезнең иң яхшы улларын, кызларын башка милләт алып, үзенә нәсел яхшырту чималы итеп файдалана. Бүгенге көндә татарның уңган-булган улларын марҗа харап итә. Алдан эчертә, аннан соң – ята, аннары Артур белән Иван дөньяга килә. Бүгенге көндә марҗалар молодец! Руска чыкса да, татарга чыкса да, баласына үз исемен куша, белдермичә генә чиркәүгә дә алып барып кайта. Кырыктан узгач, ирнең дә кирәге бетә, марҗа түти аны балалары белән урамга куып чыгара.

Күргәнегезчә, катнаш никахлар бик күп төрле проблемалар тудыра. Бу бигрәк тә балаларга дини һәм милли тәрбия мәсьәләсендә кискен чагыла. Нәтиҗәдә туганнар белән элемтә өзелә, гаиләдә киеренкелек туа.

Бүген 40 проценттан артык егетләребез һәм кызларыбыз катнаш никахта тора. Иң аянычы – ул никахтан туган балаларның күпчелеге безнең милләт кешесе була алмый. Безнең шартларда катнаш гаиләләрдә генә түгел, бертөрле гаиләләрдә дә телне һәм динне саклау җитди мәсьәлә булып тора. Татарлар сан ягыннан да кими бара. Барысы да динсезлек һәм катнаш никах нәтиҗәсе.

Катнаш никах алдында торган проблемаларны күз алдына китерәсезме? Әти-әниләрегез сезнең мондый никахыгызга риза булыр идеме? Ә сез икенче милләт кешесе белән гаилә кора алыр идегезме? Кайсыгыз бу сорауга «әйе» дип җавап бирә.

Кызларыбызны, ничек булса да кечкенәдән аңлатып, катнаш никахлардан саклыйк. Үзебезнекен ятка бирмик, аларныкы да үзләренә булсын. Әти-әниләр барыбыз да балаларыбызның бәхетле булуын телибез. Алар бәхетле булсын, дисәк, иң элек балаларыбызга ислам тәрбиясе биреп, аларны хак мөселманнар итеп үстерик. Аларга дөрес тәрбия бирә алсак, иманлы, намазлы итеп үстерсәк, хәрам ашатмасак, күп проблемаларыбыз үзеннән-үзе бетәр. Бер вәгазьдә: «Балаларыгызның катнаш никахына булдыра алган кадәр каршы торыгыз, ризалык бирмәгез», – дигәч, бер ханым: «Әгәр яратса?» – дип сорау бирде. Мин: «Ирең эчәргә яратамы? Яратса, көн саен эчәргә дип акча бирәсеңме?» – дип сорадым. Ул хатын: «Ярата дип, эчәргә акча бирергә мин тиле түгел бит?» – диде. Димәк, һәр ялтыраган хәерлегә илтми.

Әйе, гаилә төзелә, балалар бар, ләкин ир белән хатынны гаилә мәшәкатьләре берләштерсә дә, уртак уй, уртак хыял берләштерми. Ә икесенең дә гаиләдә бәхетле булырга хакы бар, гаиләне дә кеше бәхетле булыр өчен кора.

Бүгенге тормышыбызда катнаш никах проблемасы нидән килә? Милләтебез яшьләренең милли һәм тарихи үзаңы түбән булу, халкыбызның, балаларның киләчәге турында уйланмау, балаларның гына түгел, милләтебезнең алдагы язмышына ваемсыз булу нәтиҗәсе бу. Безгә уянырга кирәк. Күбрәк укырга, зыялы шәхесләребезнең тормышларын, яшәү максатларын, аларның хезмәтләрен өйрәнергә кирәк. Мәсәлән, Гаяз Исхакый катнаш никахларны  милләтне юкка чыгаруның бер юлы итеп күрсәткән. Ул татар халкының язмышы, киләчәк буын өчен борчылган, аны кайгырткан.

Һәр милләтнең үз гореф-гадәтләре үз күңеленә якын, кадерле, һәр милләт кешесе дә тормышта үз гореф-гадәтләрен үтәп, үзе теләгәнчә яшәргә хокуклы. Гаиләдәге уртак йолалар үтәлмәү һәр икесен дә кимсетә, һәр икесен дә фикер каршылыгына китерә.

Катнаш гаиләдә туган проблемаларга җавап табуы бик авыр, күп очракта мөмкин дә түгел. Хәзерге тормыш-яшәеш шулай корылган ки: ялгышлар кабатланмасын өчен бик күп язу, аңлату эшләре алып барырга кирәк. Мин ышанып әйтә алам: катнаш гаилә иртәме-соңмы таркала… Чөнки аларның гореф-гадәтләре, тормыш-көнкүрешләре, ашау-эчүләре, тору-ятулары, культуралары бер-берсенә капма-каршы. Аллаһы Тәгалә дөнья яралганда ук безне шулай яралткан икән, без аның кануннарыннан тайпылмаска тиештер, дип уйлыйм мин.

Киләчәктә гаиләне үз милләтең кешесе белән генә төзергә кирәк. Мин бүген катнаш гаилә проблемаларыннан куркып калам. Тормыш иптәшең үз милләт кешесе булса, проблемалар азрак була. Милләт язмышын үз кулына алырдай кешеләр саф милли гаиләләрдә генә үсә, чыныга һәм ныгый ала.

Чиркәс милли оешмаларының кайберләре чиркәс булып язылып күп кенә проблемнарны хәл итеп булачак дип саный. Мисал өчен, алар 2014 елгы Олимпиада уеннарын Сочида уздыруга аяк терәп каршы тора. Чөнки заманында нәкъ шул Олимпиада үтәргә тиешле урында күпләп чиркәсләр үтерелгән.

Чиркәсләр үзләре моны геноцид дип атый. Ләкин 145 ел элек Русия патшасы әмере белән 300 мең чиркәснең юк ителүен әле бер ил дә геноцид дип таныганы юк. Һәм чиркәсләр бер халык буларак тупланып Олимпиаданы әлеге урыннан күчерә алуларына өметләнә.

Совет хөкүмәте бүлә

Әлбәттә, чиркәсләрнең бер милләт булып язылырга теләвенә бу төп сәбәп түгел. Мәсьәлә тирәндәрәк ята. 1920 елларда совет хөкүмәте аларны адыгей, чиркәс һәм кабарда төркемнәренә бүлә һәм башка халыклар белән укмаштырып төрле республикалар ясый.

Карачай Чиркәстәге “Адыгэ Хасэ” яшьләр хәрәкәте җитәкчесе Тимур Жужуев сүзләренчә, моңа кадәр җанисәптә чиркәсләр яшәгән җирлекләренә карап язылган.

“Мисал өчен Кабарда-Балкарда яшәүче чиркәсләр кабарда булып теркәлде”, ди ул.

Чиркәсләр бүгенге көндә Русиянең өч республикасында төп халык булып тора – Адыгея, Кабарда-Балкар һәм Карачай-Чиркәстә. Кавказда бер миллионга якын чиркәс яшәсә, чит илләрдә аларның саны 7 миллионга якынлаша.

Төрле җирдә сибелеп яшәсәләр дә...

Шулай итеп, хәзерге Кабарда-Балкар республикасындагы кабарда, Карачай-Чиркәстәге чиркәсләр, Краснодардагы шапсуглар алар чиркәс милләтенә керә. Адыгеядә шулай ук күп кенә чиркәсләр гомер кичерә.

Хәзер кайбер чиркәс милли оешмалары шул адыг, кабарда һәм чиркәс төркемнәрен “чиркәс” исеме астына тупларга кирәк дип саный.

Инде халыкара чиркәс берләшмәсе төп этнонимны билгеләүдә ярдәм итүне сорап Русия фәннәр академиясенә дә мөрәҗәгать иткән булган. Һәм алар да иң аңлаешлысы “чиркәс” дигән исем булачагын әйткәннәр. Чөнки бу Русиядә генә түгел, ә халыкара дәрәҗәдә аңлашыла.

Адыгея парламенты депутаты Мугдин Чермин: “Мин адыгларның нәкъ шул исем белән теркәлүен теләр идем”, ди.

Башка тәкъдимнәр дә бар

Әмма шул ук вакытта болай язылып оттырырбыз дип санаучылар да бар. Мисал өчен, шул ук шапсуглар Краснодар краенда аз санлы халыклар исемлегенә керә һәм шул сәбәпле, кайбер өстенлекләргә ия. Ә чиркәс булып язылсалар, алар моннан колак кагар дип борчыла. Ләкин Жужуев советлар заманында аларга күп өстенлекләр вәгъдә итсәләр дә, аның 10%да үтәлми, ди.

Кайберәүләр чиркәс дип язарга, әмма җәя эчендә мисал өчен адыг, кабарда дип калдырырга тәкъдим итә. Ләкин Жужуев ахыр чиктә моннан нинди нәтиҗә чыгачагын билгесез булуын әйтә

“Узган җанисәп вакытында берничә мең черкәс үзләрен адыг дип язды, чөнки гади тормышта алар үзләрен шулай йөртә. Ә Русия халыклары исемлегендә андый халык юк дип аларны “башкалар” исеменә кертеп куйдылар. Шулай итеп, чиркәсләр саны кимеде”, ди ул.

Республика исеменә зыян киләчәк

Тимур Жужуев әйтүенчә, чиркәс дип язылып, алар Мәскәүгә үзләренең аз санлы түгел, ә зур бер милләт булуын күрсәтмәкче.

"Бу беренче чиратта безнең сакланап калуыбыз, мәдәниятебезне, телебезне үстерү өчен кирәк", ди ул

Тимур Жужуевтан аермалы булачак, Кабарда-Балкар республикасының “Адыгэ Хасэ” иҗтимагый хәрәкәте җитәкчесе Мөхәммәт Хафицэ сүзләренчә, Адыгея, Кабарда-Балкар республикалары шул халык исеме нигезендә булдырылган һәм әгәр аны үзгәртсәң, инде республикалар атамаларына да үзгәрешләр кертү тиеш булачак.

Татар конгрессы мөрәҗәгате: "Милләтне төрле төркемнәргә бүлгәләтүгә юл куймас өчен барсын да эшлик!

Татар конгрессы татарларны уяу булырга чакыра

Әгәр чиркәсләр берләшергә омтылса, татарлар арасында кире хәл күзәтелә. Керәшен татарлары, себер татарлары, болгарлар булып язылырга теләүчеләр әле дә бар.

2002 елгы җанисәп вакытында гомумтатар мохитендә яшәсәләр дә, 486 мишари, 32 мишэр, 39 мещеряк тапканнар иде. Моннан тыш, типтәр, типтяро-башкир, типтяро-татар кебек байтак милләтләр табылган булып чыкты.

Шул сәбәпле, җанисәп алдыннан Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты татар халкына мөрәҗәгать кабул итте.

“2002 елгы җан исәбен алуның нинди авыр шартларда узуын һәркайсыбыз яхшы хәтерли. Ул чакта Русия фәннәр академиясенең этнология һәм антропология институты тырышлыгы белән бердәм татар милләтен төрле төркемнәргә бүлеп, таркатып теркәү (мишәрләр, керәшеннәр, себер, әстерхан татарлары һ.б.) күзалланган иде. Ләкин үзенең бай әдәбиятын, телен, күпкырлы мәдәниятен, сәнгатен, мәгариф системасын булдыра алган, дәүләтчелек рухын, милли үзенчәлеген гасырлар аша саклап килгән борынгы милләт бу сынауларны намус белән узды”, диелә анда.

Шулай ук җанисәп документының 7 пунктын тутырганда аеруча да игътибарлы булу сорала. “Зирәк акыл, олы җаваплык күрсәтеп, милләтебезне икеләнмичә “татар” дип яздырыйк!” Без бу юлы да халкыбызның бердәм һәм бүленмәс милләт булып калуына ышанабыз”, диелгән мөрәҗәгатьтә.

Закон проектын укысаң, кызык кына яңалыклар бар. Полицейскийларга “температура нольдән түбән булганда халыкны су сиптереп куу, тәнгә җәрәхәтләр ясарга мөмкин булган богаулар куллану резин тәпәч белән башка, муенга, эчкә, җенси органнарга, йөрәк тирәсенә бер үк урынга кабат-кабат сугу тыела”. Калган җирләргә сугып кыйнарга ярыйдыр, мөгаен. Ярар инде, нишләрсең, милиционерларга башны да төяргә яраган, ә полицейскийлар арканы гына дөп-дөп төярләр. Анысында да әле бер урынга кабат-кабат сукмыйча гына. Ярар, монысы шаяру.

“Полиция реформасы” турында сүз чыккач, гадәттә, фикер алышулар “милициянең исемен полициягә әйләндерүдән берни үзгәрми, фәләнчә миллион сумнарны тагын суга агызалар” дип зар елауга гына әйләнеп калды. Кемгә ничектер, миңа бу яңалык ошый. Дөрес, реформа өчен вакыты бигрәк уңышсыз сайланган... Корылык, янгыннар... Монысына да күз йомып, реформа турында әйтәсе килә.

Кайчан әле реформаларны халыкка тәкъдим иткәннәре бар иде? Бездә ничек? Законны хакимият үзенә яраклаштырып яза, Дума һәм Федерация Советындагы ләббәйкәләр кабул итә, халыкка иза чигәсе. Монда ичмасам фикер алышырга чакыру бар. Тәкъдимең бар икән – рәхим ит. Бәлки, кабул итеп куярлар? Элек закон проектларына халыкның бөтенләй тәэсир итү мөмкинлеге юк иде.

Аннан соң килеп милициядә реформа ясамау мөмкин дә түгел. Көн саен диярлек берәр милиционерның җәбер салганын ишетеп торабыз икән, димәк, бу системада нидер дөрес түгел. Нәрсәнедер үзгәртергә кирәк. Бәлки, ул күренеш юкка да чыкмас, ләкин нәрсәдер эшләргә кирәк, кул кушырып утырып булмый бит?

Реформа нәтиҗәсендә берни үзгәрмәс, диючеләр белән килешеп бетмим. Мисаллары да күз алдында.

Әле моннан берничә ел элек прокуратура да бары тик хакимият таләпләрен генә үтәүче бер юньсез орган иде. Кулында йоны үсмәгәннәргә прокуратурадан яклау табу мөмкин түгел диярлек бер эш иде. Эшеннән куылып, еллар буе судларда дөреслек эзләүчеләрнең аһ-зарын даими ишетеп тордык.

Бүген дә мондый проблема юк дип әйтеп булмый, ләкин вәзгыять башкачарак. Прокуратура яклаган гражданнар турында мисаллар күз алдында. Аеруча эш урынында кыерсытылганнар, хезмәт хакын вакытында алмаганнар яклау таба прокуратурада. Сәбәп нәрсәдә? Бер караганда, прокуратурада шул ук кешеләр эшли, ләкин ун ел элекке һәм бүгенге вәзгыять җир белән күк арасы. Прокуратураның эш рәвеше үзгәрде, шуның белән бергә алар да түрәләр һәм байларның гына түгел, барлык гражданнарның хокукларын яклый башлады. Дөрес, тиешенчә дәрәҗәдә түгел. Түрәләрнең тавышын алар бик күпкә яхшырак ишетә. Ләкин яхшы якка үзгәрешләрне күрмәү дөрес булмас иде.

Эчке эшләр министрлыгы реформасы хакында шулай ук әйтергә була. Әгәр үзгәреш файдасыз, ул акча туздыру гына дибез икән, димәк, дөрестән дә берни үзгәрмәячәк. Бүген тәртип саклау органнарының дәрәҗәсе шулкадәр түбән ки, нинди генә яңалык кертсәң дә, барыбер яхшы якка үзгәреш булыр кебек тоела хәтта. Урыслар әйтә бит, “хуже некуда” дип.

Имеш, немецларга хезмәт итүчеләрне полицайлар дип атаганнар, бу сүзне халык начар кабул итә. Аларны, имеш, халык полицай дип кенә йөртәчәк. Әйтерсең милиция сүзе белән бары тик изгелек кенә эшләнгән. Бүгенге милицияне халык нинди сүзләр белән атаганны монда язу кирәк түгел дип уйлыйм. Ул вакыттагы полицайлардан каза күргән күпме генә кеше калды соң илдә? Сүзгә бәйләнүдән ни мәгънә? Кем ничектер, мәсәлән, чит илдә “полиция” дигән язуларны күргәндә, киресенчә, хөрмәт уяна. Аларны һич кенә дә фашистлар белән бер кавемнән дип уйламыйсың. Аннан соң килеп, элек начар булып та, хәзер яхшы дип табылган нәрсәне генә кабул итмәдек? Шул ук фашистлар ягында сугышкан власовчыларның аклы-кызыллы-зәңгәрле байрагын илнең байрагы итеп кабул иттек. Шуны Җиңү парадында ветераннар алдында зур хөрмәт белән Кызыл мәйданга күтәреп чыгалар. Шушы хәлдән соң бер интернациональ полицейский сүзе илдә революция китереп чыгарырмы?

“Милиция” атамасының исеме җисеменә туры килми. Милиция ул – халык дружинасы. Бу атама большевиклар хакимиятне кул астына алгач кертелгән. Ягъни элекке тәртип сакчылары, полицейскийлар дәүләткә хезмәт иткән, ә менә без үзебез, гади халык, ярлы-ябагай тәртип урнаштырачакбыз. Аңарчы, имеш, Эчке эшләр министрлыгы халыкка хезмәт итмәгән, менә милиционерлар гади халык өчен эшләячәк. Чынлыкта бүгенге Эчке эшләр министрлыгы хезмәткәрләре халык дружинасы булудан ерак тора. Аларны чынлыкта полицейскийлар дип атап була, чөнки алар дәүләт хезмәткәрләре. Башкарган функцияләре – полиция функциясе. Исемнәрен алыштыру күпмедер дәрәҗәдә дөреслекне булдыру белән бер.

Һәм иң соңыннан. Нык авыру кешене терелтү өчен кайвакыт исемен алыштыралар. Чир, имеш, адашып “хуҗасын” таба алмаячак. Бүгенге замандагы “бу милиционер моны аткан, тегесен кыйнаган” дигән чирдән дә, бәлки, шул рәвешчә котылып караргадыр? Исем алыштыруның тәэсир көче барлыгы хакында ишеткән бар. “Корабны ничек атасаң, ул шулай йөзәчәк”, диләр бит. Әгәр реформа икән, исеме дә үзгәрсен.

Танышу

Агыйдел каты акса да,

Төбе камышлы икән.

Аерылуны уйламыйча,

Нигә таныштык икән?

Унынчы классны тәмамлаганда таныштым мин Фәрит белән. Күршедә генә яшәсәк тә, никтер элек белми идем мин аны. Әби-бабай тәрбиясендә яшәгәнгә шундый кыргый булганмындыр инде.

Без бит элек шәһәрдә яшәдек. Әти шахтада эшли, ә әни мине карый. Дүрт яшем тулгач, кабат авылыбызга, Камышлы районының Иске Ярмәк авылына, кайтырга карар кылдылар олылар. Әтием эштән чыгарга гариза язып, ике атнасын эшләп бетерә калды, ә без әни белән аны көтеп тормадык, авылга кайтып киттек. Тик язмыш үзенә корбан итеп аласы кешеләрен болай гына ычкындырмый икән. Шул ике атна арасында шахтада шартлау булып, әтием бакыйлыкка күчте. Без әби белән бабайда яшәп калдык. Әни эшкә урнашты, ә мин әби белән бабай тәрбиясендә үстем.

Фәрит белән таныштык та, шул ук елны аерылыштык та. Мин Самарага барып пешекчегә укырга кердем, ә ул Ульяновскига рабфакка китте. Шулай да ике арада хатлар еш йөреп торды. Авылга кайтканда да хәбәрләшеп кайта һәм шунда очраша идек.

Укуымны тәмамлауга миңа караңгы гына бер авылга барып эшләргә юллама тоттырдылар. Фәрит катгый рәвештә: “Юк, анда бармыйсың! Мин кайтканда син авылда булмасаң, нишләрмен? Өйләнәм мин сиңа!” - диде. 19 яшьлек ике мәхлүк, парлы тормышның нәрсә икәнен белмичә, кушылдык. Мин авылда эшкә урнаштым, Фәрит укуын дәвам итте. Бер-бер артлы ике улыбыз туды.

85-нче елда, ниһаять, Фәрит тә укуын тәмамлап кайтты. Яшь белгечкә күрше Исаклы районының бер чуваш авылында ветеринар булып эшләргә юллама бирделәр, бераздан күрше Багряш авылына күчерделәр.

Фаҗига

Җырың чыңлады

күңелемдә:

Сары чәчәк өзмәгез.-

Сары чәчәкләрне өзеп,

Ялгыз кала күрмәгез...

Мин өченче балага корсаклы идем инде. Шулай беркөнне иртән Фәритне Байтирмешкә сукырайган сыерны карарга чакырдылар. Иртәдән бирле ничектер үзенә урын тапмады ул. Иртәнге ашны ашагач, өстәл артыннан торды да, әле бер әйберен киеп ишек янына килеп баса, әле икенчесен кия дә, тагын барып баса. “Аптырама, тышта яңгыр яварга җыена”, - дип акланды һәм, ниһаять, өйдән чыгып китте. Мин никтер хәлем бетеп, өстәл артында утырып калдым.

Шулай да, балаларны хастаханәгә алып барырга кирәге искә төшеп, торып киттем. Кайтканда ниндидер көч мине артка борылып карарга мәҗбүр итте. Карасам, юл чатында ирем басып тора. Ул миңа ишарәләп, балаларны кайтар да, эшемә кил, дип аңлатты. Мин төшендем, ул көнне малларга прививка ясарга кирәк иде, мине ярдәмгә чакыра бу, дип, балаларны калдырдым да, фермага киттем.

Гади генә эшне башлый алмыйча озак азапландык. Эчем поша, үземне-үзем кая куярга да белмим генә бит. Ниһаять бер акыллы терлекче килеп, прививка ясалган малларны загонга чыгара барырга киңәш иткәч, мин кайтып китә алдым. Балаларга бер-бер хәл булмагае дип, эчем поша дип уйлаган идем. Тик ул тойгы өйгә кайткач та бетмәде, ашау да бармады, йокы да кермәде. Фәрит Байтирмешка киткән җиреннән юк та, юк һаман. Инде таң атты, һаман юк. Аптырагач, каршыда яшәүче зоотехник булып эшләүчегә кердем: “Вечером его лошадь вернулась, а его не было”, - дип, тәмам мине пошаманга салды. Мин Фәритнең Исаклыдагы абыйсына шалтыраттым. Тиз арада алар килеп җитте, Байтирмеш белән Багряш арасын К-700 тракторы белән айкап чыктылар, авыл халкы, мәктәп балалары урман тирәләреннән эзләделәр, елганы буып, багорлар белән елга төбенең һәр сантиметрын тикшерделәр, юл буен сөреп карадылар. Юк. Эзсез югалды да куйды Фәритем.

Бер атнадан соң мине әби белән бабай йортына, әни янына алып кайттылар. 51нче көнне генә Фәритне бер балыкчы табып алган, дигән хәбәр килде. Аны җирләп күмгәннән соң, ике ай да үтмәде, өченче улым Илдар туды...

Өч лачын

Адашмаска далаларда,

Без кирәк балаларга.

Мәрхәмәтле бул син язмыш

Бала үстергән аналарга...

Балаларымны балалар бакчасына бирергә туры килде. Үзем эшкә урнаштым. Төрле чаклар булды: авырдылар да, еладылар да, елаттылар да, куандырдылар да. Бер-бер артлы мәктәпкә киттеләр. Берсе дә, беркайчан да битемә кызыллык китермәде, тәртип бозмады, “яхшы” билгеләренә генә укыдылар.

Аллага шөкер, балаларым эшләп үстеләр. Бусы хатын-кыз эше, бусы ирләрнеке дип тормадылар. Мин үзем 15 ел балалар бакчасында пешекче булып эшләдем. Ә улларым график буенча берсе бер көнне савыт юса, икенчесе маллар карый, өченчесе өйләрне җыештыра. Бер генә дә аларның сугышканын күргәнем булмады, бүген дә шулай яшиләр. Мин дә аларның һәркайсын тигез күрәм, берсеннән берсен аермыйм.

Кайбер көнчеләрдән: “Рамилә бит ул үзе эшләми, аның балалары эшли”,- дигән сүзләр дә ишетергә туры килгәләде. Әйе, эшләделәр дә, эшлиләр дә. Әмма аларны эшләргә, эш сөяргә кем өйрәткән соң? Үзләре белеп, теләп эшлиләр бит алар. Менә бер генә мисал.

Балаларым мәктәптә укыйлар иде әле. Авылга газ кертә башладылар. Күпләр өйләренә генә түгел, мунчаларына да газ керттеләр. Без дә 15 июньдә мунча бурасы сатып алдык. Ә аны эшләп бетерергә кирәк бит. Бер метр деловой такта, бер кадак сыңары юк йортта. Шунда Марсель улым: “Әни, без Илнар һәм Илдар белән мунчаны 1 сентябрьгә өлгертәбез”, - диде. Ул вакытта аңа - 14, уртанчы Илнарга - 12, кечесе Илдарга 9 яшь иде. Күрше абзый тәрәзәсеннән карый да: “Чыгып ябышты тегенең кандалалары”, - ди икән. Тәки 31 августта үзебезнең мунчаны ягып, чистарынып мәктәпкә киттеләр улларым, лачыннарым минем.

Балаларым үскәндә күршеләремнең дә, туганнарымның да, дусларымның да ярдәмнәре күп тиде безгә. Исемнәре белән атый башласам, берәрсен ялгыш онытырмын дип, атамыйм. Рәхмәтем чиксез барысына да. Чөнки мин 24 ел буе ялгыз яшәп, өч бала үстердем. Берәр төрле йомыш белән кемгә керсәм дә, кире борып чыгаручы булмады авылыбызда. Ир-ат техника, кул көче белән ярдәм итсә, хатын-кыз үгет-нәсыйхат белән, караңгы чырай күрсәтмичә үз иттеләр безне. Ходаем барысына да күпме бар гомергә хәерле исәнлек, җан тынычлыгы, тән сәламәтлеге насыйп итсен.

1998 елда Марсель мәктәпне тәмамлап, Самараның дәүләт техник университетына укырга керде. Ике елдан соң Илнар да шунда укый башлады, Илдар да абыйлары эзеннән атлап бара, унынчы классны тәмамлап килә иде...

Яман чир

Һаман барам иңгә салып,

Ничә төрле авырлыкны.

Әйтерсең лә сайлап алган

Иң көчлене, мине, ныкны.

2002 елда медкомиссия үткәндә миндә яман шеш таптылар. Зыяны юк, тик Самарага барып күренү артык булмас, дип, җирле хастаханәдән онкология үзәгенә юллама бирделәр. Бардым. Пункция алып тикшерделәр, дарулар язып бирделәр. Тагын өч айдан соң килергә куштылар. Мин даруларны эчтем дә тынычландым. Самарага ашыкмыйм. Шулай беркөнне икетуган абыем шалтыратып, Самарага әле һаман бармаганымны ишеткәч, икенче көнне Камышлы хастаханәсеннән юллама алып килде дә, мине машинасына утыртып Самарага алып китте. Анализларымны күреп, табиблар операциягә яткырдылар. Рәттән ике операция кичердем.

Савыгу

Тормыш усал, чыбыркылый,

Хәл җыеп ал, дия белми.

Бөгелепләр төшкәндә дә,

Бирешәсе килми, килми.

Бер ай хастаханәдә ятып чыктым. Кечкенә улым Илдар укуын да, өйне дә яхшы гына алып барган: маллар да исән, йорт та тәртиптә. Мин әле тагын ярты ел ай саен Самарага йөреп, төрле дәваланулар алып тордым. Шулай балаларым, туганнарым, Ходаем ярдәме белән бүгенгесе көндә дә исән.

Кече улым мәктәпне тәмамлап, дәүләт университетына укырга кергән иде. Аннары абыйлары янына барып, техник ВУЗга күчте. Былтыр инде ул да укуын тәмамлады һәм абыйлары белән бергә АвтоВАЗда эшли. Өчесе дә башлы-күзле булдылар, ике оныгым бар, инде өченчесен көтәм.

Бу мәкаләне язуымның сәбәбе - авылдашларыма рәхмәт әйтү генә түгел иде. Нинди кыенлык туса да, нинди генә ачы хәсрәт килсә дә, яшәүгә көч табып була икән. Ходай Тәгалә нинди генә сынау китерсә дә, яшәүнең - яме, сезнең якын туганнарыгыз барын беркайчан да онытмагыз. “Сабырлык - сары алтын” дигән халык. Сабыр итегез һәм бар да яхшы булыр.

Иске Ярмәк авылы,

Камышлы районы.

Рәсемдә (сулдан уңга) Марсель, Илдар, Илнар, Рамилә (гаилә альбомыннан).

Без ел саен суга тилмереп яшибез. Тау астындагы чишмәдән көянтә-чиләк белән су ташу бик авыр. Элек авыл өстендәге фермада терлекләр асраганда коедан мотор белән кудырылган су колонкага килә иде. Терлекләр бетерелгәч, электр моторын өзеп киттеләр. Безнең хакта уйлаучы да булмады, ферма хайванына караганда да кирәксез булып чыктык. Узган ел, ялвара торгач, аена 70 сум хак белән колонкага су килә башлаган иде, әмма ул берничә айга гына барды. Күрше Яңа Авыл егете Илшат Җәләлиев "К-700" тракторы белән яшелчәләргә сибәр өчен халыкка көн дә диярлек кичләрен чишмәдән су ташый ансы. Бу изге эше өчен Алланың рәхмәте яусын үзенә.

Авылыбызда быел ике мәртәбә чак кына янгын чыкмый калды. Беренчесе 10 июль көнне булды. Трансформаторга электр чыбыгы беркетелгән чәшке чыгып китеп, чыбыклар чыбыкка тиюдән кыска ялганыш чыккан да җиргә төшкән очкыннан кипкән үлән яна башлаган. Ярый әле шимбә көн – кунакка кайткан кешеләр күп иде. Авылга терәлеп торган ташландык фермага үрмәләгән ялкынны алар сулы чиләкләр белән сүндерергә өлгерделәр. 24 июль көнне бу хәвеф янә кабатланды. Җавапсызлык нәтиҗәсендә, ташландык фермага баручы электр чыбыклары трансформатордан аерылмаган булып чыкты. Яшел масса чабып йөрүче комбайнның үлән кудыру торбасы электр чыбыгын өзеп, тагын янгын чыкты. Тагын шимбә көн, бәхетебезгә, авылга кайткан кешеләр күп иде. Кеше биеклеге кипкән үләнгә капкан ут ферма утарына килеп керде. Ә анда калын салам, тирес, сүтелгән ферма биналарының иске, черегән сайгаклары. Терлекчеләр йорты, котельня санаулы минутлар эчендә янып көлгә әйләнде. Ут җил уңаена бәрәңге бакчалары башына салынган ярымҗимерек фермага үрмәләде. Әгәр фермага ут капса, авыл янып бетәчәк иде. Шарт­лап янган ут тавышыннан чарасыз калган авыл халкы үкереп елады. Ул арада, рәхмәт төшкере, Мәмдәл, Дөбьяз янгын сүндерүчеләре килеп җитте.

Шушы хәвеф-хәтәрдән соң да ферма янына ник бер рәсми кешенең килеп караганы булсын. Айбаш авыл җирлеге рәисе бу авыр сәгатьләрдә безнең арада булырга тиеш иде бит, ә аның эзе дә күренмәде. Безнең районга күптән түгел район башлыгы итеп Рөстәм Кәлимуллин билгеләнде. Аны халык зарына бик игътибарлы, эшкә бик таләпчән, тырыш кеше, диләр. Ул безнең үтенечләребезне күз уңына алыр дигән ышанычыбыз зур.

Зур өметләр белән,

Апсабаш авылы халкы"

Быел республика авылларының күбесенең проблемасы булды ул сусызлык. Ярый әле күрше Мари Иле, Чуашстан, Мордовиядәге кебек урман янгыннарыннан Аллаһы Тәгалә саклады. Ләкин ул да, сакланганны саклармын, дигән бит. Бу мәсьәләдә без Аллага да, үзебезгә дә түгел, күбрәк дәүләткә ышанырга күнеккән. Апсабаш авылы халкының редакциягә җан ачысы белән хат юллавы да шуны раслый.

Бик матур урынга урнашкан Апсабаш. Авылның абыстае һәм мулласы саналучы Рауза апа белән Рәкыйп ага Сафиуллиннар әйтүенчә, кайчандыр биредә йөзгә якын хуҗалык булган. "Урал" колхозының бер бригадасы чагында фермасында 750ләп сарык асралган. Умарталыгы белән дә дан тоткан авыл бу. Чөнки Мари урманнары авылдан кул сузымында гына диярлек.

Хәзер инде авылның егермеләп хуҗалыгында гына тормыш пыскый. Әйе, пыскый, чөнки аларның да берничәсенең хуҗалары җәйне генә биредә үткәрә икән. Авылның ике сыеры бар. Күпләре бары тавык-чебеш кенә тота. Хәтта каз-үрдәк тә асрамыйлар. Чөнки су юк. Инешләре исә, бердән, ерак һәм тау астында ук, икенчедән, быел бөтенләй кипкән диярлек. Ярый әле тау астындагы чишмәләре исән. Карт-коры кыш, яз, көз айларында анда ничек төшеп йөридер? Хәер, анда чиләк-көянтә күтәреп суга йөрүче әби-бабайлар берән-сәрән генә инде, диделәр. Күбесен күрше авыллардан килеп социаль хезмәткәрләр карый. Суны да алар ташый. Кайберләренә Казанда, күрше авылларда яшәүче балалары атна буена җитәрлек су ташып калдыра. Быел әнә күрше авыл егете ярдәмгә килгән.

Ләкин берничә мичкәгә тутырылган су белән генә яшәү яшәүмени ул? Быел әнә ике мәртәбә авыллары белән кычкырып янудан котылып калганнар бит инде. Ярый ла Ходай саклаган.

 – Аллаһы Тәгаләнең яраткан бәндәләредер без, – ди Рәкыйп ага да. – Мәчетебез булмаса да, динне онытмыйбыз, гает намазларын безнең өйдә укыйбыз. Узган ел зиратыбызны яңа койма белән әйләндереп алдык. Аның өчен 50 мең сум акчаны Казанда яшәүче туганымның улы биргән иде. Җитмәгәненә үзебезнең пенсияне тоттык, авыл халкы да булышты. Тик менә су проблемасын хәл итү авыл халкының гына көченнән килми. Үзем ферма мөдире булып эшләгәндә берочтан авыл урамнарына колонкалар да керткән идек. Ферманы бетергәч, алар каралмады. Узган ел әнә суны бөтенләй өзеп куйдылар. Ә сусыз, үзегез беләсез, дөнья сансыз.

 – Ә нишләп халык мотор алу өчен акчаны үзе җыймый соң? – дим. – Хәзер күп авылларда шулай эшлиләр бит: моторын да алалар, су башнясын да ремонтлыйлар.

 – Авылда пенсионерлар гына яши бит, кызым, – ди Рәкыйп ага. – Алар дәүләткә шунлык та эшләмәдемени инде? Бу – бердән. Икенчедән, акчаны бөтен кеше дә бирергә теләми шул – шунысы проблема.

Аның сүзләрен мөгезле эре терлек асраучы ике хуҗалыкның берсенең хуҗабикәсе Гөлфия Гарәфиева да, Айбаш авылы җирлеге идарәсендә эшләүчеләр дә раслады.

Гөлфия апа кайчандыр авыл кибетендә дә эшләгән, күрше Яңа Авылга йөреп сыерлар да сауган. "Урал" колхозы таркалганнан бирле өйдә генә мәш килә. Авылның кибете дә юк, көндәлек кирәк-яраклар белән җирле эшмәкәрләр тәэмин итә. Гомумән, биредә бернинди оешма да юк. Ярый әле газ кергән һәм Яңа Авыл белән ике арада 7 укучысы булган башлангыч мәктәп бар икән. (Анысын да ябалар дигән сүзләр йөри.) Ә урта мәктәп, жирле үзидарә, элемтә бүлеге, китапханә, медпункт кебек оешмалар бар да 7 чакрым ераклыктагы Айбашта. Тик, юл булмаганлыктан, алар Каф таулары артында төсле.

Әйе, Апсабаш халкы өчен юлсызлык та зурдан-зур проблема. Хәтта җәй көннәрендә дә, әгәр яңгыр явып үтсә, авылга якын да килерлек түгел. Әти-әниләренең хәлен белергә кайтучы ул-кызлар, машиналарын олы юлда калдырып, авылга тәпиләп керә.

Айбаш авыл җирлеге җитәкчеләре Апсабашта су мәсьәләсен хәл итәргә тырышып караган-каравын. Авыл халкы түләүдән баш тарткач, өй борынча йөреп тә аңлатып караганнар. "Беренчедән, акча су өчен түгел, аны кудырганда тотылган электр энергиясе өчен түләнә, – ди бу уңайдан җирле үзидарә секретаре Фәридә Насыйрова. – Икенчедән, алар безне гаепләп ялгыша. Чөнки җирле үзидарә балансында су кудыруга тотылган электр энергиясе өчен акча каралмаган. Ә алар узган елның июнь-сентябрь айларында гына да 7 мең сумнан артык энергия тоттылар. Мин ул акчаны каян алыйм? Җирле үзидарә башлыгы Нурания Гыйләҗева белән икәүләп Апсабашта өй борынча йөреп шуны аңлаттык, бу һәркайда шулай, дидек. Мәсәлән, Айбашта моның өчен ай саен кеше башына – 35, бер cыерга – 35, бозауга 15 сумнан жыябыз. Сүз әйтүче юк. Ә апсабашлылар, түләмибез, без суны күп тотмыйбыз, кирәк кадәрне инеш-чишмәдән дә ташыйбыз, кем күп тоткан, шулар түләсен, диделәр. Ә суны кемнең күпме тотканын без исәпләп чыгара алмыйбыз, счетчик һәр йортта куелмаган, ә авыл өчен бер генә бит. Нишлисең, хәзер заманы шундый, мотор янып чыкса да, төзәтү өчен акчаны халык үзе җыя. Әнә Көектә дә, Каракүлдә дә мотор янды, халык үзе акча җыеп ремонтлады. Башка авылларда, колхоз исән булгач, авыл халкына бу мәсьәләдә ул ярдәм итә дә бит, бездә аның таралганына биш былтыр инде".

Минем, аптырап, Апсабашта пенсионерлар гына яши ләбаса, теләк булса, хәлләренә керү җаен табып буладыр инде, диюем булды, җирле үзидарәгә кайсы салым, кайсы нәкъ менә су өчен түләргә кергән хатын-кызлар шунда ук кабынып китте.

 – Без дә өйдәге пенсионерларыбыз акчасына яшибез, – дип кызды алар. – Колхоз таркалганнан бирле менә берничә ел инде авылда бернинди дә эш юк. Фермаларны таркатып бетерделәр. Җирләр А.Ишкуватов дигән инвестор кулында, диләр, аның үзен күргәнебез дә юк. Печән, саламны үзебез табабыз, сатып алабыз. Ярый әле соңгы вакытта сөтне 10 сумнан җыя башладылар. Бөтен карап торганыбыз шул сөт акчасы да, әби-бабайларның пенсия акчасы инде. Инвесторның пай җирләре өчен дә берни биргәне юк. Айбашның үзендә дә су һәм юл проблемасы бар. Мәсәлән, бераз түбәндәрәк урнашкан Тукай урамында яшәүчеләр быел җәй буе су күрмәде. Язын-көзен урамда юллар бөтенләй йөрерлек түгел, янгын гына була күрмәсен инде.

Дөресен әйтим, аларны шаккатып тыңладым. Чистай, Әлки, Спас кебек районнарда мондый проблемалар белән очрашкан бар иде барын, әмма Казан артындагы авыллар да юлсызлыктан, сусызлыктан интегәдер, басулар менә берничә ел инде кысырдыр дип башыма да китермәдем. Әле дә безнең халык тырыш, үҗәт, нинди хәлдә дә авылын ташлап китми, аны яшәтергә, саклап калырга тырыша, дип сөендем.

Апсабашлыларның да, Айбаш, Яңа Авыл, Каракүл халкының да бу уңайдан бар өмете яңа хакимият башлыгында. Ул колхозны да, фермаларны да тергезергә булышыр, җирне дә халыкка кайтарырга ярдәм итәр дип ышана алар. Чынлап та, кайчандыр "Урал" колхозы районда алдынгы хуҗалыклардан санала иде бит. Ул да шундый хәлгә калгач инде? Шуңа да без тиз генә Рөстәм Галиулла улы Кәлимуллинның үзе белән элемтәгә кердек.

– Ни гаҗәп, районда таркалган һәм төрле инвесторлар кулында булган хуҗалыклар, җирләр шактый. Шулай ук Айбаш авыл җирлегенә караган җирләр дә инвестор кулында. Ләкин ул җирләр тиешле дәрәҗәдә файдаланылмый. Шул сәбәпле яңа инвестор эзлибез. "Ак Барс-агро" белән сөйләшүләр бара. Апсабашта су проблемасы юк, бары халыкның аңа түләү мәсьәләсен аңларга теләмәве генә бар. Авыл җирлеге башлыгы бу көннәрдә халык белән янә очрашачак һәм уртак тел табылыр, мөгаен. Ә юлга килгәндә, әкренләп ул мәсьәләне дә хәл итәчәкбез, әлегә ул юнәлештә Каракүл авылына юл салына, – диде ул.

 Кыскасы, кәеф шулкадәр начар, ничекләр кайтып керәсе инде өйгә бу хәлдә? Сумкадан кечкенә көзгене алып, күз салдым. Чырайдан бульдозер узган төсле. Ә бит өйдә биш кеше кайтуымны көтеп тора, оныгым инде капка төбендәдер. «Ну син, кызый, хәзер үк шушында утыр әле!» – дип, үз-үземә әмер бирдем дә, чишмә дәвамы булып аккан кечкенә инешчек ярына чүгәләдем.

«Кемдер сүкте дип, арыдым, хәлем юк дип, якыннарың янына «җимерек» йөз белән кайтып керергә синең бернинди хакың юк, – дим үземә-үзем. – Хәзер бераз тынычланмасаң, бөтен юк-барга бәйләнеп, төн җиткәнче чәр-чәр килеп кеше нервысында «биеп» йөреячәксең!» Акыллы кешене тыңлый торган гадәтем бар – утырдым. Аякларымны чатнап торган суык суга тыктым, битләрне, кулларны юып, чәчемне яхшылап тарап баш өстенә эләктереп куйгач, тирә-якка күз төшердем. Ярыйсы гына икән әле, кеше булып та яшәп булырлык – нинди туңдырма ди ул! Аны бит ике генә кабалар. Ә мин гомерләренең ахырына кадәр җитәм мине «ашаучыларның». Хәмдүнә җырлаганча, «чәйнәп-чәйнәп карадылар, йота алмадылар әле!» Мине бала-чага урынына күреп, бастырып сүккән кешегә дә үпкәлисе түгел, эше шул – хөкүмәт аңа акчаны нәкъ менә шуның өчен түли. Менә өч кенә көн күзенә күренмим әле шуның: «Кайда ул, авырый мәллә, ярты ел күренми», – дип, башта кешедән сораячак. Аннары төн уртасы узгач: «Әле нишлисең?» – дип, чылтыратып, үземнән сораячак. Төн уртасында нишләп ятканымны аты-юлы белән әйтсәм (бер уянгач йоклый алмыйм), рәхәтләнеп көләчәк кенә, үпкәләмәячәк. Шуларны уйлап, тынычланып килә идем, җилкәмә кемдер кагылуны тоеп, чәчрәп киттем, чак суга мәтәлмәдем. Бибиләрен карарга төшкән яшь хатын икән (исемен язмыйм). «Эштән кайтуыңмы?» – ди. Күреп тора инде, болай гына сорый, сүз башлар өчен генә, белә чөнки аның белән бик аралашмыйм: кешеләрнең үзләрен тәкәббер тотулары, кемнәндер өстен санаулары миңа көлке тоела. Бу хатын шундыйлардан. Коеп куйган таш сын ул, ни җаны, ни җылысы юк. Кешегә эндәшми калу, шулай ук тәкәбберлек кенә түгел, тәрбиясезлек тә.

– Юк, ял йортыннан кайту, безнекеләр исән-саулармы, күренәләрме? – дим.

– Ник, сине кичә кич белән урамда күрдем бит мин, Миләүшә апа! – ди, күзләрен шакмакландырып.

– Юктыр, мин түгелдер, миңа охшаган җен бар, мин юклыктан файдаланып һава суларга чыккандыр, – мин әйтәм. – Белә бит ул, синең яныңнан кеше узды ни, җен узды ни – барыбер икәнен. Хатын аптырап, читенсенгән йөз белән чәчләрен сыпырып куйды. Кара, бу да читенсенә белә икән! Торырга ашыкмадым, нидер әйтәсе килгәне күренеп тора.

– Каян алдың бу итәгеңне, җиңел дә, юка да, матур, – диде ул шактый гына сүзсез торганнан соң.

– Нурислам абыең алып бирә миңа киемне, мин кибеткә азык-төлеккә генә керәм, – мин әйтәм. – Чәч буявы да алганым юк. Гомеремдә бер алдым, анысы да шәпшәмәхә булып чыкты. Атна буе кер сабыны белән юдым чәчне, төсен алай да чыгарып бетерә алмагач, «Белизна» сибеп, чәчсез, күзсез, тиресез кала яздым. Хәтерләмисеңмени, ел буе көлдегез бит бөтен Ямашыгыз белән. Аның ише нәрсәләрдән ерак мин, әле ярый кызларым бар, Нурислам абыең бар, алар ала кирәкне.

Бераз сүзсез утыргач, яшь хатын:

– Менә әйт әле, Миләүшә апа, нәрсә ул ярату? – дип әйтеп салмасынмы?! Әллә нәрсәләр ишетерсең әле, вакытында үлә белмәсәң! Кем белгән инде аны? Шушы эсседә ничек сөйләшәсе килә диген ул турыда. Ну кеше кызыксына икән, җавап бир инде син. Чыраема үтә акыллы төс чыгарып:

– Үскәнем, яратуны ничек аңлыйсың бит, миллион төрле бит ул, – дидем. – Табигатьне, әти-әнине, балаларны ярату була, хайваннарны, урман-суларны...

Фәлсәфәмне ярты юлда шып туктатып:

– Сүзне икенчегә борма әле, мин бит туры сорыйм, иреңне, хатыныңны ярату нидән гыйбарәт? – диде бу.

– Безнең яшьтә бер-береңә ияләнү, хөрмәт хисе, янәшәңдәге кешене тулысынча аңлый белү, кичерү, кадерен белү хисләре өстенлек итә. Коры ярату бары сезнең яшьтә генә була дип уйлыйм мин, – дип турысын әйттем бу хатынга. Сорый икән, тиккә түгел, күңеленең ташыган чагыдыр ахрысы. Саксыз бер сүзең төзәлмәс ялгышка китерергә мөмкин. Кыяфәтенә караганда, кемдер рәнҗеткән кебек. – Ә хөрмәт хисе күпкә өстенрәк. Еллар узып, әллә нинди авырлыклардан бергә чыккач, балалар үстергәч яки килә, яки тулысы белән китеп бара бу хис. Әллә нәрсәләрне яратып, үз итеп була, хәтта еланнарны да, ә хөрмәт хисе бер китсә, кире кайтмый, бөтенләй булмаса, бик куркыныч. Тора-бара аны күралмау, җирәнү хисләре алыштырырга мөмкин. Беркайчан да үзеңне ул чиккә җиткермәскә, вакытында туктый белергә кирәк. Яшь вакытта: «Ирем (хатыным) миңа ошамаган эшләрне белә торып эшли, димәк, яратмый, яратса, гел минемчә яшәр иде, мин кушканны гына эшләргә тиеш», – дип уйлыйсың. Нигә әле гел ул синеңчә яшәргә тиеш? Ул да кеше ләбаса! Һәм онытма, холкы белән синең капмакаршың булырга мөмкин ул булачак балаларыңның әтисе (әнисе) итеп сайлаган кешең. Әйтик, син атып торган вулкан кебек, ә ул суынган лава төсле. Син һәр нәрсәне йөрәгеңә якын алып, «ах! ух!» киләсең, ә ул шундый салкын, салмак, сабыр, сине «ут» иткән нәрсәләргә аның сыңар төге дә селкенми. Кыяфәтенә карап, бәреп үтерерлек буласың, ә бит төптән уйлаганда синең кайнар башыңдагы миең «пешмәсен» өчен нәкъ андагы салкынлык җитми, син ут борчасы төсле упкын читендә сикеренгәндә, төпсезлеккә очмас өчен аның салмаклыгы кирәк. Кайчагында әйткәләшеп алу да артык түгел, гел елмаешып яшәсәң, кешеләрнең җүләр дип уйлаулары бар – нигә кеше күңеленә шик салырга? Әйтик, менә сиңа бүген ирең кычкырды, ямьсезрәк сүзләр әйтте, ә син инде уйлыйсың яратмый дип. Гаебем нәрсәдә икән дип уйлап та карамыйсың. Чөнки син үзеңне, нигәдер, өстенрәк тотасың, сиңа барысы да ярый, нәрсә әйтсәм шул килешә дисең күңелеңнән. Алай түгел. Һәр кешенең үз язмышы. Син үз гомереңдә бер якыныңны югалтмаска, әти-әниең исән-сау көенчә сине картайган көнеңә кадәр озата килергә мөмкин. Шул ук вакытта тормыш иптәшеңнең җаны тоташ ярадан тора, ул инде әти-әнисен күптән югалткан, туганнарын күмгән, дусларын соңгы юлга озаткан, ә үзе һаман яшәргә омтыла. Бу дөньяга инде күптән җаны каткан булса да. Бәлки сине яратуы, жәлләве янә тотадыр да аны тәмам арып күзләрен гомерлеккә йомудан. Син мине дөрес аңла, үскәнем, соравыңа җавап кына бирәм. Аңларга тырыш янәшәңдәге кешеңне. Шундый чагы була кайчак аның, бөтен дөньясында берьялгызы калып, сукыр, саңгырау булып, бер генә сәгать селкенмичә ятасы килә. Син шулчагында үзеңнең «яратуың» белән аңа комачау иткәнеңне аңламыйсың. Иреңне алай түбәнсетергә ярамый, синең бүртенә-бүртенә акыруың икегезгә дә зыянга гына. Әйе, ишеттем синең кичә иреңә ниләр әйткәнеңне. Гафу ит, сез ызгыша дип, мин бакчадагы эшемне ташлап керә алмыйм. Нәрсә җитми сиңа – аңламадым. Мин дә Нурислам абыеңнан ике сәгать алдан торам, йокларга өч сәгать соң ятам. Ләкин Нурислам миңа караганда ике-өч тапкыр нәтиҗәлерәк, күбрәк эшли, чөнки ул һәр нәрсәне бизмәнгә салып чутлый, акыл белән эш итә. Минем нервыларга суккан җәелеп ятуы – аның эшләячәк эшенә бик җаваплы каравы, ул ятып уйлый. Синең ирең – аның туганы. Мин дә шаклар ката идем кияүгә чыккан елларымда ничек эштән туктап, сузылып ята икән бу, ничек яшәрмен бу пошмас белән дип. Мин иремә беренче мәртәбә ике ел торганнан соң күңел күзе белән карадым. Кыш уртасында бер кочак роза, кашкарыйлар күтәреп кайткач. Ашарга юк, йорт өстебезгә җимерелергә тора, каралты-кураның «биле сынган», кая барып бәрелергә белмим, сыер юк (бозау яңа алдык, алга таба асрарга). Ә ул «хайван» соңгы акчага «себерке» тотып кайткан! Ну, үтерәм, иртәгә нәрсә ашамакчы икән бу?! Чәчрәп урынымнан тордым һәм күзләренә карадым. Ходаем! Ничек җылы, үз итеп, җан җылысы белән текәлгән бу күзләр миңа! Әйтерсең лә, мин ватылырга торган бәллүр савыт! Шулкадәр кадерләп карый алар миңа. Әйтерсең лә, миннән дә кадерлерәк, кыйммәтлерәк берни юк бу җиһанда аның өчен. Ә бит бер сүз әйтмәде әле! Кулларында кычыткан себеркесе булса да, шәрә йөрәгемә кысарлык булып, алдына бастым. Ниндидер күзгә күренмәс ялкын барлыгымны яндырып узды, әйтерсең, кулларында янып торган розалар түгел, ә үз йөрәге сулкылдап тибә. Мин тиз генә хисләремне әйтә алмыйм. Нинди генә матур сүзләр әйтергә теләсәм дә, телем шакыраеп катты. «Рәхмәт, бәрәңге суына, әйдә ашарга утыр», – дигәннән ары сүз таба алмыйм, күзләренә төбәлдем. Булса да була икән кешедә шулкадәр якты караш! Ниндидер нур, моң агылып чыга да назлый, гел әнием күзләре!

Менә шул көнне аңладым мин, үскәнем, иремнең сүзләренә түгел, күзләренә игътибар итәргә кирәклеген. Тел әйтә инде ул, сабыр булырга тырыш. Аларның нәселләре горур, нык, төпле. Безнең ише «тел тегермәне» түгел. Әгәр алар синең, минем «стакан эчендә гарасат куптаруыбызны» тыңлап торалар икән, димәк, яраталар, менә шул инде ул ярату. Әнә, Нурислам абыең төшеп килә каршы алырга. Иманын укытам хәзер, атна буе әйтәм инде тимер торбалар кайтарту турында, селкенми дә пошмас җәфа! Тагын ничә атна ятып уйланырга икән исәбе? Бар, юкка чәчеңне агартып йөрмә, ярата, үлеп ярата сине ирең. Безгә өйләнүләре белән бәхетле алар, безнең аркада гына исәпләнәләр асыл ирләр санында. Шуңа кадеребезне беләләр. Бар, бар. Йә иреңә кайтып: «Инеш буенда җәелеп утырып, безгә каршы ниндидер план корып утыралар иде икесе», – дип әйтер. Нык тор, алар булдыклы, сүз дә юк. Ну синең белән миңа җитмиләр. Пока!

Мамадыш районы, Ямаш авылы.

– «Китәм димә» (Нәбирә Гыйматдинова), «Яланаяклы кыз» (Раушан Шәриф), «Язмышлардан узмыш юк», «Ерактагы йолдызым» (Халисә Ширмән), «Яңа елда бергә булыйк», «Сөю көтә йөрәк» (Нурания Җамали), «Кешечә яшик» (Аманнулла)... Саный китсәк, сез төшергән фильмнар гына да, мөгаен, ике дистәләп булыр иде. Шулай да еш кына татарда кино юк инде ул, дигән сүзләрне ишетергә туры килә. Сез нәрсә дисез?

– Гомумән караганда, кино бар. Әмма мин авыз тутырып бар дип тә, юк дип тә әйтә алмыйм. Чөнки кино булыр өчен без эшләгән шикелле генә эшләргә кирәкми аны. Бездә һәркем үз казанында кайный. Аның өчен студияләр, павильоннар кирәк. Без үз көчебез белән энтузиазмда гына эшлибез. Ул конвейерга куелган, хөкүмәт дәрәҗәсендәге зур эш булырга тиеш. Аны ике кеше генә эшләргә тиеш түгел. Без телевизион фильмнар, сериаллар төшерәбез. «Ерактагы йолдызым» фильмын хәтта Америкада яшәүче татарлар да караган. Сан-Францискода безнең Мөселман фильмнары фестивале кебегрәк, Иран, Ирак фильмнары катнашында, зур фестиваль үтә икән. «Фильмыгызны карадык. Гадәттә без тәнкыйть күзлегеннән карап, кимчелек эзлибез, әмма сезнең фильмда, һич арттырусыз, кимчелек күрмәдек. Сез дә бездә үткән фестивальдә катнашырга теләмисезме?» – диделәр. Рәхмәт әлбәттә. Әмма мин тормышка аек акыл белән карарга күнеккән. «Ерактагы йолдызым» – ул сериал. Аны кыскарту, тәрҗемә итү тагын чыгымнар сорый. Әгәр дә шуларны эшли алабыз икән, кем белә...

– Соңгы вакытта тагын бер фильм төшергәнсез икән. Ул хакта да әйтеп үтсәгез иде? Кемнәрне күрәчәкбез яңа фильмда?

– Ул Ләйсән Мәхмүтова сценарие буенча төшерелде. «Уеннан уймак» дип атала. Фильм шул исемдә калырмы, башка исем астында барырмы – әлегә төгәл генә әйтеп булмый. Заманча әсәр. Без аны июль башында Әлки районының Югары Әлки авылында төшердек. Төп рольләрдә Мәхмүтовлар гаиләсе: Исламия һәм Хәлил Мәхмүтов, аларның кызлары Ләйсән Мәхмүтова, Лилия Мәхмүтова, Лилиянең ире Ренат Шәмсетдинов, аларның балалары, Чулпан Закирова һ.б. Ни өчен Югары Әлкидә? Чөнки бу Исламия Мәхмүтованың туган авылы. Авыл халкы өчен дә зур вакыйга булды кино төшерү. Әбиләр киенеп-ясанып мәш килеп бик теләп массовкаларда катнашты. Ни әйтсәк – шуны эшләделәр.

– Премьераны кайчан күрәчәкбез?

– Үзебезнең телевизион сезон башланганда, октябрь айларында булыр дип торабыз.

– «Өч аяклы ат» күрсәтелгән елны Мөселман киносы фестивалендә сез Казаннан бердәнбер хатын-кыз режиссер идегез. «Сәнгать диңгезе өстеннән акчарлак булып үтте», – дигән иде ул чакта сезнең хакта язучы Айдар Хәлим. Фестивальдә тагын катнашу нияте бармы? Режиссер ханым папкасында кино буларак халык арасына чыгарга тилмереп ятучы әсәрләр күпме?

– Әле генә менә шуны төшерәм дип әйтә алмыйм. Иллә мәгәр планнар бар. Соңгы өч елда Министрлар Кабинеты һәм «ТНВ» фильмнар өчен сценарийлар бәйгесе игълан итте. Беренче елны 60лап сценарий алсак, икенчесендә 90 булды. Сценарийлар килеп тора. Фестивальдә катнашуга килсәк, ул матди яктан берни дә бирми. Аны төшерсәң иде, күрсәләр иде. Яхшырак әйбер төшерсеннәр, дип акча да бирергә мөмкин бит. Андый нәрсә юк. Казан фестивале булгач, анда күбрәк үзебезнекеләрнең эшләрен күрәсе килә. Әгәр дә мин югарыда утыра торган кеше булсам, кино төшерә торган режиссерларыбызның берничәсен алыр идем дә, менә сезгә тигез дәрәҗәдә шуның кадәр акча, кайсыгызның фильмы икенче елга беренче-икенче урыннарны ала, сезгә фильм төшерү өчен тагын икеләтә арттырып акча бирәчәкбез, дияр идем...

Быел фестиваль программасына кергән фильмнарны караячакмын. Бер уем да бар. Әмма әле ул хәзер генә түгел.

– Сер булмаса, нинди әсәр тынгы бирми үзегезгә?

– Нурихан Фәттахның «44 нче елның маенда» дигән бер повесте бар. Сугыш чорындагы тыл тормышы бәян ителә анда. Әсәрнең бер урынында үзем өчен «төен» килеп чыкты да, шуның белән тукталдым. Язучы үзе исән булса «чишеп» тә булыр иде аны. Әмма фильм төшерү уеннан кайтмадым. Ул әсәргә яңадан әйләнеп кайтырмын, дип торам. «Өч аяклы ат»ны да куям дип биш ел күңелемдә йөрттем.

Ни генә булмасын, халыкның үзебезнең мохиттә, үзебезнең артистлар төшкән фильмнарны карыйсы килә. Шалтыраталар да, очрашулар вакытында да әйтелә бу фикер. Һәм иң кызыгы – тамашачы теге яки бу сериалның дәвамын сорый. Сорый икән, димәк, күңеленә хуш килгән дигән сүз. Начар булса, сорамас иде...

– Гомер булмаганны, безнең Шәмәрдәндә коеларны күмәләр. Җәй буе суга тилмердек. Шуларны чистартып куйсалар, су проблемасы да хәл ителер иде. Инде байтагын күмделәр, берничәсе генә калды, – диде исемен әйтергә теләмәгән бер апа. Өй номерыннан шалтыраткач, аның кем икәнен телефон кенәгәсеннән ачыклап, блокнотыма теркәп куйдым һәм юлга кузгалдым.

Шәмәрдән авылы урамнарын буйлагач, биредә коелардан да актуальрәк ике мәсьәлә барлыгына төшендем. Беренчесе – гомумрусия проблемасы – юллар, икенчесе – сасы һава. Ит комбинатыннан чыккан ул искә халык инде ияләнгәндер дә, бәлки. Кайчандыр Казан өстен каплаган һәм тынны буган төтен бер кырыйда торсын. Экология кануннары монда ял итә ахры...

Шәмәрдәндә аерым хуҗалыклар да, күп катлы йортлар да бар. Тулаем алганда 2 меңнән артык торак хисаплана. Кое дигәннәре дә еш очрый. Арада төзекләре дә, инде череп, чүп базына әйләнгәннәре дә юк түгел. Чыннан да, коелар ни өчен шундый хәлдә? Шалтыратучының сүзе дөрес булып, аларны күмәләр икән, бәлки, һәркемнең бакчасында саекмас чишмә челтерәп агып ятадыр? Бәлки, быелгы корылык Шәмәрдәнне әйләнеп үткәндер? Шушы һәм башка сораулар белән мәсьәләгә ачыклык кертү өчен авыл җирлегенә кереп чыгасы иттем.

ЧЕРЕК КОЕДАН СУ КАЧА

Бүгенгә авылыбызда 22ләп кое бар. Кулланылышта булганнары унга да тулмый, – дип башлады сүзен Шәмәрдән авыл җирлеге башлыгы Айдар Наил улы Гәрәев. – Күбесенең хәле мактанырлык түгел. Алар соңгы тапкыр 2000 елда ремонтланды. Ул чакта халык аның өчен торак коммуналь хуҗалыгына (ТКХ) акча түләгән һәм шуңа күрә коелар ТКХ балансында булган. Ә хәзер алар беркемнең дә балансында түгел. Димәк, аларны төзекләндерү өчен халык хәзер акча түләми инде. Шулай ук без дә ремонт өчен бюджет акчасын сарыф итә алмыйбыз.

– Сезнеңчә моны ничек тә булса хәл итеп буламы?

– Була, әлбәттә. Әйтик, үзара салым акчасына, ләкин ул бездә соңгы елларда җыелмый. Халыктан акча җыю өчен референдум үткәрергә, һәр хуҗалыктан, һәр кешедән күпме җыясы, шул сумманы билгеләргә кирәк. Җыелган акчаны, референдум нигезендә, кая сарыф итәчәгебезне билгеләргә бурычлыбыз. Менә шул очракта гына ул коеларны ремонтлау өчен акча табарга мөмкин. Тагын бер фикерем бар иде: һәр коены берәр предприятиегә беркетеп, аның исемен бирергә. Мәсәлән, Ит комбинаты коесы.

– Җәй көне сусызлык мәсьәләсен ничек хәл иттегез? Әллә андый проблема булмадымы?

– Унар тонна сыешлы 8 КамАЗ машинасы су ташыды. Биектә торган урамнарга су килеп җитмәде, шуңа күрә дүрт урамда бөтенләй су булмады диярлек. Ул чакта да урамнарда җыелыш үткәреп, шушы коеларны торгызу хакында сүз кузгаттым. Аларны үз көчебез белән ремонтларга, чистартырга, яңаларын казырга кирәк дип аңлаттым. Ул бит әле халыкны су белән тәэмин итү өчен генә түгел, янгын куркынычы зур булган очракта да бик кирәк. Эчәргә куллану өчен Шәмәрдән территориясендәге кое, скважиналар суын мин бик үк яхшы димәс идем.

Әйтергә онытканмын, бездә “Развитие” дигән фонд булдырылды. Кем күпме бирә ала – шулкадәр акча җыеп, Шәмәрдән үсеше өчен тотарбыз дип уйлаган идек. Хәзер анда ихтыярый-мәҗбүри дә җыя башладык. Гаиләдән йөзәр сум акча җыйсак та, берничә ел эчендә ул байтак җыелачак. Әнә шул акчага берничә кое казытмыйча булдыра алмабыз, мөгаен. Бәлки, быелгы корылыктан соң, нәкъ менә кое казыту өчен дип җыйсак та буладыр, чөнки суның кыйммәтен барыбыз да аңлады инде. Ә урамнарда аерым акча җыюга килгәндә, андый очрак булганы бар. Бер урамда шул максаттан меңәр сум җыйдылар. Ун кеше чамасы акча бирде. Эшчеләр 17-18 мең сорагач, акчаны кире таратканнар.

– Сезнең баланста булмаган коеларны күмү сезгә нигә кирәк? Торсын шунда. Күмү өчен дә акча кирәк бит.

– Коелар искергәч, аның ян-яклары ашала һәм ишелә башлый. Шул кое янәшәсендә торган кешеләр безгә үзләре мөрәҗәгать итте. Октябрьск, 8 март урамнарыннан шундый шалтырату очраклары булды. “Зинһар өчен, сез бу коены күмегез инде, алайса безнең балалар төшеп китәргә мөмкин”, - диләр. Шуңа ул коеларны карарга бурычлы булмасак та, аларны болай гына яткыру да дөрес булмас иде. Күбесе агач бурадан ясалган, бурасы череп беткән. Сазланган. Аларга 20-30 ел бар инде. Суы чистартылмагач, кулланылмый яткан. Кулланылмагач, суы да үзәктән качкан. Үзегез дә күргәнсездер. Бер кое казыту 20-30 меңгә төшсә, черек буралы кипкән коедан су чыгару өчен дә аз акча кирәк түгел. Аларның бурасын алып, анда берәр метрлы тимер-бетон торба төшерергә кирәк. Бу бик куркыныч һәм җаваплы эш. Өстән җир ишелергә, черек бурасы өстеңә төшәргә мөмкин. Бер шундый торбаны урнаштыру 3 меңгә төшә. Ә коелар уртача алганда 9-10 метр булса, аңа 27 мең акча кирәк. Бу кара исәпләү белән хисаплаганда.

– Авылларда һәр хуҗалык үзендә кое казыта башлады. Сездә дә халык шул урам коеларына гына ышанып яшәмидер...

– Бездә кое тирәнлеге 6-22 метр. Пионер урамында һәркемнең диярлек үз коесы бар, чөнки анда 6-7 метр гына казысаң да су чыга. Башкаларга авыррак.

– Күмәргә исәпләнгән коелар бармы тагын?

– Бар. Мәсәлән, 3 сентябрь урамындагы кое. Аңа яшьләр сыра шешәләре дә ташлаган, суы да югалган, янында кәҗә дә үлгән инде. Бурасы череп беткән. Кулланылышта түгел. Сез әйткәнчә черек коега тимер-бетон балдаклар гына киертеп, аны яңартып, чистартып куеп булмый шул. Менә Совет урамындагы кое шундый балдаклардан корылган, әмма эчендә бакалар йөзеп йөри, суы да сасыган. Берничә төзек коены булса да ремонтлап, карап тотарга кирәк дип саныйм мин үзем. Ә башкаларга тотыну өчен акча кирәк, аңлагыз.

Башка җитәкчеләр кебек үк Айдар абый да үпкә белдерде:

– Артымнан сөйләп йөрмәсеннәр иде. Менә сезнең кебек каршыма килеп утырып сөйләшсәләр, проблемадан чыгу юлларын бергәләшеп табарга тырышыр идек. Ә болай гел зарланып йөреп, ситуацияне яхшырту өчен берни эшләмәү – соңгы эш.

Миңамы соң белмәскә: керергә түгел, ишеге янына якын килергә куркыта торган җитәкчеләр бар. Бу авыл җирлеге башлыгы да шундый булса, бәлки, биредә яшәүчеләрне бераз гына булса да аңлаган булыр идем. Тик Айдар Гәрәев кебек тыныч холыклы, сабыр, төпле җитәкчедән курку түгел, аның яныннан китәсе дә килми. Әгәр халык аңа теләктәшлек белдереп, үз проблемаларын уртага салып сөйләшсә, проблемадан чыгу юлларын табышырга ярдәм итсә, Шәмәрдән бар яклап чәчәк атачак – бер шигем юк!

“КОЕГА ТӨКЕРМӘ, СУЫН ҮЗЕҢ ЭЧӘРСЕҢ...”

Күмелгән һәм күмеләсе коеларны карап йөргәндә, Айдар Гәрәев әйткән 3 сентябрь урамындагы коега килеп чыктым. Хәле, чыннан да, мөшкел аның. Янында үлгән кәҗәсен күрмәсәм дә, төптә сыра шешәләре ялтырап тора. Никадәр генә искермәсен, кое эченә сыра шешәләре тутырырга кемнең кулыннан килә икән?! Аннары чистартылмый диләр бит әле. Шушы черек кое мисалында гына булса да, халык фикерен белешергә булдым һәм якын тирәдәге йортларда яшәүчеләр белән аралаштым.

– Без ул коены бетерү ягында түгел, – диде Галина апа Хузятуллина. – Чистартып, яңартып була ич аны. Әнә, бер коены күмделәр инде. Монысын гына булса да торгызмаслар микән дип тора идек, анысын да күмәргә җыенмыйлардыр бит?! Җәй буе суга тилмердек. Ике ай сусыз утырдык, кичен генә аз-маз килгәләде, ә эчәргә Түбән Шәмәрдән авылы чишмәсеннән ташыдык.

– Аның суы юк бугай инде...

– Чистартсаң булыр иде, бәлки. Суы булырга аның өстендәге бүрәнәләре дә ишелеп төшеп беткәндер инде. Чистартмыйлар бит. Урамның бу ягындагы коеның да бүрәнәләре ишелгәч, өстенә балчык салып куйдылар. Асты куыш. Аның да өстендәге балчыгын алып, янәдән торгызырга мөмкин әле. Болай ул тагын да куркынычрак булып тора. Авыл җирлеге күмә дигән идек, юньләп күммәделәр дә.

– Күмелгән коеда су бар идеме? Файдаланучысы булдымы?

– Кем файдалансын? Аның өчен чистартырга кирәк ич. Күп урамда күмелде инде ул коелар. Урамына бер генә кое булса да торгызырга мөмкиндер бит инде? Менә монысы тулаем ишелмәгән бит әле. (Горький һәм Фрунзе урамы арасындагы коелар турында сүз бара. – Э.Ф.)

Тәслимә апа Гатиятуллина да авыл җирлегенә коелар мәсьәләсе буенча төшкән булган.

– Авыл җирлегенә ике тапкыр төштем. “Я чистартыгыз, я күмегез”, - дидем. Ярый да минем бала-чага юк, шулай да куркыныч. Авыл җирлеге рәисе урынбасарына да әллә ничә тапкыр әйттем инде, сеңлем. Без узган елны капка-койма эшләдек, шуңарчы күмсәләр, аны эчкә кертеп калдырырбыз дигән идек. Ә болай ул гел ишелеп тора. Шунда миңа: “Ремонтламыйбыз, коеларны бетерәбез”, - дип әйттеләр.

Күрше Нурия апа да: “Җыелышып гариза языйк та чистарттырыйк”, – дигән иде. Ләкин аны чистартам дип торган кеше юк бит әле, үзләре үк күмәбез дип торалар. “Ярар, ком китерәбез, күмәбез”, – диделәр. Китермәделәр шул килеш. Аның өстендә аркылы-торкылы черек агачлар да, ян-яктагы балчык кына сибелгән килеш тора. Коеларны бетерәсе түгел иде шул. Мәрхүм иптәшем дә: “Коеларны бетермик, калдырыйк”, – дип күпме йөрде заманында. Булмады. Бу безнең иң чиста, иң әйбәт кое иде. Их, безнең көчтән генә килсә.

– Әгәр коеларны чистартабыз дисәләр һәм акча җыйсалар бирәсезме?

– Бирәбез инде, нишләп бирмәскә.

Гүлзәр һәм Олег Васильевлар да авыл җирлеге бусагасын аз таптамаган.

– Безнең монда килгәнгә 5 ел тирәсе генә әле. Шул чакта ук бу коедан беркем дә су алмый иде. Чистартканнарын да белмибез, – диде Олег. – Күмдерергә түгел, чистартырга иде дип төштем.

– Без бөтенләй дә күмдерү хакында сүз кузгатмадык. Аның суы бик чиста, йомшак иде дип сөйлиләр. “Коеларны күмәргә ярамый” дигән ниндидер сүзе, халык арасында яши торган ышануы да бар түгелме соң әле? Үзебез бакчада кое казытырга исәпләп торабыз, хәзер коелар бик кирәк. Быел бик сагындык әле без аны, ишелде ич, – диде Гүлзәр.

Әлеге гаиләнең ишелә башлаган коедан куркырлыгы да бар, чөнки алар биш бала тәрбияләп үстерә. Ә кечкенә балаларның кызыксынуы коедан ерак йөрми.

Күмелгән коены да күрсәттеләр миңа. Ул балчык белән генә сибелгән һәм, чыннан да, бик зур куркыныч тудыра. Хөрмәтле, Айдар Наилевич, тотынгансыз икән, эшегезне җиренә җиткереп бетерегез инде, ниһаять. Ә калганнарына килгәндә...

Коеларның беркем балансында да булмавын халыкка аңлатып авыл җирлеге җыен җыйса, алар белән ни телисез шуны эшләгез, дисә, проблема булмас та иде кебек. Урам халкы шул чакта берләшеп, сөйләшеп, киңәшеп, күпмедер акча җыеп, аларны я чистартырга, я күмәргә карар иткән очракта, авыл җирлеге “киң күңеллеләнеп” ярдәм кулы сузса, шуннан да кулае булмас иде. Ә болай, һаман кемнеңдер, нидер эшләгәнен көтеп яту... Анысы безнең канга сеңгән инде, нишләтәсең...

Казан-Саба-Шәмәрдән-Казан.

Көтү көтәргә чыгасы көнне никтер төнлә йоклап булмый. Иртән йоклап калмасам гына ярар иде, көн аяз, җылы булса иде дип боргаланып ята-ята, иртәнге икеләр, өчләр җитә. Инде күзгә йокы керә генә башлады дигәндә, лапастагы әтәч шаран ярып кычкырырга тотына. Шулай йокылы-уяулы ята торгач, торыр вакыт та җитә. Көчкә торып, битеңне юасың да, аннан-моннан гына капкалап, кичтән әзерләп калдырган сумкаңны асып, авыл башына юнәләсең.

Иртәнге сәгать биш кенә булуына карамастан, кояш инде өскә күтәрелергә дә өлгергән, хәтта кыздыра ук башлаган. Көтү җыела торган җиргә барып җитәм дигәндә, каршыга ”Югары оч”ның уңган киленнәре очрады. Алар артыннан ук бастырып, “Пожарный” урамы апалары да килеп җитте (ник ул урамны шулай атаганнардыр, белмим, документлар буенча ул Тукай урамы дип йөртелә үзе). “Пожарный”ның күршесендә генә тагын бер үзенчәлекле урам бар безнең. Ул урамда бары тик яшь гаиләләр генә тора. Иртән ул урам хатыннары ике көтү куалар: башта – сыер көтүе, аннан – каз көтүе.

Сәгать алты туларга ун минутлар тирәсе. Инде барлык урамнардагы маллар да көтүгә җыелып бетте кебек. Сыерларны барлыйм. Көтүгә беренче генә чыгуым түгел, шуңа күрә узган ел күпме баш хайван булуын чамалыйм. Узган ел йөз иллеләп иде, быел кими төшкәннәр икән. Авыл халкы, ялкауланып, мал асраудан туктаган дигән сүз түгел бу. Безнең, мәсәлән, сыердан кала тагын алты бозавыбыз бар. Күрше Мөгизовлар, алты-җиде бозау өстенә, өч-дүрт савым сыеры да тоталар, чөнки авылда терлексез яшәп булмый, ул күпчелек кешенең төп керем чыганагы. Өч йөзгә якын хуҗалыгы булган авыл өчен 110-120 сыер гына аз, әлбәттә. Ләкин терлекне асрап кына түгел, аны ашатырга азык та кирәк бит әле. Хәзер терлек азыгы табу елдан-ел кыенлаша. Фураж, печәннең дә бәясе артты. Шуңа күрә күпчелек халык терлек асрап чиләнмәү ягында. Сыер савып, тирес түгеп азапланганчы, кирәкле нәрсәңне кибеткә барасың да аласың. Сыер асрамаган кеше дә сөт, каймак, катыкка аптырамый хәзер. Авыл кибетләренә маен, эремчеген, сырын, сөтен кайтарып кына торалар. Акчаң гына булсын! Ә болай үзе безнең авылда транспорты булган һәр гаилә терлек асрый диярлек. Транспортың булмаса, сыер асрауның мәгънәсе юк. Бер төргәк печән ике мең сум торсын әле! Аны капка төбеңә алып кайтып аударучының «тимер ат»ына берничә йөз сумлык ягулык салмыйча булмый, кулына да акча тоттырып җибәрергә кирәк, чөнки киләсе елга тагын аңа баш иеп барасы. Әҗерен бирмәсәң, икенче юлы сүзеңне тыңламаска да мөмкин. «Бөтен нәрсәне сатып алып асрарлык булгач, сөт ризыкларын кибеттән генә алу күпкә отышлырак түгелме соң?» – дип тә уйлап куям.

Көтү турында яза башлаган идем бит әле. Көтүгә ике күрше абзые, мин һәм күрше хатын чыгарга тиеш идек. “Ике ир-ат белән көтү көтүе җиңел булачак!” – дигән хыялым чынга ашмады. Бер күршемнең районга эш белән китәсе барлыгы ачыкланган, ә икенче күршемнең машинасы көйсезләнә башлаган. Малае шәһәрдән ялга кайткан арада, бергәләп ремонтларга уйлаганнар. Шулай итеп, күршеләрнең берсе – хатынын, икенчесе киленен җибәрде. Без – дүрт кешелек «хатын-кыз батальоны», чыбыркыларыбызны сөйрәп, сыерлар артыннан иярдек.

Иртәнге якта сыерлар әллә ни кыбырсымадылар, аяк астындагы үләнне чемченә-чемченә урманга таба юл тоттылар. Бер пырдымсыз сыер гына кызык итте үзебезне. Тыныч кына ашап йөргән җиреннән, койрыгын болгап, авылга таба чапмасынмы! Артыннан йөгереп тә карадым, тик сыер хәтле сыерны куып тотып буламыни соң?!

Сыерлар артыннан тагылып йөргәндә су буенда үсеп утырган болын чәчәкләренә күзем төште. Безнең якта инде май аеннан бирле яңгыр яуганы юк, хәтта чишмәләр дә кибә башлады. Ни хикмәттер, болын гөлләре шау чәчәктә утыра. Ул чәчәкләрнең матурлыгын күрсәгез! Бер генә кыйммәтле хушбуй да аларның исен алыштыра алмый! Пәйгамбәр тырнагы, ромашка, күк чәчәккә сокланып туймаслык! Тик чәчәкләргә карап озак хозурланып утырып булмады, чөнки сыерлар бер урында гына тормыйлар. Гадәттә, тамаклары туйгач, күл буена су эчерергә алып барабыз. Хәер, алар безнең алып барганны көтеп тә тормыйча, үзләре үк шунда таба башларын ташлап чабалар. Тагын читкә китеп булса да, шул күл турында берничә сүз языйм әле. “Кортлы күл” дип йөртәләр аны бездә. Ул – кырның нәкъ уртасында. Дөрес булса, бу күлне Николай II үзе казыткан. Имеш, патша безнең якларга килгәндә, шунда атларын сугарган. Мин бала чакта күлнең суы чиста иде. Күлгә су коенырга менгәнебез дә истә әле. Хәзер суы болганчыкланган. Терлекләрне күл буендагы “табор”да су эчердек. (Көтүдәге хайваннарны тамаклары туйгач төш вакытында бер урынга җыеп, ял иттерә торган урынны бездә “табор” дип йөртәләр). Җәй буе утыз биш-кырык градус эссе торуга карамастан, күл һаман да шул килеш, суы бер генә тамчы да кимемәгән кебек. Төптән бәреп тора торган чишмәсе, инде шактый “олы” булса да, күлне туендыра ала, күрәсең. Тик маллар гына, салкын суда рәхәтләнеп “ятмыйча”, гел каядыр талпыналар. Утыз җиде градус эсседә алар артыннан чабып йөрүне бик рәхәт дип беләләр ахрысы! Уннан төшке сәгать берләргә кадәр “ял” итеп алдылар үзе. Без, көтүчеләр дә, шуннан файдаланып, бераз утырып тамак ялгадык. Эссе булгач ашыйсы да килми, тамак гел салкын су гына сорап тора. Көне буена өч литрдан артык су эчелгән! Ял иткәндә симәнке чиртеп, тирә-якны күзәтеп утырдык. Шундый эсселектә дә сыерларга рәхәтләнеп ашарлык азык калган! Казаннан кайтканда юл буйларын карап кайткан идем, күп кенә болын-кырлар саргаеп кипкәннәр. Быел сыерлар эт эчәгесе үләнен дә ашарга “өйрәнделәр”. Ә ул чәчелмичә калган кырда, бернинди эсселеккә дә карамыйча, рәхәтләнеп үсеп утыра.

Сәгать бер белән дүрт арасында кояшның иң кызган чагы. Башыңда яулыгың булмаса, билләһи миең кайнап чыга! Иртәдән үк салкынча һава булса ярар иде дип теләгән идем, Ходай ишетте ахрысы. Өченче яртыларда Аксубай ягыннан кечкенә генә булса да болыт чыгып, кояшны берәр сәгать каплап торды. Бер-ике генә тамчы яңгыр да тамып алды әле.

Ниһаять, көн кичкә авышты. Көнозын сыер артыннан чабып йөргәнгә, аяк-куллар, тәннең арыганы сизелә. Менә алтынчы ярты җитеп килә. Хәзер инде кайтыр юлга кузгалсаң да ярый. Тик көне буе авылга таба качарга гына торган сыерлар, бездән көлгән сыман, һич кенә дә кайтырга ашыкмыйлар. Алай гына да түгел, тәмләп, тырыша-тырыша үлән умырырга ябыштылар! Инде аларны куаларлык хәл дә калмады, аяклар тыңламый... Соңгы көчебезне җыеп, барлык мал-туарны авыл башына кадәр кайтарып җиткердек. Аннан алар үзләре дә өйләренә кайтыр юлны табалар.

Авыл башында колонкадан йотлыга-йотлыга салкын су эчтем. Көне буе кояшта пешкән йөз салкын су тигәч борыч сипкәндәй яна башлады. Аякларымны көчкә сөйрәп өйгә таба юнәлдем.

Мунча кереп, әни пешергән тәмле тавык шулпасын ашагач, тәнгә хәл кереп китте.

Көндез: “Бүтән көтүгә аяк та басмыйм!” – дип ант иткән идем, ял иткәч, барысы да онытылды. Тагын бер кат туган авылымның болыннарында йөрисе, елга-күлләрен әйләнеп кайтасы килә башлады. Авыл кешесенең табигатькә сокланырга да вакыты юк. Сыер көтүе көткәндә күрмичә, ул матурлыкны тагын кайчан күрәсең?! Күршеләрең белән дә шул көтү көткәндә генә күл буенда рәхәтләнеп бер сөйләшергә, гайбәт сатарга вакыт тия торгандыр ул?!

Чирмешән районы, Иске Кади авылы.

Тулы исеме: Резеда Тәфкәлүн кызы Вәлиева (Хәлилова)

Туган җире: Башкортостанның Кыйгы районы Дүшәнбикә авылы

Туган елы: 1930 ел, 1 май

Белеме: КДУның филология факультеты, татар теле бүлеге

Мактаулы исеме: Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

“МИН СУГЫШКА, СЕҢЛЕМ”

– Мин Башкортостан якларыннан, – дип башлады сүзен Резеда апа. – Укытучылар гаиләсендә туып-үстем. Гаиләдә 3 бала, мин төпчек идем. Миңа кадәр әнкәйләрнең ике баласы үлгән, шуңадырмы мине бик иркәләп үстерделәр. Абыем белән апам бик дуслар иде. Кичләребез, ял көннәребез күңелле үтте. Абыем белән апам төрле уеннар уйлап чыгарды. Ул кичәләрне бик ярата һәм сакау телем белән шигырьләр сөйли идем. Әткәем Тәфкәлүн урыс теле укытучысы булгач, мине күбрәк урыс әдәбиятына тартырга тырышты. 10 яшьләрдә Пушкин, Лермонтов әсәрләрен алдыма китереп сала иде.

Аннары сугыш башланды. Иң башта апам, аннан абыем, аннан әтием китте. Бу минем өчен – йөзеннән елмаю китмәгән, шатлык өчен генә туган балага коточкыч вакыт булды.

– Әле дә булса, сөйләсәләр әгәр

Сагышларын сугыш елының.

Күз алдыма килә, көлтә кебек,

Киселеп төшкән ике толымың.

– Ялгышмасам, бу юллар сугышка иң беренчеләрдән булып киткән бертуган апагызга багышлана?

– Әйе, унсигез яшендә сугышка үз теләге белән киткән апам Рәүзиянең якты истәлегенә багышланган бу юллар. Бүгенгедәй хәтеремдә: иртән уянып китсәм, апам көзге каршында басып тора. Озын толымнарын тарый да тарый, минем уянып, аңа сокланып карап ятуымны сизми дә. Һәм һич көтмәгәндә кулына кайчы алып, толымнарын кисеп төшерде. “Апам!” – дип сикереп тордым. Ул: “Мин сугышка, сеңлем”, – дип кочаклап алды. Аны озатырга авылда бик күп кеше җыелды. Күпләр апамның толымнарын кызганып елый, мин дә көчкә тыелып торам. Апам, арбага менеп, “Җиңү өчен!” дип кулын күтәрде һәм аны атлар алып китте...

“КАЙДА СИНЕҢ ТЫЙНАКЛЫГЫҢ?!”

– Гомеремдә бер очратсам әгәр

Синдәй яратканны баласын,

Әйтер идем: – Артык иркәләмә,

Уйла аның синсез каласын.

Әткәегезгә багышланган шигырьләрегез байтак. Ул чынлап та шулкадәр бала җанлы кеше идеме?

– Әйе, әткәем минем чын укытучы, тәрбияче иде. Русиянең һәм Башкортостанның атказанган укытучысы, 2 Ленин ордены иясе ул.

Тәрбиягә килгәндә, күп сөйләшми, әмма гаебем булса, аңлата белә иде. Бер мисал гомеремдә онытылмаслык булып хәтеремдә калды. Мәктәптә стена газетасы чыгара идем. Бер җыелыш вакытында газетаны телгә алдылар, мактадылар. Шунда берсе: “Безнең редактор шагыйрә бит ул”, – дип әйтеп куйды. Һәммәсе миңа карап елмаешып алдылар.

Өйгә кайткач, мине гел “Зидочка” дип йөргән әткәем: “Резеда, кер әле минем янга!” – дип бик кырыс кына үз янына дәште. “Сине бүген бик каты мактадылар, шагыйрә дип атадылар, шулаймы?! – дип башлады ул сүзен. – Син куанычыңнан кып-кызыл булып утырдың, мин оятымнан кызардым, ничек син үзеңне Пушкин, Лермонтов, Тукай, Такташ белән янәшә куя алдың?! Кайда синең тыйнаклыгың?!”... Ике күземнән мөлдерәп яшь коела башлады. Әткәем миңа бу юлы бер генә юату сүзе дә әйтмәде. Бары шагыйрьнең нинди булырга тиешлеген, чын язучы булу өчен нинди катлаулы юллар үтәргә кирәклеген сөйләде дә сөйләде. Шул хәлдән соң беркемгә дә үземнең шигырь язуымны әйтмәс булдым. Тик язудан туктамадым. Бары 27 яшемдә генә, беренче улым тугач, күңелемә ирек бирдем...

– Ник яшердең миннән хәлләреңне,

Ник яшердең миннән, әткәем?!

– Әтиегезнең үкенечле үлеменә багышланган юллармы?

– Әткәем кинәт үлде. Мин аларның әнкәй белән икесен Башкортостаннан монда үз яныбызга алдырган идем. Әткәемнең йөрәге авыру, табибларга күрсәтермен, гел карап кына торырмын дип уйладым. Өлгерә алмый калдым...

Әткәй гел сабыр гына: “Кызым, хәлем начарайса, үзем әйтермен”, – дип юата килде. Хәле начарая башлагач, әнкәйгә әйтеп караган. Ул аңа: “Ярар, әле Резеданың эше күп чагы, бүгенгә әйтми сабыр итик”, – дип каршы төшкән.

Икенче көнне әткәем урамнан кергән дә урынга егылган. Мин эштә утырам, берзаман йөрәгем бик каты авырта башлады. Өйгә шалтыратам, әни: “Әтиеңнең сул як күкрәк читлеге авырта”, – ди. “Ай, Аллам, йөрәге бит бу, тизрәк ашыгыч ярдәм чакыр!” – дип кычкырдым да чыгып йөгердем. Машина тотып өйгә кайтып җиткәндә әткәем үлгән иде. Аңа әле нибары 61 яшь иде. Бик үкенечле булды – ник шул чакта табибларга күрсәтмәдем икән дип, үземне гел битәрләп яшәдем.

– Бу дөньяга мине тапкан,

Күкрәгенә салып баккан,

“Балакаем” дип җан аткан –

Газиз әнкәм, бәгърем минем.

– Әнкәегез Мәрзия апа ниндирәк кеше иде?

– Әнкәем бик уңган хатын иде. Җыр-бәетләрне үзе чыгара, берсен дә язып бармый, әмма кайчан сорасалар да, яттан сөйләп бирә иде. Балалар, ата-аналар белән уртак тел тапкан яхшы укытучы булды. Әнкәем 80 яшендә дөнья куйды. Өч көн дәшми ятканнан соң, соңгы сулышында рәхмәт әйтеп үз кулымда үлде. Хәзер нинди генә изгелек килсә дә, әнкәемнең шул соңгы рәхмәт сүзенә юрыйм.

– Уфасы да газиз, Казаны да,

Мин шул ике ана баласы.

– Башкортостанда туып, Казанга китү уе башыгызга каян килде?

– Кечкенәдән “Мин укырга Казанга барам!” дип йөрдем. Әткәй: “Барырсың, кызым, барырсың”, – дия, сыйныфташларым көлә иде, билгеле. Ә шулай да үз дигәнемне иттем, мәктәптән соң Казанга китәргә ниятләдем. Китәр вакыт җиткәч, әнкәй: “Кыз балага Уфасы да бик җиткән, нигә япа-ялгыз Казанга хәтле җибәрәсең?!” – дип елап җибәрде. Әткәй, гадәттәгечә, тыныч кына: “Мәскәүгә дисә – Мәскәүгә, Питерга дисә, Питерга илтәчәкмен. Бу баланың киләчәге бар!” – диде. Әткәй белеп әйткән, укырга имтиханнар биреп кердем, әйбәт укыдым, дипломымны да “бишле”гә якладым.

“СИН РЕДАКТОР БУЛЫП ТУГАНСЫҢ!”

– Нәшриятым, газиз йортым минем,

Синдә туды тәүге җырларым.

– Хезмәт юлыгызның 3 дистәдән артыгы Татарстан китап нәшриятында үткән...

– Әле университетта укып йөргән чагымда ук мине нәшрият директоры Закир Тинчурин үзенә чакыртып алды һәм редактор булып эшләргә тәкъдим итте. “Хәзер эшли башла, укуыңны бетергәч, бездә генә калырсың”, – диде. “Бик калыр идем дә, әти-әнием риза булмас шул”, – дидем. Шулвакыт ул миңа бик акыллы киңәш бирде: “Сеңлем, сиңа туган ягыңа кайтып укытучы булырга беркайчан соң түгел, ә менә Казанга килеп нәшриятка редактор булып урнашу мөмкинлеге тагын булыр микән, әйтүе авыр. Тәкъдимемне кире кагарга ашыкма, эшләп кара, ошамаса, без сине тотмабыз!” – диде. Өйгә ул мине берничә кулъязма тоттырып кайтарып җибәрде. Аларны укыдым да, бер тында төзәтеп чыктым. Ошады бу эш миңа. Закир Вәлиевич та: “Син туганда ук редактор булып тугансың!” – дип шаяртып җибәрде.

Башта авыл хуҗалыгы әдәбияты бүлегендә редактор булдым, соңрак балалар әдәбияты бүлегенә күчтем. Эшемне бик яраттым.

– Кыен булган саен юллар кадерлерәк,

Бер кызыксыз җиңел юллар нигә кирәк?

– Япа-ялгыз туган йортыннан чыгып киткән кыз балага Казанны яулау җиңел булмагандыр...

– Казан җиңел бирелмәде, билгеле. Каршылыклар булды, әмма аларга бирешмәдем дип әйтә алам. Аллага шөкер, яңа әсәрләремне көтеп торган, һәрчак хуплап каршы алган Нәби Дәүли, Зәки Нури, Әхмәт Исхак, Зыя Мансурлар барында минем хөсетле җаннарга артык исем китмәде. Хурларга тырыштылар, булдыра алмадылар. Язучылар берлегенә 20 ел алмыйча йөрттеләр. Алыгыз, димәдем, елап йөрмәдем, эшем белән күрсәттем.

Аннары, кыз баланың бәхете эштән генә түгел, ирдән бит ул. Фаршат үземне бик яратты, ихтирам итте, аның яратуы улларына күчте. Хәзер алар мәхәббәтендә яшим.

– Ашыга-ашыга эштән кайткан чакта

Шатлык тула кинәт күңелгә.

Менә хәзер, дисең, кайтам, дисең,

Нәни малаемны күрергә.

– Балалар үстергән чак хатын-кызның иң бәхетле елларыдыр ул?

– Әле кичә генә уйлап тордым: улларым үскәндә гомеремнең иң күңелле чагы булган икән. Авырып аптыратканнары булмады. Салкын тиюдән башка авыру да белмәделәр, әз генә йөткерә башласалар, тәннәрен спирт белән уып, төреп яткырам, иртәнгә терелеп уяналар иде. Әлбәттә, проблемалары да булгандыр, мәсәлән, улларыма татар балалар бакчасы таба алмый интегүләрем хәтеремдә.

Хәзер инде алар үзләре ир уртасы кешеләр. Икесе озак еллар “Таттрансгаз”да эшлиләр. Үзләре шулкадәр ярдәмчел, мине бер генә көнгә дә игътибарсыз калдырмыйлар. Әле менә юбилейдан соң да Айратым: “Әни, син миңа бер дә ошамыйсың әле”, – дип табибка алып киткән иде, хастаханәгә салып ук куйдылар. Мәшәкать тә, кунаклар да күп булды юбилей чорында, шул организмымны тәмам талчыктырган. 20 көнгә якын ятып чыктым.

– Яндырмый да артык, көйдерми дә,

Сүндерми дә яшьлек ялкынын,

Син киләсең саклап җан җылысын,

Рәхмәт сиңа, бәгърем, алтыным...

– Бу юллар, һичшиксез, сезнең пар канатыгыз Фаршат абыйга багышланган булгандыр. Аның белән үтелгән гаилә сукмагының юл башы нинди вакыйгага барып тоташа?

– Әлбәттә! Фаршатыма багышланган шигырьләрем бик күп. Аның белән танышу да кызык кына булды. Студент елларында иптәш кызыма Нурлатка кунакка кайттым. Казанга китешли, күчтәнәчләр салынган капчыкларыбызны күтәреп, поездга килеп кердек. Урыннар юк. Каршыда гына утырган егетләрнең берсе сикереп торып, урын тәкъдим итте. Юл буе бер-беребезгә карашып бардык: чибәр егет икән, дип уйлап куйдым. Казанга килеп төшкәч, мине озатып куярга теләге барлыгын белдерде, иптәш кызым нишләптер каршы төште. Әмма шулчак көтелмәгән хәл булды – баскычтан төшкәндә таеп егылдым. Егет кул биреп торгызды да, иптәш кызымның каршы килүенә дә карамыйча, мине озатып куйды. Менә шулай танышып киттек.

Бик озак дусларча гына очрашып йөрдек. Аннары Фаршат Әлмәткә эшкә китте, мин Казанда калып тордым. Фаршат төгәл өч айдан кайтты, без, өйләнешеп, Әлмәткә китеп бардык. Анда Фаршатның өч бүлмәле фатиры бар иде.

“ИСӘН ЙӨР” ДИП ТӘ ӘЙТӘ АЛМАДЫМ...”

– Ялгызлыклар авыр җаннарыма,

Ялгыз итмә мине, Ходаем.

– Күңелегез ялгыз каласыгызны алдан сизендеме әллә?

– Сизендем шул... Фаршатымны урамга чыгарудан да курка башладым. Кая да булса чыгып китсә, шалтыратып аптырата идем.

Ә фаҗига буласы көнне ул урамга минем тилмереп: “Фаршат бәгърем, чыгып китмә, өйдә генә тор, әйдә бүген көне буе бергә булыйк!” – диюемә дә колак салмыйча чыгып китте. Подвалга сокларны төшерергә чыккан җиреннән дачага китеп барган. Гомер буе ул каядыр киткәндә ишек төбендә озатып кала идем, бу юлы “исән йөр” дип тә әйтә алмадым... Ул чыгып китүгә, йөрәккә түзеп булмый башлады.

Бер сәгать тә үтмәгәндер, шалтыратырга керештем. Ул җавап бирмәде. Улым Айратка шалтыратам, “Әни, әтинең чыгып киткәненә күпме генә вакыт үтте, инде син тагын борчыласың”, – диде. Шул арада Марат килеп җитте, Айрат әтисен эзләп дачага китте. Бераздан ул: “Әти монда юк”, – дип шалтыратты. Мин балконга чыгып бастым да: “Әтиегез бу дөньяда юк инде ул!” – дип әрнеп елап җибәрдем... Фаршатымны тимер юл вокзалы буенда автобустан төшүгә йөк машинасы бәреп киткән...

– Аерылмыйча нигә белмибез соң

Бергәлеккәйләрнең кадерен...

– Үткәннәрне исәпләсәк, бергә яшәгән елларыгызда үкенерлек гамәлләр калмаганмы, Резеда апа?

– Аллага шөкер, кире кайта-кайта уйлыйм да, бер генә үкенерлек эш тә кылмаганмын кебек. Башта үзем иртәрәк үләрмен дигән уй белән яшәдем: “Фаршат мине бигрәк яратты, минсез ничек торыр инде?!” дип кайгыра идем. Бергә яшәвебезнең соңгы ике елында Фаршатның миннән иртәрәк китәсен тоя башладым. Һәм аны гамәлем белән түгел, сүзләрем белән рәнҗетүдән дә тыелып яшәдем.

Бервакыт китабым чыккач, гонорарымны кассага илтеп салган идем. Фаршатым шаяртып кына: “Кешеләр акча сала икән”, – дип куйды. Ул бит гомер буе яхшы акча алып эшләде. Пенсиягә чыккач, хатынының акчасы күбрәк булуы аны кимсеткән булган, күрәсең. Икенче китабым чыгуга ук аңа 10 мең сум бирдем. “Мә, – дидем, – китапларымда синең дә өлешең бар, шигырьләремне машинкада басасың, китапларымны тарату белән шөгыльләнәсең, шулай булгач, син дә гонорарга лаек, саклык кенәгәңә салып куй”. Өс-башын да гел карап кына тордым. Кайда нинди матур әйбер күрәм, алып кайта идем. Өр-яңа кебек сакланган әллә ничә костюмы, плащы, курткалары һәм бер дә киелмәгән ботинкалары калды...

“КУЛЫМНАН КАЛӘМЕМ ТӨШМӘС ӘЛЕ!”

– Очрашсак та бүген сезнең теләкләрдән,

Мин көтмимен исемнәр дә, бүләкләр дә,

Ходай биргән изге эшем, ихлас хисем

Мохтаҗ түгел бернинди дә бүләкләргә.

– Ни өчен татар әдәбиятына шулкадәр озак еллар бирелеп хезмәт иткән шагыйрәне Тукай премиясенә лаек дип тапмыйлар?

– Мин соранып йөри белмим. Зилә Вәлиева “Тукай премиясенә документларыгызны җибәрегез” дип хат юллаган иде, рәхмәт аңа. Премияне бирмәделәр, шулай да, иҗатым турында шулкадәр җылы фикерләр ишеттем. Әлеге премиягә мине быел КДУ тәкъдим иткән иде, фәнни яктан иҗатымны шулкадәр югары бәяләүләрен белеп күңелем канатланды. Үземне Тукай премиясенә лаек дип саныйм, әмма бирмәячәкләренә иманым камил. Ә менә Татарстанның халык шагыйре исемен бирсеннәр иде. Миңа халкым алдында оят, кая гына барсам да “Сәхнәдә Татарстанның халык шагыйре Резеда Вәлиева” дип таныштыралар. Халык чынлап та иҗатымны ярата, юбилейларымда залда басып торыр урын да булмау шул хакта сөйли ләбаса.

– Абайламыйча да калганбыз бит

Арттан картлык куып җиткәнен...

– Күптән түгел 80 яшьлек юбилеегызны билгеләп үттегез. Нишләптер 70 яшегезгә кадәр бер генә юбилей кичәсе оештыруыгызны да хәтерләмим?

– Юбилейлар кирәк түгел дип уйлый идем. Хәтта пенсиягә киткәндә дә озату кичәсен уздыртмадым. Ә гомер уза-уза юбилейлар тамашачыдан бигрәк юбилярның үзе өчен кирәк булуын аңладым. Яшь барган саен артыңа борылып карыйсың, ничек яшәдем, нәрсә эшләдем, нәрсәгә ирештем дигән сорауларга җаваплар эзли башлыйсың. Ә юбилей бу сорауларның барысына да җавап бирә. 3 юбилей үткәрдем, алар гомерем бушка узмаганны исбат итте. 80 яшьлек юбилеемнан соң бигрәк тә күңелем булды, тынычланып калдым. Картайгач, күңел дигән нәрсә бигрәк нечкәрә икән... Кешеләрнең ихтирамын, рәхмәтен ишетү байтак эшләр эшләнгәнен исбатлады. Югары җитәкчеләребез дә игътибарсыз калдырмады, рәхмәт аларга. Шулкадәр яратып, заллар тулып килгән халкыма рәхмәтем чиксез. Башка мондый юбилейлар булмас инде, әмма күкрәгемдә йөрәгем типкәндә кулымнан каләмем төшмәс әле!

Иртән сәгать 10да, яңгыр явып торуга карамастан, Камал театры бинасы янына киттем. Төрле чыгышлар арасыннан аеруча Питрәч районының Пимәр авылыннан килгән баянчылар уйнаганын илһамланып карадым. Осталыкларына күз тимәсен. Араларында кече яшьтәге мәктәп балалары да булу аеруча сөендерде мине. Чөнки оста гармунчы-баянчылар бүген арабызда күп түгел. Әмма көн суыграк булгач, биредә озак юана алмадым, өйгә кайтып киттем. Көндез кояш чыкты, фатирда утыру да ялыктыра башлады һәм кичке якта кабат үзәккә юнәлдем.

Сәгать кичке 8ләр тирәсе. Бәйрәм “кыза” гына башлаган. Башкала үзәге кайный, кибетләрдә су буе чират. Урамда яшьләр әллә нинди тавышлар чыгара. Һәммәсе шул рәвешле Татарстанның суверенитет алуына 20 ел тулуны “юа”.

Такси вазифасын башкару уемда юк иде үзе. Шәһәр буенча йөргәндә ике кыз кул күтәрде дә туктарга булдым, утырттым үзләрен. “10 микрорайонга хәтле. 150 сум”, - диде кызлар. Таксистлар хакын белмим, беренче тапкырга бик әйбәт дип, теләп ризалаштым. Алар кереп утыруга машина салонына тәмәке исе таралды. Кызлар төтенне яхшы суырган, бәлки, тарткан кешеләр янында озаграк басып торганнардыр.

– Бәйрәм ничек үтте, кызлар? – дим, машинадагы тынлыкны бозып.

– Әй, туган көн белән Яңа ел булса, бүләк бирерләр иде. Монда нәрсә инде?! Сәгать 7дә төшкән идек, салкын, туңып йөрдек. Өйдә утырмастан ярый инде, – ди кызлар.

Сөйләшүләреннән суверенитетның аларга ни дәрәҗәдә мөһимлеген аңлавы кыен түгел. Онытылып “гуләйт итү” өчен календарьдагы 30 август бер сәбәп кенә.

Кызлар рәхмәт әйтеп төшеп калды. Аяклары җиңел булды бит. Ике генә тукталыш үткән идем, бер ир белән хатын кул күтәреп тора. Төнге сәгать бер. Кая кайталар икән дип, боларына да туктадым. Икесе дә ярыйсы гына төшереп алган. Бераздан телефоннары шалтырады. Хатынны әнисе эзли, елаган баланы тынычландыра алмый интегә бугай.

– Кайтып җитәбез ич инде. Еласа, шешәсенә сөт салып бир инде. Әллә нигә бер ял итәргә чыгабыз, шунда да кайтырга кушасың, – дип әнисенә ризасызлык сүзләрен белдереп алды ул.

Монысының күкрәк сөте эчә торган нәни баласы бар. Әни кеше эчеп кайткан көе баласын имезсә, “шәп” була инде, икәүләшеп изрәп йокларлар. Боларына да 30 август өйдән китеп, үз ишләре белән җыелышып эчәр өчен бер сәбәп кенә икәне аңлашыла.

– Бәйрәмне бик карап булмады. Нинди чыгышлар булды соң? – дим бу “клиентларыма” да.

– Кем белгән анда ни булганын?! Дуслар белән җыелыштык та Камал театры артына барып утырдык.

Боларын Космонавтлар урамында төшереп калдырдым да яңадан үзәккә юл алдым. Ошап китте әле миңа бу эш. Горький паркы тукталышында кыз белән егет туктатты. Үзәккә илтеп куюымны сорадылар. Була ул, проблема юк. Сөйләшүләреннән аңлашыла, егет азәрбайҗан милләтеннән, ә кыз – руслашкан татар. Болары ап-аек. Бәхәсләшеп тә алганнар бугай. Үзара салкынрак сөйләшәләр.

– Әйттем мин сиңа чыгып йөрмик дип, – ди азәрбайҗан егете русча вата-җимерә. Теле шомармаган әле, Татарстанга күптән түгел генә килгән бугай. – Аллам, ураза ае бит, ә монда бар да исерек. Сезнекеләргә суверенитет ни дә, Сабан туй ни! Гел эчәргә генә булсын.

Аек азәрбайҗан егете төшкәндә “вакланып” тормады, 200 сум бирде. Елмаеп, татарча итеп рәхмәт дигән идем, ул да: “Татар кызы, мусюлманка”, – дип елмайды.

Алар яныннан киткәч, тагын бер егет янына туктадым: “Җиңү проспектына тикле алып бармассызмы икән? Алдан ук әйтеп куям, бер тиен дә акчам калмады”, – ди. Аягында көчкә басып тора. Булган бар акчасын эчеп бетергән бу. Бушлай сыр капкында гына була дип, монысын алмадым, юл чатында басып калды. Исерекләргә хәйрия эшләп йөрерлек баемадым әле, гафу итсен.

Уң һәм Сул Болак урамнарында юлны төнге сәгать 12дән соң ачтылар. Кердем карурманнарга, адаштым дигәндәй, андагы чүп-чар... Бер чыккач, йөрим инде дип, төнге 3кә хәтле кеше ташыдым. Нәтиҗәдә 1200 сум акча эшләдем.

Әле кайтып яткач та тиз йоклап китеп булмады. Ишегалдындагы яшьләр тавышы 9нчы катка хәтле ярып менә. Акырышалар, салган баштан мактанышалар, холык күрсәтешәләр... Югыйсә икенче көнне күбесенә эшкә барасы бит.

Ә дустым Илдарның 30 август көне тагын да “үзенчәлекле” үткән. Бу хакта икенче көнне шалтыратышып уртаклаштык. Бер-беребездән серләребез юк, шуңа гел ачыктан-ачык сөйләшәбез. “Көндез чыгып та тормадым. Бәйрәмне көне буе телевизордан күрсәттеләр. Анда “нечего ловить”. Кукмараныкы Айрат та минем белән иде. Төнлә Бауманда ике кыз белән таныштык. “Служак” фатир снимать итә. Кат-кат чыгып йөрмәскә дип, 5 литр сыра, тәмәке, чипсы, көнбагыш алдык та Айратка киттек. Вот кызлар “клевые”! Исерештеләр. Берсе чишенмичә генә стриптиз да биеп күрсәтте. Кесәсенә юри 50 сум акча тыктым. Көлә-көлә үләбез дип торабыз. Әйбәт бии. Өйрәнергә йөргән булган бугай. Иртән озаттык үзләрен. Телефон номерларын алып калдык әле. Ә сез нишләдегез?” – ди. Илдар өчен исә шундый зур бәйрәмдә кызларны кулга төшерү – бар нәрсәдән дә мөһимрәк.

Тагын кем нәрсә эзли, шуңа юлыга, диярсез инде. Эзләмим дә бит, юлыма шулай туры киләләр менә. Бәйрәмнең матур, күркәм яклары да күп булгандыр.

Суверенитет! 20 яшьлек юбилеең да үтеп китте. Кибетләрдә сатылмаган товарлар сатылып план үтәлде, күпме кеше махмырдан интекте, кесәләр такырайды... Болай барса, 40-50 яшьлек юбилейларың нинди рухта үтәр?! Бу хакта уйлыйсы да килми.

Кемнәрне котларга өлгермәдем, соң булса да уң булсын, үткән бәйрәм белән, ватандашлар! Бәйсезлек алган көнең белән, республикам!

1989-1995 елларда премьер-министр булган Мөхәммәт Сабиров 1990 елларда республика икътисади өлкәдә шактый уңышка ирешә алуын әйтә. Суверенитет турындагы декларация булмаса, моның килеп чыгуы икеле, дип саный Мөхәммәт Сабиров.

“Декларация байрак кебек иде. Шуңа нигезләнеп без Русия белән Татарстан арасындагы килешүләрне төзи алдык. Аларның республика халкына файда китерүендә мин шикләнмим”, ди ул.

Шартнамәне беренче Татарстан имзалый

Суверенитет турында декларация кабул ителгәч үк, Татарстан җитәкчелеге беренче чиратта икътисади өлкәдәге өстенлекләргә ирешүне кайгырта башлаган. Һәм моның өчен Русия белән хөкүмәтара килешүләр төзәргә булалар.

Сабиров әйтүенчә, әлегә кадәр Русиядә мондый тәҗрибә булмый. Татарстан беренчеләрдән булып шундый адымга бара.

“Авырлыгы - билгесезлектә булды”, ди ул.

Нефтьне Татарстан үзе сата

1992 елның 22 гыйнварында “Русия һәм Татарстан арасындагы икътисади хезмәттәшлек” турында документ имзалана. Моңа Русия премьеры-министры Егор Гайдарның ярдәме зур була.

“Әлеге килешү нигезендә Татарстан чит илгә 11 миллион, ягъни табылган нефтьнең 10% ка якынын үзенә сату мөмкинлеге бирелде. Ул вакытта аның бер тоннасы 25 доллар торса да, заманы өчен бу долларның файдасы хәзергегә караганда зуррак иде”, ди ул.

Калган нефтьне исә Татарстан нефть эшкәртү корылмаларына җибәрә торган булган, ә бер өлешен Казан Мәскәүгә саткан.

Казан Мәскәүгә үз таләпләрен куйган

1994 елның 15 февралендә вәкаләтләрне бүлешү турындагы шартнамә төзелгән.

“Бу иң кирәкле шартнамәне Русиядә беренче булып нәкъ Татарстан имзалады. Шул шартнамәгә без берничә килешү керттек. Бу бюджет турында, тышкы икътисади элемтә, җинаять һәм хокук бозуларга каршы уртак килешү һәм шулай ук хәрби өлкәдәге килешү”, ди Сабиров.

Ягъни Татарстанга Мәскәүне урап узып кына чит илләр белән мөнәсәбәтләр булдырырга рөхсәт ителгән. Шулай ук Татарстанда хәрби частьләр күп булу сәбәпле, республика Русиягә үз таләпләрен куйган.

“Алар безнең җирне алалар, суны эчәләр дип хәрби өлкәдә килешү эшләдек. Ул хәрби корылмаларның безгә бернигә дә кирәге юк һәм Мәскәү моны аңлый иде”, ди ул.

Сабиров сүзләренчә, башта күбесе бу килешүләргә каршы торган. “Сез нәрсә шулай итеп Русиядән китәсез мени инде”, дип әйтүчеләр дә булган. Бары аңлату эшләре алып барып, юридик дәлилләр китереп кенә уңышка ирешелгән.

Татарстан президенты Миңтимер Шәймиев Ельцин белән сөйләшсә, Сабиров электән үк премьер-министр Виктор Черномырдин белән таныш булу сәбәпле, аның аркылы эш йөрткән.

“Мин Әлмәттә, Черномырдин “Газпром”да эшләгәндә дә очрашып тордык. Гаиләсе белән дә танышып кунакка йөрештек. Ельцин белән Шәймиев дус иде. Шулай ике яклап нык тырыштык. Әгәр алар ярдәме булмаса, бу уңышларга ирешә алмаган булыр идек”, ди ул.

Татарстан нефть сатып бәяләрне саклап калды

Сабиров әлеге документларның барлыгын бәлкем күбесе белеп тә бетермидер, әмма аның халыкка әһәмияте зур булды дип саный.

“Дефолт башлангач нефтьне читкә сатып, әйберләрнең бәяләрен күтәрмәдек. Әмма күрше төбәкләр генә безгә килеп азык-төлекне җыеп китәләр иде. Ул вакытта безнең халыкка җиңелрәк булды. Соңрак та халык суверенитет турындагы декларациядән күп файда күрде”, ди ул.

Изге Рамазан аеның 27нче төнендә татар телевидениесе тамашачылары өчен вәгазьләр һәм Коръән сүрәләре яңгырый. Кол Шәриф мәчетеннән трансляция 23 сәгать 30 минутта башлана. Шунысы игътибарга лаек: Казандагы вакыйгаларны мөселман дөньясының 20 илендә яшәүче халык күрә алачак, чөнки "Татарстан - Яңа Гасыр" телевидениесе сигналын "Әл-Җәзирә" телеканалы трансляцияләячәк.

Әйтергә кирәк, бу "Татарстан - Яңа Гасыр" телевидениесенең беренче шундый халыкара дини телевизион чарасы түгел. 2010 елның 25 февралендә Кол Шәриф мәчетендә үткәрелгән Мәүлид бәйрәмен Татарстан спутник телевидениесе тамашачылары белән бергә Төркиянең әйдәп баручы "TRT" телеканалы тамашачылары да карады. Ул вакытта дөньякүләм телеаудитория 300 миллион кеше тәшкил итте.

Сентябрьдә бер төркем артистлар Башкортостан, Чиләбе, Ижау якларына юл ала. Театр юл уңаеннан 11 сентябрьдә Башкортостанның Сибай шәһәрендә чыгыш ясаячак. 12сеннән 22 сентярьгә кадәр гастрольләр Чиләбе өлкәсендә дәвам итәчәк. Әлмәт тетары спектакльләрен Магнитогорск, Чиләбе, Югары Уфалы, Озёрск, Златоуст, Миасс, Сатка, Усть-Катав шәһәрләрендә, Метлино, Конашак эшчеләр бистәләрендә яшәүчеләр карый алачак. Театр биредә яшәүче милләттәшләребезгә Наил Гаетбайның “Кызлар килде авылга” концерт-спектаклен тәкъдим итәчәк.

Наил Гаетбайның “Кызлар килде авылга” спектаклендә театрыбызның танылган артистлары янәшәсендә яшьләр дә чыгыш ясый. Спектакльне Россиянең атказанган, Татарстанның халык артисты, бик күп артистлар укыткан педагог Илдар Хәйруллин сәхнәләштерде. Спектакль яшьләр хакында. Авылда кызлар юк, бөтенесен аллы-гөлле шәһәр тормышы үзенә суырып алган. 5-6 ел авылда бала туганы юк, мәктәпне ябып куйганнар. Кызларсыз егетләр эчкечегә сабышып, ялкауга әйләнеп беткәннәр, тормышлары да, үзләре дә ямьсез. Шушы хәлләрдән борчуга сабышкан Мәстүрә апа туган авылы Ерыклыны коткару өчен көрәшкә чыга. Ул (Татарстанның халык артисткасы Раушания Фәйзуллина) Казанга китеп, үзен табалмый интегүче, “рухи азык түгел, акча эзләп” авылларда концерт биреп йөрүче кызларны авылының буйдак егетләренә димли. Ансамбль җитәкчесе «кечкенә вә төш кенә» Райлә (Элмира Яһудина) авыл бригадиры Әмиргә (Эдуард Латыйпов), гыйшкы иясен эзләүче хыялый кыз Кәүсәрия (Гөлнара Вәлиева) клубтагы бердәнбер баянны трактор белән таптаган салмыш Хәйбуллага (Нәфис Габдрахманов), җырчы кыз Ләйсән (Эльвира Һадиева) “көнгә ун җыр язып, кичкә шуларның икесен генә истә тотучы” клуб мөдире Әхтәмгә (Фазыл Насыйбуллин) насыйп була. Калын кесәле, зур җитәкчегә кияүгә чыгарга ниятләгән, авылга килеп төшкәч тә егетләрне үзенә генә каратып торган Нурания гына (Нәфисә Исмәгыйлова) ялгыз кала. Чибәрләрне күргәч егетләр күңеленә дә дәрт, мәхәббәт иңә. Спектакльдә үткән елларның эстрада хитлары яңгырый, егетләр-кызлар “тере тавыш” белән чын концерт күрсәтәләр.

Театрның читтә яшәүче милләттәшләребез белән очрашуның халык санын исәпкә алу алдыннан үткәрелүе татарларның санын арттыруга булышлык итәр дип уйлыйбыз.

Адымнарым ирексездән тоткарлана, күңелемә бик кискен булып кызгану, чарасызлык, бу дөньяның гаделсезлегеннән әрнү хисләре кереп тула. Быелның җәй башында, бик ямьле бер көндә, нәкь менә шушы урында җиде яшьлек бер ир бала – гөнаһсыз сабый һәлак булды. Иптәш малае янына барып килим дип кенә чыккан җиреннән, өстенә ажгырып килгән машина астында калып. Без, шунда җыелган бар халык, сабыйның җансыз гәүдәсе янына утырып еладык. Мин асфальтта җәйрәп яткан сабыйның кулларын тотып карадым. Бу нәни, искитмәле матур куллар әле йомшак, суынып та бетмәгәннәр иде.

Баланың әнисе, әле үзе дә яшь кенә ханым, һич көтмәгәндә өстенә ишелеп төшкән бу коточкыч авыр хәсрәттән тәмам илереп, әле сабыеның җансыз гәүдәсен кочагына алып, әле янәшәсендә аунап, күкләргә багып, җирләргә капланып, иңри-иңри елады. Бу фаҗигадән зәңгәр күкләр үзләре дә тоныкланып калган, юл буендагы агачларның ботаклары салынып төшкән, күпкатлы йортларның тәрәзәләренә кара кайгы пәрдәсе эленгән кебек тоелды миңа.

Килеп туган шушы кадәр авыр вазгыятькә, шушы тиклем гаделсезлеккә ни сәбәп? Сәбәп бик гади һәм бер генә – ашыгу. Йөртүченең юл йөрү кагыйдәләрен бозуы, тиешле тизлекне сакламавы. Күпчелек очракта мондый фаҗигаләр ике яклы була. Йөртүче үзе дә зур зыян күрә, аны хастаханәгә алып китәләр, машинасы да ватыла.

Шунысы  да гыйбрәтле,  менә  шушы  урында,  зур  булмаган юл аралыгында,  юл-транспорт фаҗигаләре  булгалап  кына тора.  Машиналар  бәрелешә, ватыла, кешеләргә зыян килә. Сәбәбе һаман да шул бер – ашыгу. Һәркем белә: урамнарда тизлек сәгатенә 40-60 километрдан артмаска тиеш. Без, шушы урамда яшәүчеләр, даими күреп торабыз, ошбу кагыйдәне йөртүчеләрдән беркем дә үтәми. Бер генә йөртүче дә. Ялгышып кына булса да! Алар сәгатенә кимендә 80-100 километр тизлек белән куалар. Әле кичә генә өй каршысындагы бакчага чыккан җирдән күрдем: бер ак төстәге «Жигули» урамнан, клаксонын акырта-бакырта, ким дигәндә сәгатенә 120 км белән үтеп китте. Артыннан кара тузаннар күтәрелеп, тирә-як шаулап калды. Нәрсә уйлады, ул кадәр кая ашыкты бу йөртүче? Хәерсез! Шунда каршысына берәр җәяүле яисә машина килеп чыкса, ни буласы иде?!

Ә бит, җәмәгать, шунысын искә алыйк, мондый хәл бер безнең урамда гына түгел. Безнең Россия дип аталган иксез-чиксез зур илнең барча юлларында, шәһәр һәм авылларында вазгыять нәкъ әнә шундый. Менә минем шәхсән машинам юк. Әмма яшьрәк вакытымда мин шоферлыкка укыдым, кулымда йөртүче таныклыгы бар, ишетү сәләтем кимү аркасында гына машина алып булмады, шуңа күрә юл йөрү кагыйдәләрен дә яхшы гына беләм. Еш кына дусларымның машиналарына утырып балыкка барам. Шунда, әйтсәм ышанмассыз да, юлларның күп булса сәгатенә 50-60 км тизлек рөхсәт ителгән аралыгында дистәләгән юл йөрү кагыйдәләрен бозуны күрәм! Каршы килгән машиналарның йөртүчеләре кагыйдәләрне һәркайда – үрләр менгәндә һәм төшкәндә, борылышларда, узышканда бозалар. Күрәсең, тәртип бозу дигән зәхмәт ул инде безнең канга салынган.

Кагыйдәләр сагында торучылар бар ләбаса, алар ни карый, диярсез. Әйе, алар бар һәм үз эшләрен катгый төстә башкаралар да. Әмма сакчылар никадәр генә тырышмасын, аның белән генә тәртип бозуларны, фаҗигаләрне бетерү мөмкин эш түгел, чөнки юллардагы һәр машина артына бер сакчы куеп булмый бит.

Җәмәгать, әгәренки зурдан кубып сөйләшсәк, без – тәртипсез халык. Чын мәгънәсендә! Безнең Россия халкы, русы–татары, бүтән милләт вәкилләре юлларда даими рәвештә тәртип бозалар. Дәүләт инспекциясе хезмәткәрләре зур тырышлык куюга карамастан, юлларда бертуктаусыз тәртип бозу бара. Эпидемия төсендә. Ашыгалар! Барча йөртүчеләр, гади кешеләр, түрәләр, хәтта бик зур түрәләр дә ашыга. Юлның конкрет участогында конкрет куелган тизлекне тотмыйлар, аны күпкә арттыралар, тиешсез урында каршы якка чыгалар, берсе икенчесенә юл бирми һәм менә нәтиҗә... Матбугат хәбәрләреннән күренгәнчә, юл фаҗигаләрендә һәлак булучылар санының муллыгы белән без бөтен дөньяда беренчелекне алып торабыз. Хәтерем ялгышмаса, бер елда һәлак булучылар саны 35 мең кешегә җитә, дип яздылар.  Димәк, юлларда без үз-үзебезгә каршы «француз сугышы» ачкан булып чыгабыз!

Нигә әле мин «бездә» дип басым ясыйм?! Шуңа ки, Франция, Германия, Англия кебек илләрдә һәлак булучылар саны бездәгедән бик күпкә ким, һәм моны матбугат хәбәрләре аларда халыкның тәртипле, югары культуралы булуына бәйли.

Әле күптән түгел генә  газетадан күңелсез саннар укыдым. Быелның биш аенда гына да республикада балалар катнашы белән 206 юл фаҗигасе теркәлгән, анда 11 сабыйның гомере өзелгән, бик күбе яраланган. Фаҗигаләр саны, узган ел белән чагыштырганда, 37гә, үлүчеләр 4 балага арткан. Бер дә күңелле үсеш түгел бит.

Шуны күз алдына китерегез әле, җәмәгать, һәр җирдә, юлларның һәр участогында кагыйдәләр катгый төстә үтәлә башлады, ди. Һәм йөртүчеләр, һәм җәяүлеләр тарафыннан. Ул тәкъдирдә бернинди фаҗигаләр, гомер киселүләр, олы кайгы-хәсрәтләр булмас иде. Моңа ирешү дә әллә ни кыен нәрсә кебек күренми бит. Кагыйдәләрне катгый үтәргә! Шагыйрь әйтмешли, башка берни дә кирәкми. Машиналарның юлда ватылып һәлакәткә илтү очраклары бик сирәк була торган хәл. Юлларда була торган һәр золым адәм балаларының үзләренә, рәсми итеп әйтсәк, кеше факторына килеп тоташа. Уйласаң, күңелләр тетрәнә: бу золым беркемне дә, гади хезмәт ияләрен, күкрәп торган җитәкчеләрне, әдәбият һәм сәнгатьнең танылган әһелләрен, хәтта табибларның үзләрен дә аямый. Моңа мисаллар китереп торырга да кирәкмидер.

Миңа, ошбу дөньяда инде озак яшәп күпне күргән язучы һәм журналист бер агайга, шунысы да гаҗәп тоела: бу темага безнең вакытлы матбугат та шактый битараф кыйблада тора бит. Ул башлыча булган тәртип бозуларны, һәлакәтләрне теркәп барудан узмый. Ә каләм ияләре тарафыннан үтемле, йөртүчеләр һәм җәяүлеләрнең дә рухына тәэсир ясарлык итеп, аларны намусларына килергә чакырып язылган мәкаләләр кайда?! Күренми андый материаллар газета-журналлар битләрендә. Ә бит юл кагыйдәләрен бозу – җинаять. Кешеләр сәламәтлегенә һәм тормышына да куркыныч белән яный торган зур җинаять! Нәкь менә сәрхушлек, фахишәлек, наркоманлык кебек үк, җәмәгатьчелек тарафыннан хөкем ителергә тиешле күренеш бу. Һәм ул вакытлы матбугатның да игътибар үзәгендә булырга тиешле.

Монда, җәмәгать, уйланырлык урын бар. Без, машина йөртүчеләр һәм җәяүлеләр, бердәм булып тырышлык куйганда гына юл-транспорт вакыйгаларын һәм фаҗигаләрне җиңеп чыга, һич югында бик нык киметә алырбыз. Машина руле артына утырган һәркем тиешле кагыйдәне һәркайда тайпылышсыз үтәгәндә, тизлекне тиешенчә тотканда, җәяүлеләр дә кагыйдәләргә тулысынча буйсынганда гына! Монда башка юл юк.

Шул тәкъдирдә генә без утырып йөргән бик уңайлы һәм җитез машиналар фаҗигаләр һәм авыр кайгы-хәсрәтләр чыганагы булудан туктар. Зинһар өчен, моны һәркайсыбыз истә тотыйк!

Ә хәзергә әле мин сөрән салам. Кая ашыгабыз?! Үзебезнең әҗәлебезгә каршы түгелме?..

Бүген

Левченко бистәсе турында сорый башласаң, казаннарның күбесе, әллә кайда ук бит ул, дип җавап бирер. Әллә кайда ук та түгел, Восстания урамыннан уңга кереп киткәч 5-7 минутлык юл икән аңа. Үзе Казанның бер өлеше, ә үзе табигать кочагына урнашкан кечкенә генә бистә кебек. Халык таләбе белән әнә 98нче автобус та Казан үзәгеннән үк әлеге бистәгә кадәр бара.

Татарстан башкаласының Мәскәү районы үзенең мәчетләре белән әллә ни күкрәк кага алмый. Иң зуры “Сөләйман” мәчете Левченкода урнашкан. Кол-Шәриф, Мәрҗәни, Әҗем, Болгар мәчетләре белән чагыштырганда Левченконыкы бер авыл гыйбадәтханәсе кебегрәк күренер. Шулай да башкалар белән чагыштырганда бик үзгә ул.

Монда Русиядә бердән-бер күрмәүчеләр өчен дин мәктәбе эшләп килә. Шулай ук хөкем карары чыгарылган балалар укый торган мәктәп укучылары да үз иткән бу мәчетне. Бөтен Татарстанга бердән-бер булган ябык мәктәп нәкъ Левченко бистәсенә урнашкан.

“Ифтарларны көн дә оештырабыз. 100-150 кеше җыела. Бездә укый торган күрмәүче шәкертләр, махсус мәктәптән 17 бала һәм тирә-яктан халык җыела”, дип белдерде мәчетнең имам хатибы Илдар хәзрәт Баязитов.

25 август кичендә үткән ифтар башка көннәр белән чагыштырганда үзгә иде. Күпчелеге Казанның Мәскәү районында төрле оешмаларда эшләүче җитәкчеләр монда килде. Мәктәп директорлары, зур сәнәгать ширкәтләре җитәкчеләре һәм аларның урынбасарлары, шәхси эшмәкәрләр, спорт такымнары башлыклары һәм башкалар да бар иде.

Ураза вакытында, Рамазан һәм Корбан бәйрәмнәрендә Левченко мәчетенә җыелу матур гадәткә кергән инде. Беренче кат очрашуларына да 7 ел булган.

“Монда җыелган кешеләр бер көндә генә түгел, ел дәвамында ярдәм итәләр. Монда түрәләр җыелган икән, алардан тизрәк нәрсәдә булса сорап калу безнең максат түгел”, ди Илдар хәзрәт. Шулай да ул әлеге җыеннарның берсеннән соң берәүнең принтер алып бирүен, башкаларның да төрлечә ярдәм итүләрен әйтеп китте.

Татарстан Дәүләт шурасы депутаты, Бөтендөнья татар конгрессының Казан шурасы рәисе, “Болгар Синтез” ширкәте башлыгы Фәрит Мифтахов сүзләренчә, исламга һәркемнең үз юлы. Ураза тотучыларны, намаз укучыларны күреп, алга таба бу юлга килүчеләр аз булмаячак.

“Ирек Даутов ел саен безне чакыра. Бергә эшләгән дусларын мәчеткә шулай тартып, аларга күрсәтеп мөселманнарны арттыру мәсьәләсендә дә ниндидер бер эше дип бәяләргә була. Шул ук вакытта Аллаһы тәгалә ризалыгы өчен бәйрәм ясавы ул бик зур һәм кирәкле эш”, ди Мифтахов.

Ифтар ашында дин юлына ныклап басканнар гына түгел, әлегә күңеле генә тартылганнар да, татарлар гына түгел башка милләт вәкилләре дә бар иде.

“Ни генә булмасын, без барыбыз да изге эштә. Мин үзем христиан. Праваслаулар һәм мөселманнар – барчабыз да бер Алла астындабыз. Мондый чара үткәрү, беренчедән, барлык җитәкчеләрне дә берләштерә. Икенчедән, без мохтаҗларга булышабыз”, дип белдерде “Удача” ширкәте башлыгы Александр Татаринцев.

“Химград” ширкәте башлыгы урынбасары Дамир Моратов сүзләренчә, мондый очрашулар күңелгә тынычлык бирүче бер чара. Аның өстенә мондый чараларга килгәндә түрәлек читтә калып тора, дип тә өстәде.

“Элек җитәкчеләр мондый мәҗлесләргә җыелмый иде бит. Сәяси нигездәге бәйрәмнәр генә иде. Догалар укыган мәҗлесләр булмады элек. Чынлыкта, күңелдә беребез дә диннән әллә ни ерак китмәдек. Хәер, менә шундый дөньяга кайттык, Аллага шөкер!” диде Моратов.

Алай да, гомере буе җитәкчелектә эшләгән, Советлар заманнарында бөтен кызыл бәйрәмнәрне үткәргән һәм хәзер дә рәсми чараларга чакырылган кеше өчен бөтенләй капма-каршылыктагы бәйрәмнәр ничегрәк соң?

“Дин халыкны агарту, тәрбияләү эшен алып барса, күп партияләрнең максаты – властька менү. Ә диндә андый бурыч юк”, ди Моратов.

Киләчәк

Дамир Моратов, бу чарага һәркем түрәлеген өйдә калдырып килде, дип әйтте. Чыннан да шулай иде ул. Ябык мәктәп укучылары да мәчет ишегалдына килеп кергәч зур урыннарда эшләүчеләр белән, әллә кайчангы танышлары кебек, кул биреп күреште.

Мәгъсүм яшүсмер. Ул тагын өч ел ябык мәктәптә белем алырга тиеш. Урлашкан өчен хөкем иткәннәр аны. Балигъ булмаганга нәкъ шушы мәктәпкә эләккән. Хәзер җинаять кылуның нәрсә икәнен аңладым инде, дөньяда матур итеп тә яшәп була икән, ди ул. Әлеге мәктәптән 17 бала ифтар ашларына да, Тәравих намазларына да монда, мәчеткә килә.

Аш табынын әзерләшкәндә дә алар бик булышты. Токмачлы аш һәм пылау пешкән зур-зур савытларны мәчет эченнән чатырга ташыдылар. Эскәмияләр дә тезештеләр.

Башка көннәр белән чагыштырганда табын да мулрак иде. Ифтар ашы тәмам булгач, Левченко бистәсенең мәчет тирәсендә яшәүче малай-шалае да җыелып кереп, зур бер табын булып утырып сыйланды.

Ябык мәктәп укытучысы Рима Агишева, үзләренең мәктәпләрен тәмамлаучылар арасында җинаять кылучылар кимүгә таба бара, дип белдерде.

Илдар хәзрәт Баязитов 2-3 ел эчендә яңа мәчет төзелеп бетәр дигән куанычлар белән яши. “Серов урамы белән Коләхмәтов урамы кисешкән җирдә ике гектарга якын урын бирделәр. Анда зур гына мәчет һәм күрмәүчеләрне тернәкләндерү үзәге дә булачак”, ди Баязитов. Бүген субайлар сугалар икән.

Тарих

Моннан нәкъ 7 ел элек Илдар хәзрәт Баязитов Мәскәү районы хакимиятенә килеп кереп, Левченкодагы мәчет тарала бит инде, нишләп карыйк соң, дип ярдәм сорый. Ул вакытта хакимият башлыгы булып эшләгән Гүзәлия Минкина һәм аның урынбасары Ирек Даутов райондагы бөтен җитәкчеләрне мәчеткә дини бәйрәмгә җыярга карар кылалар.

ФИО: Хәялиев Рушан Рәмис улы

Автобиографияңне бер җөмлә белән генә әйтеп бир әле? Апаста тудым, Кайбычта үстем, мәктәпне, ә аннары КДУның юридик факультетын тәмамладым...

Сиңа иң тәэсир иткән китап/автор? Джек Лондон, Джон Стейнбек, Джек Керуак, Марк Твен, Франц Кафка...

Кайчан иҗат итә башладың? Югары сыйныфларда укыганда гитара тота башладым инде мин. Ә менә Казанга килгәч, 2-3курсларда җырларны үзем чыгара башладым.

Сине нәрсә борчый? Дискым, җырларымнан мине нәрсә борчыганын күреп була инде.

Быел яз көне Рушанның “Төен” дип исемләнгән дискы дөнья күрде. Биредә шул дискта урын алган һәм яңарак җырларының сүзләре, шулай ук берничә җыры белән таныша аласыз.

Пәрәнҗә киеп йөрүгә 1 ел элек дәүләтнең башлыгы Николя Саркози каршы чыкты. Мөселман хатын-кызның бу киеме “аның динилеген түгел, ә кол булуын күрсәтеп тора” дип президентның әйткән сүзләрен парламентның ике палатасы да кул чабып каршылады. Ләкин шуны да онытмаска кирәк, 2004 елда мәктәпләрдә хиҗаб киеп йөрүне тыю каты каршылыкка очрады.

Хатын-кызның йөзен каплый торган киемне тыю кануны 1 ел буе әзерләнде. Милли ассамблеяның 577 депутатының 336сы никаб киеп йөрүне тыйдылар, берсе генә рөхсәт итте. Аның сүзләренә караганда, бу диалогка каршы килү дигән сүз. 70 % француз никаб киеп йөрүгә каршылык белдерделәр.

Бүгенге көндә илдә 2 мең хатын-кыз пәрәнҗә киеп йөри. Шуңа карамастан, бәхәсләр дәвам итә. Әгәр көз көне закон сенат тарафыннан расланса, никаб кигән өчен 150 евро штраф түләтәләр. Ә аны кигән хатын-кыз тәрбия үтәргә тиеш була. Никаб кияргә чакыручыны 30 мең евро штраф һәм 1 еллык төрмә көтә.

Мөселманнар шушы гаделсез закон белән ахырга кадәр көрәшәчәкләр: аны сенат расласа да, Конституцион совет тарафыннан гамәлсез ителергә мөмкин.

Россия сәястәчеләре бу хакта нәрсә уйлый?

Госдума Комитеты рәисе, “Бердәм Россия” фиркасының әгъзасы Юрий Медведевның сүзләренә караганда, бу очракта мөселман халыкларына ничек киенүләре хакында каты канун куймаска кирәк. Россия законы дини һәм милли экстремизмга каршы килә. Пәрәнҗә киюче хатын-кызларга бертөрле генә карарга ярамый. “Кемдер бу киемдә машинаны бик яхшы йөртә”.

“Гадел Россия” фиркасы кешесе, Госдума Комитеты рәисенең мәгариф буенча урынбасары Виктор Шудегов моны “катлаулы мәсьәлә” дип атады.

“Француз җитәкчелегенең никаб киеп йөрүне тыюларына ике төрле карарга була. Бер яктан караганда, демократик дәүләт булса, икенче яктан караганда, кеше ияләшеп беткән киемне тыялар”, – ди ул. Монда бердәм канун булдырып булмый. “Монда ачыкларга кирәк: никаб киеп йөрүне мәҗбүр итеп куялармы, әллә бала чактан ук аны киеп йөриләрме”, – дип тә өстәп куйды.

Татарстанда яшәүче мөселман хатын-кызларының фикерләрен дә китерәбез.

Татарстан мөслимәләре берлеге” оешмасының рәисе Наилә Җиһаншина:

Бу сорауга мин бертөрле генә җавап бирмим. Милли мәнфәгатьләре өчен кайгырган француз җитәкчелеген дә аңларга була. Ләкин, мөселман буларак, мин бала чактан ук пәрәнҗә киеп йөрүчеләр өчен кайгырам. Чөнки кием аларның тормышында мөһим роль уйный. Аллаһы Тәгалә пәрәнҗә киеп йөрергә мәҗбүр итмәгән. Икенче яктан караганда, Франция мөселманнарга һәм ислам диненә бик яхшы карамый, миңа бу ошап бетми.

Гадилә, студент:

Мин никаб киеп йөрмим, минем өчен иң мөһиме – хиҗабка бәйләнмәсеннәр. Пәрәнҗә – һәрбер мөселман хатын-кызның шәхси эше, ләкин мин аны кимәс идем, чөнки ислам дине кешеләрне җәлеп итәргә тиеш. Әгәр Россиядә кара хиҗаб киеп йөрсәм, күпме кешенең тискәре карашын үзеңдә тоясың. Никаб турында әйтеп торасы да юк. Дөньяви дәүләттә яшисең икән, аның кануннарын да үтәргә кирәк.

Ксения, журналист:

Франциянең хөкүмәте күптән инде исламоюобия белән гөнаһ кылып йөри. Шуңа күрә, ул илдән теләсә-нәрсә көтәргә була. Мин никаб киеп йөрмәсәм дә, аны киеп йөрүне тыю кеше хокукларын бозу дигән сүз. Мине никаб киеп йөрү хулиганлык кебек хокук бозулар белән бер дәрәҗәгә кую да гаҗәпкә калдырды. Гомумән, мин бу законга каршы.

Мәдинә, хисапчы:

Хиҗабны мин күптән түгел генә кидем, ә дус кыз никаб киеп йөри. Ул әле кияүгә чыкмаган, никаб кию аның шәхси эше. Ул бу законга каршы килә. Ул Франциядә яшәсә дә, никабын салмас иде, чөнки ул аның эчке дөньясы. Башта мәктәпләрдә яулык бәйләп йөрүне тыйдылар, ә хәзер никаб киюне тыялар, иртәгә хиҗабны да тыярлар.

"Татарстан – Яңа Гасыр" телевизион каналында "Яшь ТНВ" каналын ачу идеясен Татарстанның беренче президенты Минтимер Шәймиев тәкъдим иткән иде. Ә телерадиокомпаниянең генераль директоры Илшат Әминов моңа бик теләп ризалашты. Шул рәвешле татар телен, татар мәдәниятен, тарихын өйрәнү һәм аны популярлаштыру, киләчәгебез булган сәләтле балалар һәм яшьләр белән таныштыру, алар белән ныклы элемтә булдыру, татар халкының милли традицияләренә, рухи мирасына якынайту максатларын куеп канал эшләп тә китте. Шулай ук, сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау, ватанпәрвәрлек һәм Ватанны ярату хисләрен тәрбияләү дә “Яшь ТНВ”ның төп бурычларының берсе.

Бу каналны балалар гына түгел, башка буын вәкилләре – зурлар һәм әбиләр дә бик яратып һәм кызыксынып карый. Безнең “Яшь ТНВ” каналы кече яшьтәге балалар өчен "Күчтәнәч" һәм "Хочу мультфильм!", мәктәп балалары өчен "Тамчы-шоу" интеллектуаль күңел ачу викторинасын, яшьләр өчен "Яшьләр тукталышы" һәм "Син – минеке, мин – синеке" тапшыруларын, татар теленә тәрҗемә ителгән мультфильмнарны һәм фильмнарны, спектакльләрне трансляцияли. Быел татар мәктәпләре тормышы белән таныштыручы “Мәктәп” тапшыруы эшли башлады. Ә тапшыруларны тамашачыларга кызыклы итеп алып баручы балалар тәкъдим итә.

2010 елда “Күчтәнәч” тапшыруы телевидение хезмәткәрләре өчен иң зур бүләк саналган "ТЭФИ"га ия булды. Ә "ТЭФИ" ул “Яшь ТНВ”, гомумән, “Татарстан – Яңа Гасыр” телевидениесе өчен зур бүләк.

Туган көнең белән сине, “Яшь ТНВ”! Балаларның көтеп, сөеп карала торган мәгънәле тапшырулары бер дә бетмәсен, тагы да зур казанышларга ирешергә насыйп булсын!

Тагын бер танышым шактый вакыт мәктәптә укытучы булып эшли. Аңа республика хөкүмәте ярдәме белән ноутбук тапшырганнар. Хәзер аларның өендә ике ноутбук. Бәлки, авыл мөгаллимнәре өчен күрелмәгән нәрсәдер. Шәһәрнекеләргә генә тансык түгел. Мәктәптә интернет булмаганда ук күбесе “пәрәвезнең” нәрсә икәнлеген белеп яшәгән кешеләр. Танышым белән 30 август көнне генә шалтырашып, дөнья хәлләре, әлеге дә баягы “акыллы машиналар” турында гәпләшеп алдык. Вакыт инде төштән соңга авышкангамы, әллә бәйрәм көне ялыктыргангамы, мөгаллимә ханымның тавышы шактый арыган төсле тоелды миңа. Сәбәбен үзе үк аңлатып бирде. Бактың исә, республика һәм шәһәр көненә мәктәп укучыларын “Черек күл”гә бәйрәм чараларына алып чыккан икән. “Өстән” кушу буенча. Яңгыр астында ярты көн әлсерәп йөреп кайткан. Ә инде ноутбукны 1 сентябрьдә барып аласы ди.

– Бик дулкынланып көтәм инде, – диде ул. – Өстемә тагын бер җаваплылык – берничә айлык хезмәт хакына торырлык ноутбук та өстәлә. Класста компьютер, өйдә компьютер, бусы өченчесе булачак. Аннан соң, ул ноутбукларга электрон көндәлек һәм журнал урнаштырылган икән. 1 сентябрьдән эш икеләтә арта – кәгазь һәм электрон вариантларны тутырасы булачак.

– Укытучылар елын сиздеңме соң? – дип сорагач, танышым чын күңелдән шаркылдап көлде.

– Сиздем, сизмәгән кая. Адым саен бәйге дә конкурс, барысына да әзерләнәсе.

– Соң, бәйгесенә күрә бүләге бит...

– Иии, 3 тиенлек бүләге бер кешегә бирелә, әзерләнүе йөзләрнең җилкәсенә төшә, – дип минем беркатлы сүзләремнән көлде мөгаллимә.

Укытучылар әнә шулай уфтанмасын өчен, республикада мәгарифне үстерү буенча “Киләчәк” стратегиясе эшләнеп ята. Аны әзерләүне әле Президент чагында ук Минтимер Шәймиев тәкъдим иткән иде. Дистәләрчә томлык документ балалар бакчаларыннан алып барлык белем бирү баскычларын колачларга тиеш. Ул мәгариф системасының ничегрәк үсәчәген, кай юнәлешләрне өстенлекле күрүен шәрехли. Стратегиянең концепциясен узган җәй уртасында Кремльдә тәкъдим иттеләр. Дөрес, ул вакытта аны киң җәмәгатьчелеккә бик күрсәтмәделәр. Рәсми булмаган чыганаклар әйткәнчә, мәгариф министры тәкъдим иткән концепциягә тәнкыйть артык күп яңгыраган. Стратегияне кулында тотып караган кешеләр аны “чиле-пешле” дип атый, ә мәгариф тармагы белгечләре исә уйланып бетмәгән, ә кайберләре бөтенләй дә зыянлы дип бәяләде.

“Киләчәк” стратегиясе турында сүз күп. Аны күптән түгел Түбән Камада узган август конференциясендә Президент Рөстәм Миңнеханов та искә алды. Ул белдергәнчә, максатларны тормышка ашыру республика бюджетына 6 миллиард сумга төшәчәк. Ләкин республика башлыгы әлегә стратегияне имзаларга ашыкмый. Шуңа күрә мәгариф министрлыгы әзерләгән документ хакимиятне канәгатьләндерми дип уйларга нигез бар.

Мәгариф министры Альберт Гыйльметдинов тармакка акчаны кайдан табарга мөмкин икәнлеген белә бугай. Һәрхәлдә, аның чыгышларыннан күренгәнчә, төп чыганак итеп ул укытучылар санын кыскартуны һәм аз комплектлы мәктәпләрне ябуны күрә. Шул ук август конференциясендә министр Татарстандагы 2300 мәктәпнең 809ы аз комплектлы булуын, балалар саны буенча стандартларга туры килмәгәнлеген әйтте. Яңа шартларда әлеге белем учаклары аттестация үтмәскә мөмкин, ди министр. Ягъни, тармакны җитәкләүче ведомство башлыгы ачыктан-ачык булмаса да, авылдагы кечкенә мәктәпләрнең ябылуын хуплый. Альберт Гыйльметдинов ассызыклаганча, мәйданы буенча Татарстаннан дүрт тапкырга зуррак Красноярск краенда мәктәпләр 2,5 тапкырга азрак икән. Кечкенә белем йортын тоту дәүләткә дә кыйммәткә төшә, ди ул. Моңа үзенә күрә җавап итеп, Русия фән һәм мәгариф министры Андрей Фурсенко “дәүләткә акча түгел, балалар кызганыч” дип кыстырды. Белмим, бу очракта нәрсәне күз алдында тоткандыр. Мәгариф чиновниклары безне ышандырганча, балалар аз булган мәктәптә сабый йомыкый булып үсә, аралашу җитми икән. Фурсенко шуңа кызганамы сабыйларны? Әллә инде 7 яшьтән үк авыр букчасын асып, салкын автобуска утырып дистәләрчә чакрым ераклыкка барып укучылар жәлме?..

Мөгаллимнәрнең статусына килсәк, озакламый муниципаль сайлаулар аның ни дәрәҗәдә күтәрелүен күрсәтер кебек. Укытучылар мәртәбәле кешеме, әллә инде сайлау төсле дәүләткә мөһим чараларда хезмәтчеме? Хәер, “Черек күл”гә балалар ияртеп килергә мәҗбүр булган танышым мөгаллимнәрнең һаман да хезмәтче генә икәнлеген раслады бугай. Укытучы җәмгыять, балалар, ата-аналар күзлегеннән караганда дәрәҗәле булсын өчен аны беренче чиратта дәүләт үзе хөрмәт итәргә тиештер.

“Киләчәк” стратегиясенә әйләнеп кайтсак, аның кайчан кабул ителәчәге турында ләм-мим. Эш сузыла, документ проектының томнары күбәя, ә нәтиҗә юк. Бер нәтиҗәсе алай да абайлана. Мәктәпләрне шушы көнгә кадәр “Киләчәк”сез яшәткәне өчен министр Альберт Гыйльметдинов кәнәфиеннән колак кагарга мөмкин...

Халкыбызның тырыш хезмәтеннән тыш, күп нәрсә һава торышына, яңгыр яву-яумавына бәйле бит. Быел без бөтенебез ошбу гади хакыйкатькә янә ныклап инандык. Шуның өчен мөселманнар гелән Аллаһы Тәгаләгә күп дога кыла: яңгыр кирәк булса, яңгыр сорый, кояш кирәк булса кояшлы көн сорый. Әлбәттә, мул уңыш алу өчен кулай һава шартлары Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтенә бәйле. Киләчәк уңышлары исә мулдан булсын өчен бабаларыбыз Аллаһы Тәгаләнең кушканнарына буйсынып, Коръәни-Кәримдә язылганча, гошер бүлеп биргәннәр.

«Бәкара» сүрәсенең 267 нче аятендә Аллаһы Тәгалә: «Әй, мөселманнар, җыйган малларыгызның пакизәләреннән вә сезнең өчен җирдән чыгарганнарыбыздан дин юлында сарыф итегез», – ди.

Нәрсә соң ул гошер? Гошер гарәп телендә «уннан бер өлеше» дигәнне аңлата. Элек өстәмә рәвештә сугарылмаган кырлардан җыеп алынган уңышның уннан бер өлеше дин юлына сарыф ителгән. Революциягә кадәр гошер бәрабәренә мәчетләребез җылытылып, яктыртылып, җыештырылып, төзекләндерелеп торган. Хәзер исә, ягулык алу һәм электр энергиясенә түләү өчен мөмкинлек булмау сәбәпле, күп мәчетләребез бикләнеп тора.

Гошер җыю авылларда элек ел саен эзлекле рәвештә үткәрелгән. Чөнки уңыш мулдан булу Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтенә бәйле дип кабул ител¬гән. Бүген дә авылларыбызда гошер җыюны кайтару турында уйлашырга вакыт килеп җитте. Әйтергә кирәк, кайбер хуҗалыкларда Гошер бәйрәменең дәвамчысы буларак Уңыш бәйрәмнәре үткәрелә. Ләкин аларда төп мәсьәләгә игътибар бирелмичә кала: уңышның Хуҗасы Аллаһы Тәгаләгә шөкрана кылынмый. Күмәк хуҗалыкларның җитәкчеләре, фермер-эшмәкәрләр, зыялыларыбыз, имам-хатыйблар күп гасырлардан бирле килгән тирән мәгънәле гореф-гадәтебезне торгызу өстендә бергәләшеп эшләсәләр яхшы булыр иде.

Шуны да истә тотыйк, гошер, зәкят бирү – ул фарыз гамәл. Нәфел садакаларны яшерен бирү саваплырак булса, фарыз садакаларны башкаларга үрнәк булсын өчен күрсәтеп бирү дә мөмкин. Гошер бирү көнкүрешебезгә яңадан әйләнеп кайтса, бәрәкәтебез артып, бәхет-сәгадәт безгә юлдаш булыр иде. Гошер итеп бирелгән икмәк, бәрәңге, җиләк-җимешләребез ятим-ятимәләргә, ялгыз калган картларга, мәчет-мәдрәсә файдасына, ягъни дин юлында сарыф ителсә, беребез дә оттырмас. Гошер бирелгән мал беркайчан да саекмас. Аллаһы Тәгалә безгә аны күбәйтеп кайтарачак. Пәйгамбәребез с. әйтүенчә: «Безнең өммәт бер-берсенә карата тугры булганда, зәкят һәм гошерләрен түләгәндә кайгы-хәсрәт күрмәс. Әгәр дә алар боларны үтәмәсәләр, аларны корылык һәм ачлык газаплар». Күрәбез ки, корылыктан котылу өчен безгә өстебездә булган дини бурычыбызны - гошер чыгаруыбызны үтәвебез дә кирәк.

Мөхтәрәм кардәшләр! Гошерне тормышыбызда гамәлгә кертү бәхет-сәгадәт юлын табуга, үз гореф-гадәтләребезне ихтирам итүгә, халкыбызның рухи һәм матди гармониягә ирешүенә сәбәп булачак. Мөмкинлекне кулдан ычкындырмыйк!

Республика көне алдыннан Казандагы реклам такталарында үзенчәлекле рәсемнәр дә пәйдә булды. “Билайн”ны таныта торган сары төскә кара сызыклар төшкән свитер һәм татар түбәтәе кигән ир-атны арттан бер кечкенә кыз кочаклаган. Ул кызның чәчләрен дә сары төстәге күбәләкләр белән эләктереп куйганнар.

Иң өскә “Сине аңлаганда шундый рәхәт!” дип язганнар. Аннан соң инде “Билайн”ның татарча да сөйләшә башлавы турында язып куйганнар. Шалтырату өчен телефон номерлары да күрсәтелгән.

ВымпелКом - оператор, Билайн - товар билгесе

Рекламда күрсәтелгән 253-53-53 номеры Казан телефоны кебек. Әмма элемтәнең теге башында бөтенләй татарча аңламаган кеше утыра һәм ул бөтенләй Казанда түгел, ә Екатеринбурда икән.

Екатеринбурда утыра торган Олег исемле егет минем алар белән татарча сөйләшергә телүвемә башта бик нык гаҗәпләнде һәм үзләрендә татар теле белгән кешенең булмавын әйтте. Ул Казанда “Билайн”ның татарча сөйләшә башлавы турында бөтенләй хәбәрдар түгел икән. Казандагы офиска ничек шалтыратырга мөмкин икәнлеген дә белми.

Рекламнан ары китеп булмый

Реклам тактасына эленгән икенче номерны - 08-103не җыябыз. Монда сәламләү сүзеннән соң, автоҗавап (автоответчик) 1 төймәсенә бассаң мәгълүматны урысча, ә 2гә бассаң татарча тыңлый аласың, дип хәбәр итә. Без 2гә басабыз.

“Билайн” татарча сөйләшә башлады. “Билайн” абонентларга бөтен яктан хезмәт күрсәтүне татар телендә башлап җибәргән беренче телекоммуникацион компания. Сайт, клиентларга ярдәм күрсәтү үзәге эшчәнлеге, офиста хезмәт күрсәтү – болар барсы да урыс һәм татар телләрендә – күңелегезгә хуш килгәнен сайлап алыгыз.

Сөйләшүне һәм мәгълүмат алуны татар телендә уңайрак күргән абонентлар “Билайн” сервисын яңа яктан бәяли алачаклар. Мәгълүмат һәрдаим яңартылып торачак. “Билайн” абонентлары барлык яңа тәкъдимнәр турында Татарстанның ике дәүләт телендә вакытында белеп торачак”, ди автоҗавап.

Әмма әлегә бу 08-103не җыеп та әллә кая ерак китеп булмый. Иренмәсәң, тагын шушы ук мәгълүматны тыңларга мөмкин. Бу номер аша турыдан-туры сөйләшә торган элемтәче (оператор) белән бәйләнешкә кереп булмый.

Хәйран азаплана торгач, интернеттан Казандагы “Билайн” хезмәте белән элемтәгә керү өчен тагын бер кыска номер табылды. Ул - 06-22. Анда да автоҗавап мәгълүматны ике телдә дә тыңлап булу турында хәбәр итә. Тик телефонның 2ле саны төшерелгән төймәгә бассаң, нигәдер кабат урысча сөйли башлый.

Шулай да теге яктагы оператор белән сөйләшү мөмкинлеге дә туды. Лидия исемле кыз алды. Ул бер генә урыс сүзе дә кыстырмыйча “Билайн”ның мөмкинлекләре турында мәгълүмат бирде.

Рекламда күрсәтелгән номерга шалтыратканда Екатеринбурга эләгү, башка номердан татарча тыңлыйм дип басканда урысча сөйли башлау проблемнарына карата, Лидия фикеренчә, бу хәл эш башлагандагы кыенлыклар гына булырга мөмкин.

“Сезнең сорауларны җитәкчелеккә җиткерермен. Минемчә, киләчәктә алар чишелер”, диде Лидия. Ул җитәкчелек белән бәйләнешкә керү өчен аерым телефон да биргән иде. Әмма сишәмбе көнне аны алучы булмады.

Бу җитешсезлекләр, кара әле "Билайн" үзебезчә, матур итеп татарча сөйләшә, шуңа күчим әле, диючеләрнең тиз генә гайрәтен чигерергә мөмкин.

Башта тувача, аннан кытайча, хәзер татарча

“Билайн”ны татарча сөйләтү өчен “ВымпелКом” ширкәте 3 миллионнан артык акча тоткан. Реклам һәм мәгълүмат татарчага тәрҗемә ителгән. Кулланучылар белән элемтә үзәгенә (колл-центр) 16 яңа хезмәткәр дә алганнар.

“БизнесONLINE” хәбәр итүенчә, “ВымпелКом”ның башкарма вице-президенты Дмитрий Плесконос мондый проектларның Русиядә беренче түгел икәнлеген әйтә. Тува республикасында тува телендә хезмәт күрсәтә башлаганнар инде. Красноярски өлкәсендә һәм Көньяк Урал төбәгендә яшәүче кытайлар өчен тарифларны кытай теленә дә тәрҗемә иткәннәр.

1997 елдан бирле республика телевидениесендә "Мы - татары" циклы эфирга чыгып килде. "Панорама-телефильм" иҗат берләшмәсе әзерләгән әлеге тапшыруларда Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбургта яшәүче милләттәшләребез тормышы, аларның язмышлары тасвирлана иде.

2010 елда "Панорама-телефильм" әлеге циклны дәвам итәргә булды. Беренче фильм "Сберечь корни..." дип атала. Әлеге фильмда Уфада яшәүче өч татар гаиләсе турында сүз бара: алар милли мәдәниятне, туган телне, гореф-гадәтләрне буыннан буынга тапшыра. Алар өчен байлык яисә карьера түгел, ә милли тамырларын саклау мөһим...  

4нче сентябрьдән һәр шимбә 18:30да "Татарстан - Яңа Гасыр" телевидениесендә "Мы - татары" циклын карарга онытмагыз!