• 18.02-20.02 "Казан" бию ансамбле концерты. Камал театры, 19.00
  • 21.02 "Туган тел" әдәби-музыкаль очрашу. 15.00
  • 25.02 Ваһапов йолдызлары фестивале. Филармония. 18:30
  • 27.02 "Бәхет кошы" мюзиклы Әтнә дәүләт театры. Казан. "Әкият" курчак театры сәхнәсе. 18.30
  • 28.02 "Туган тел" телеканалы концерты. Казан. Филармония. 18.30.
  • 02.03-04.04 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". Уникс. 17:00
  • 02.03-07.03 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". КСК "Уникс"
  • 10.03 Раяз Фасихов. "Пирамида". 17:00
Туган көннәр
  • 20 Февраль Булат Бәйрәмов
  • 20 Февраль Булат Сруров
  • 21 Февраль Аммар Аль-Анси
  • 22 Февраль Эльза Хамматова
  • 22 Февраль Илназ Кадыйров
  • 22 Февраль Әзһәр Шакиров
  • 23 Февраль Айдар Галимов
  • 23 Февраль Госман Садә (1949-2014)
  • 23 Февраль Флүн Мусин (1939-2009)
  • 23 Февраль Әнгам Атнабаев (1928-1999)
  • Казан, Дементьева ур., 31 йорт адресы буенча урнашкан булмэне "снимать итәргә" бирәм. 7 мең сум. 89274419792 Тулырак: http://matbugat.ru/ads/
  • Оренбургский тракт 140г йортында урнашкан фатир арендага бирэм. Ор яна жиhазлар - натяжные потолки, 2х спаль кровать,кресло, 2 шкаф купе,телевизор, микроволновка, стираль машина, яна кухонная гарнитура, холодильник, остэл, урындыклар. Бэясе 14 мен+ квартплата. Тел. 8927 40 95375
  • Сдам или продам комнату в коммуналке после ремонта.на ул. Бр.Касимовых.рядом рынок,остановка,магазин пятёрочка, сбербанк.на длительный срок.без посредников. 89510640840.
  • 2 кыз Казанда Назарбаева яки Павлюхина урамнарында вакытлыча торыр очен гостинка эзли. 6-12 мен тирэсенэ. 89503282206 Риэлторларга борчымаска
  • Рено Дастер сатыла. Передний привод. 2013 елгы. 93 мен км. Бер хужа. Яхшы хэлдэ. 460 мен сум. 89046605908 ватсап.
  • Кул Гали тирэсеннэн 1-2 булмэле квартира эзлим 89083480943
  • Актаныш. 1С 8.3 программасында бухгалтерияне алып бару тэртибен ойрэтэм. Авыл хужалыгы, тозелеш, бюджет оллкэсендэ эш тэжрибэм бар. Бэясе килешу буенча. Телефон номеры +79088618406.
  • Каклаган урдәк кирәк иде ике данә. тел 89172568152
  • Сатам электроплитэ (идель) Арзан 89173931425
  • Лаеш, Имәнкискә. Үгез ите сатыла: ботлап та, өлешләп тә. Телефон: 89178754552

 

 
Архив
 

11.05.2014 Җәмгыять

Фаил Шәфигуллинның тууына 75 ел

Тау ягы, болгар ягы: Карашәм – тау ягы авылларының иң борынгыларыннан. Чишмәле, урманлы, болынлы, елгалы, таулы да булган бер кечкенә генә авыл инде ул хәзер.

Карашәмдә Авыл кизләве, Тукташ кизләве, Әҗәл башы кизләве, Бүре чаты, Алпут кыры, Түбән чалу, Рушша (роща) урманы, Чтапан оврагы һ.б. тарихи, табигый урыннар бик күп. Авыл күле, Гөбенә елгасын да әйтеп узыйм.

Булачак язучы, шагыйрь, юморист Фаил Шәфигуллин матур җирдә туып үсте һәм, шактый авыр юлларны узып, татар зыялысы булып өлгерде. Мең ел чамасы элек яшәгән Дүсмәт, Габделкасыйм, Габделхалик бабаларыбыз рухын иңдергән зат иде ул. Шунысы кызганыч, Фаил үзе бу бабаларыбызның барлыгын да белергә өлгермәде, һәлак булды. Әле күптән түгел «Карашәм Шәҗәрәсе» һәм Марсель Әхмәтҗановның шушы шәҗәрәгә шәрехнамә-комментарийлары дөнья күргәч кенә, белеп шакаттык! Бай тарихка ия икәнбез, ләбаса! Хәзер инде үзебезнең Биләрдән чыгуыбызны да, анда Аксак Тимер белән көрәшкән Чадаш бәк бабабызны да, Иван Грозный белән беренче булып көрәш башлаган Габделкасыйм, Габделхалик бабаларыбызны да беләбез. Фаил дә шушы токымнан, барәнҗәр ыруыннан. Бу ыру турында Ибн Фадлан да язып калдырган.

Язучының күңеле вә рухы серле була. Анысын шагыйрь үзе дә белмәскә мөмкин, әмма дә ата-бабадан килгән рух канда, күңел түрендә саклана һәм үзен бик яхшы күрсәтә дә. Фаил турында истәлек яза башлагач, туган ягым, борынгы бабаларым, Фаилнең әтисе, әнисе, 2013 елның маенда вафат булган абыйсы Шәүкәтләр искә төште. Аларның бишпочмаклы матур йортлары күз алдыма килде. Без бу йортта бик еш очраша идек...

Фаилне мин кечкенәдән беләм. Аларда уенчыклар күп иде, мин шулар белән уйнарга керә идем. Ул чакта әле Хафиз абый – әтиләре дә исән иде. Әмма ул, суык тиеп, бик тиз үлеп китте. Без ул вакытта кечкенәләр идек әле. Әмма Фаилнең әтисез калганын шәйләдек, кызгандык. Үсә төшкәч, еш кына аның абыйсы Шәүкәткә ияреп, урманга чикләвек, каен, кура җиләге җыярга йөри идек. Алпут кырына җир җиләге җыярга бара идек. Авылны чыккач та бик матур елга ага. Суы чиста, рәхәтләнеп коенабыз. Ни кызганыч, ул елгалар да кипте инде: Фаил су коенырга алай артык ыргылып тормый иде. Урман, яшел болынны ярата ул. Урманы да алар өеннән үк күренеп тора. Фаил үзе генә дә йөри. Берәр уйдык тапса, шауламый, мул итеп җыя да әнисе Гыйлем апага алып кайта, абыйсын сыйлый. Үзе генә булганда, күрше бакчасына кереп, кыяр-кишер белән дә туклана. Ипи юк иде бит инде. Җәй җиттеме, капчык-капчык какы, кузгалак, кычыткан вә алабутаны атлар кебек ашадык бит. Көз көннәрендә чикләвек, имән әкәләсе кебек әйберләрдән дә баш тартмыйбыз. Нигәдер ул елларда бәрәңге начар була иде. Вак кына сары бәрәңгеләр. Әти-әниләр ничек кенә җайлаганнардыр – барыбыз да үстек. Гыйлем апа да берүзе ике егет үстерде. Ничек авыр булганын үзе генә белгәндер инде мәрхүмә. Менә шушы вакытларда без – Фаил, абыйсы һәм мин – бик дус булып, өчәү безнең алма бакчасын саклыйбыз. Кичен клубтан кайтабыз да бакчадагы шалашка кереп чәй эчәбез, сөт, катык белән дә сыйланабыз. Безнең бит әти бар! Аз булса да, ризык пәйда була башлады. Әтиебез фронттан кайткач, бигрәк тә ул районда эшли башлагач. Әниебез Шәмсекамәр дә аларны бик ярата иде. Безгә барын да әзерләп куя. Алманың инде иң тәмлесен генә шатыр-шотыр китерәбез. Тешләребез – яшь бүренеке кебек! Ул елларда безнең бик сөтле сыерыбыз бар иде. Сөт, катык, каймак, эремчек мулдан. Без – «охранниклар» – бик тиз йокыга китәбез. Ә иртән, уянып китсәк, Фаил юк. Гел шулай. Ул инде алмалар җыеп, Гыйлем апаны сыйларга китеп өлгергән була. Без моңа бары тик шатлана гына идек инде. «Безнең малай барына да өлгерә», – дия торган иде абыйсы Шәүкәт. Бу турыда әле вафаты алдыннан гына Шәүкәт дустым бер шигырендә:

Бер авылда туып, бергә үстек,
Мәктәп сукмакларын
бергә таптадык.
Җәйге кичтә шалаш ясап,
Алма бакчаларын сакладык, – дип язган иде. Нинди күңелле заманнар булган икән, әй! Тамак ач булса да, бик көр күңелле малайлар идек без. Байлыкка исебез китмәде – өмет белән яшәдек. Бөтен халык шулай эшләде, яшәде. Ата-ана балалар киләчәгенә өмет белән карады.

***

ХХ гасырның илленче еллары башында безнең авылда электр юк иде әле. Кино күрсәтү – зур вакыйга. Кино килде, дигән хәбәр таралуга ук, клуб тирәсенә җыелабыз. Беренче булып бала-чага килә инде. Зурлар – колхоз эшендә. Клубта ут бирә торган двигатель бар. Киномеханик башта шушы моторны җибәреп карый. Мотор эшли. Димәк, кино булачак! Белдерү дә эленеп куела. Безнең бер генә кайгы – кайдан акча табарга?! Югыйсә, биш кенә тиен бит инде, ә акча юк. Фаил монда да Фаил булып кала! Ул көндезен үк клубтагы мич эченә кереп ята да, кино башлангач кына чыгып, халык арасына «чума». Сәхнә астында качып җаен табучылар да бар. ...Берзаманны пытырдап эшли генә башлаган двигатель ярты юлда туктап кала. Озак маташканнан соң, механик егет: «Кино иртәгә булачак», – дип халыкны тарата. Менә шулай итеп, атналар буе бер киноны карыйбыз. Ә безгә – бала-чагага кызык! Механик тирәсендә буталабыз, авыл механизаторлары да шушы мотор тирәсенә җыелып, киңәш биреп торалар. Әмма двигатель, пыр-пыр килә дә, бераз эшләгәч, туктап кала...

Алтмышынчы елларда безгә дә электр уты керде. Заманалар үзгәрә торды, Фаил дә үсә, ныгая. Кинолар да була башлады. Әйе, акрын гына үсеп, төрлебез төрле якка тарала башладык.

Балачагында Фаил үзе уйчан, үзе – мәзәк остасы иде. Хыялыйлыгы, үзенчәлекле фикере белән – башка. Кешеләргә артык кушылмыйча, моңсуланыбрак йөри иде кебек. Әйе, аның зур зәңгәр күзләрендә – күбрәк моңсулык, үзе әйтмешли, «бик сагындым, тургаем» дип язларны, кошларны ярату ята иде.

...Фаил, укуын дәвам итә алмыйча, төрле эшләрдә эшли башлады. Авыл малайларына бермә-бер авыр иде шул. Бигрәк тә шәһәргә килеп урнашу бик кыен иде. Тулай торакларда, фатирларда, күченә-күченә, торып азапландык. Фаил дә шуннан башлады, шулай яшәде. Ул башта, Яшел Үзән шәһәрендә эшләп, Казанга йөри иде. Яшь чагы иде шул. Барына да түзде. Шул ук вакытта ул әдәби түгәрәккә йөрергә дә өлгерә.

Абыйсы Шәүкәт исә, армиядән соң туп-туры диңгезчеләр мәктәбендә укып, диңгезче булып китте. Озак кына югалып торганнан соң, туган якка еш кайта башлады. Әле хәзер дә безнең кибетләрдә булмаган искиткеч тәмле чәйләр, хәтта япон күчтәнәчләре дә алып кайтты. Посылкалар да җибәреп торды. Яшел Үзәнгә Фаилнең әнисе Гыйлем апа янына баргач, ул мине Шәүкәт җибәргән куертылган сөт, тәмле чәй белән сыйлаган иде. «Фаилем дә кайтып-китеп йөри, Аллага шөкер!» – ди иде ул вакытта.

1956 елда мин, унынчыны бетереп, хәрби училищега киттем һәм инде шуннан соң Фаил белән өч-дүрт еллар чамасы күрешмәдек тә кебек. Ул да эштә, мин дә – студент. Вакыт юк иде.

Яшел Үзәндә заводта эшләп, кичке мәктәпкә дә йөреп, Фаил ун сыйныфны тәмамлап, Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керде. «Тырышкан – ташка кадак каккан! – ди. – Безнең малай да кадак какты бит», – дип, Гыйлем апа сөенеченнән көлә иде. «Менә, зур язучы булгач, нигезебезне саклап, матур йорт салырбыз, улым, Фаилкәем!» – дия торган иде әнисе.

Шулай да, икебез дә бер юлдан йөри башлагач, тәки очраштык бит. Ул журналистика факультетына кергән икән, мин исә – тарих-филология факультетында укытып йөрим. Очраштык. Жора атлы бер әдәбият укытучысы моңа бераз бәйләнгән. Туктале, мәйтәм, моңа сүз кушып карыйм әле. Жора бик озак итеп аңлата башлагач: «Син бит аның язган әсәрләрен үзең дә белмисең, – дим. – Ул – зур татар язучысы бит, ә син аннан чит ил язучыларын белүне генә таләп итәсең», – дигән идем аңа. «Ярый, аңладым», – диде бу. Соңрак белдем, Фаилне шактый гына йөгерткән булып чыкты. Башка андый хәлләр булмады. Егет, матур гына укуын тәмамлап, төрле редакцияләрдә эшли башлады. Үзен талантлы публицист һәм гаҗәеп кыю язучы итеп күрсәтте. Мин аның көлкеле язмаларын әле дә рәхәтләнеп, кабат-кабат алып укыйм. Бигрәк тә ул «Чаян» журналында эшләгәндә еш очраша идек. Балачакның кызык вә бәхетле мизгелләрен искә алабыз. Эштән кайтышлый, «Чаян» журналы редакциясенә киләм дә, Фаил янына керәм. Ул исә шатланып каршы ала. «Менә, бәләкәй генә китабым чыккан иде, сиңа бүләк итәм», – ди. Мин шатланып алам, аңа мактау сүзләре яудырам. Гыйлем апаны сорашам, абыйсы Шәүкәт белән кызыксынам. «Әни үзе генә калды. Кайтып йөрим», – ди. Аннары абыйсы турында сөйләп китә:

– Абый әле генә Африкадан кайткан иде. Инде Япониягә китеп бара бит, Рәмзи, – ди. – Авызы ерык, күзләре уйный: менә бит безнең Карашәм малайлары нинди, дип әйтә кебек. – Да-а, малай, – ди. Тәки үзенекен итте бит, бармаган иле калмады инде», – ди.

– Син үзең дә Казанның нәкъ уртасында иң кызыклы «Чаян» журналында утырасың бит! – дим. Ул башын аска ия, күзләрен яшерә. Уңайсызлана. Безнең малайлар мактау­га күнекмәгән, киресенчә, әрләгәнне ярата. Әрләгәндә дә бөркет кебек ул, керфекләрен дә селкетми Фаил... бары тик... көлә. Тагы нидер сыза, яза. Тукай әйтмешли, колагы яхшы ишетә, күзе шәп күрә!

Җитмешенче елларда, хәләл җе­фетем авырып торса да, Фаил берничә мәртәбә безгә килеп кунып китте. Чәй эчеп, ашап, әз генә мәй дә кабып, шактый гәпләшеп утырган идек. Бигрәк тә минем Люция белән фикерләре якын иде. Алар гаилә турында, балалар, тормыш турында сөйләшә. Ул бик соң ятып, иртә тора иде. Без торганчы инде ул торган да нәрсәдер язып утыра, эшли. Төннәр буе сөйләшеп чыга идек.

– Хәтерлисеңме, Фаил, ничек итеп без авылдан качып китәргә йөргән идек?! – дим. Ул көлә:

– Абыйның бер хыялы иде инде...

– Качарбыз дип, йомыркалар, сохарилар да җыйган идегез, – дим.

– Әйе, – Фаил җитдиләнә. – Бер качып та карадык, әмма Кайбычтан тотып алып кайттылар да шуннан соң «сүнә» башладык. Абый башкачарак фикер йөртеп, безнең диңгезчеләр мәктәбенә керүне теләде, – ди.

Фаил авылдан китүгә каршы булды. Ул авылны, әнисен бик ярата иде. Аның иң зур хыялы – яңа йорт җиткерү иде. Үзенең «Карашәм» дигән шигырендә ул: «Синдә калган истәлекләрне, гомер буе сагынып сөйләрлек...» – дип моңсулана. Туган авыл аның өчен йөрәккә көч һәм дәрт бирә торган, гомер буе сагынып сөйләрлек урын иде...

Хур күрмибез кайда барсак та,
Йөрәккә дәрт бирә бер аһәң.
Җилләр чыга, куба давыллар,
Сүнми барыбер, сүнми, яна шәм.
Дәртләндереп, җанны яктыртып
Торучы син, син ул, Карашәм.

Җиденче сыйныфны бетергәч, ул, трактористка укып, авылда җир сөрде, ә соңрак исә, Владивосток якларына барып, балык та тотып карады, әмма акчасын гына аңа артык түләмәделәр. Янә авылга кайтып, Гыйлем апа янына сыенды. Гыйлем апа үзе дә көчле юморист иде. Нәрсә, улым, байый алмадың инде, әйдә, исән кайттың әле ярый, – дия иде. Чыннан да, аның язмаларында океан штормнары турында язганнарын укысаң, Гыйлем абыстайның әйткәннәре – бик тә урынлы. Менә шушы чорда инде аның авыл кешеләренә, авылның билгеле тауларына, чатларына багышланган язмалары туды. Аның урман каравылчысы «Лекандр»ы гына да ни тора! Без аннан куркып йөргән чакта ул матур итеп урман каравылчысының образын тудырган икән.

Мин үзем Фаилнең юмористик хикәяләрен кабат-кабат, көлә-көлә укыйм. Хәләл җефетем Люция:

– Нәрсә көлеп утырасың? – ди.

– Фаилнең китабын укыйм. Менә син дә тыңлап кара әле, – дим. Инде бергәләшеп көләбез. Шаян, әмма моңсу Фаил һаман арабызда кебек. Без аны юксынабыз, бик еш искә алабыз. Авыл халкы аны «Карашәм күгендәге йолдыз» дип атый. Ул – Татарстаныбыз күгендәге йолдыз, дип тә өстим.

***

...Иң соңгы күрешүебез Татарстан урамында булды. Мин бер очрашуга бара идем, ә ул эштән кайтып килә. Яңа фатир алган икән. Миңа шуны күрсәтәсе килеп кунакка чакырды, әмма мин керә алмадым. Махсус килермен, Фаил, дигән идем... Әмма шушы очрашудан соң мин инде аны, ни кызганыч, бүтән күрмәдем. Ул вафат булды... Кайтып керү белән хатыным Люция:

– Рәмзи, кайгылы хәбәр бар бит, – ди.

– Нәрсә булды? – дим.

– Фаил вафат булган бит, – ди.

Аптырап киттем. Тиз генә Фаилнең квартирасына килдем. Гыйлем апа елап утыра.

– Үтерделәр балакаемны, – ди. Мин аны юата алмаячагымны аңлап, сүзсез катып калдым, ни әйтергә дә белмәдем. Фаил тере кебек ята... Ул бер дә мәеткә охшамаган. Әллә нинди бик күңелсез караңгы көн иде. Җил исә, тузан тузган, салкын... Татарстан урамыннан татар зиратына атлыйбыз. Язучылар, журналистлар, дуслары, танышлары килгән. Күп сөйләшмиләр. Фаилне урнаштырып, кире кайтыр юлга чыккач, тагын Нәсих дустым исемә килде. Карале, дим, теге вакытта аның белән татар ашларына барган булсам, Фаилне күргән булыр идем, бәлкем әле минем белән булса, ул исән дә булыр иде, дим. Сораша торгач, Фаилнең ул көнне Татар ашлары йортында булуын белдем. Кем белә, бәлкем икебез дә һәлак булган булыр идек. Әшәке еллар иде бит. Фаилгә саклану да җитмәгәндер. Хыялый, туры сүзле авыл малае барына да ышанып яшәде. Ул елларда татар зыялылары күпме газап чикте, күпмесе Фаил кебек һәлак булды. Яңадан-яңа үрләргә күтәрелергә омтылган Фаилнең юлын кара көчләр кисте. Шунысы аяныч: үзенең талантын тулы көченә ачып, ниятләрен тормышка ашырырга өлгерә алмыйча, вакытсыз һәлак булды ул...

Килер бер заман, зыялыларыбызга зыян салучылар, мыскыллаучылар, ахыр чиктә, аларны һәлак итүчеләр дә ачылыр, нәфрәт белән искә алыныр, дип өметләнәм. Килер бер заман... Менә шулвакытта Карашәм күгендә йолдыз булып балкучы Фаилнең серле вафаты да халкыбызга билгеле булыр.



Ак хыяллар артыннан – җилдәй җитез матайда



Абыйсы Шәүкәт диңгез сәфәреннән кайткач.1980 нче еллар



«Чаян» журналының җаваплы сәркатибе, язучы Мәгъсум Хуҗин белән.1980 нче еллар

Рәмзи ВӘЛИЕВ
Безнең мирас
№ 5 |
Безнең мирас печать

 
comments powered by HyperComments

Фикерләр

№10 (877003) / 13.05.2014 11:58:41

Илдус Кашфразыев

КЫСКА ХИКӘЯЛӘР

НУРУЛЛА БАБАЙ ХИКӘЯЛӘРЕ

Беләкәй чакта, кичләрен капка төбендәге бүрәнәләргә утырып Нурулла бабай сөйләгән хикәяләрне тыңларга ярата идек. Бүрәнә өстенә утыра, башта агач аягына кага-кага төрепкәсен чистарта, яңа тәмәке тутырып, поровоз кебек төтен чыгара да, әкрен генә хикәяли башлый:

Дөньядагы иң мәгънәсез нәрсә сугыш. Үзең кебек, ике куллы, ике аяклы кешегә (шушы сүзләрне әйткәндә, бик кызык кына итеп үзенең агач аягына карап куя) атудан да авыр нәрсә юк. Атмый да булмый, син атмасаң, ул сиңа ата, ул атмаса, арттагы заградотряд ата. Атака булганда куялар иде ул заградотрядларны. Атака булмыйча, кара-каршы торганда, ул отряд та ялда була. Снейпрлар гына үзара атыша. Безнең белән себердән килгән снейпер да сугышты. «Атканда күземне йомам, каршы якта киек дип уйлыйм,»- ди иде. Ни гаҗәп, һәр вакыт дошманың күзенә ата. Дошман ягыннан бер-ике кеше күзенә пуля тиеп үлгәч, алар ачык позециядә күренми башлыйлар.

Шулай бер вакыт, 42нчеме, әллә инде 43нче елмы, төгәл хәтерләмим, артык киң булмаган елга буенда, без бер, немецлар икенче якта тукталдык. Су белән проблемалырак булып чыкты. Ике-өч көннән, бу проблема үзеннән-үзе чишелде: без суга төшкәндә дошман тын тора, алар су алганда, без күренмибез. Тора бара, су алуның төгәл вакыты да барлыкка килде.

Гонах шомлыгына каршы, безнең якта, көзен җыелмый калган чөгендер басуы булып чыкты. Ачлык туган тутаң түгел, шул чөгендерне ашый башладык. Нәтиҗәсе озак көттермәде, барыбызның да эч йомшарды. Полкта, бәдрәфкә чират булмасын өчен, уннан артык бәдрәф төзеп куярга туры килде.

Ял вакытларында, кәефне күтәрү чаралары да күрелә иде. Менә шул елга буенда чакта, бик оргинал формада концерт булды. Өч По-2 самолётына тавыш көчәйткечләр куеп, елга өстеннән урап оча башладылар. Самолёт елга буена җиткәч маторын сүндерә дә, тавышкөчәйткечтән җыр тапшыра башлый, ул ерагаюга икенчесе, аннан өченчесе. Шулай, ике сәгаткә якын Русанова җырлаганны тыңлагач, сонгы самолёттан:

-Безенең концерт ошаса, ракетадан атып, хәбәр бирегез,-диде. Безнең яктан берән-сәрән ракета күтәрелсә, немецлар ягыннан төрле төстәге ракеталарлардан тулы бер ферверк булды. Һәр яхшының начар ягы да була. Бу концерт, фейрверк турында иштеп особистлар килеп җитте. Алар килгәндә, нәкъ менә дошман ягындагыларның су алу вакыты иде. Ни өчен булгандыр, особистлар үзләре белән химик разветка офицерын да алып килгәннәр, ул үзнең приборы белән бәдрәф тирәсендә йөрде. Снейпрның чигәсенә пистолет терәп, атарга куштылар. Ул күзен йомып атты да... су алучының күзенә тиде. Күп вакыт та узмады, кашы яктан конанада башланды. Беренче снаряд ук бәдрәфкә килеп төште, химик разведка уздыручыны баштан-аяк нәҗескә күмде. Ул:

-Зарин!!! Химик атака!!! Противогазларны кияргә,- диде дә, әле яңа гына снаряд төшеп шартлаган, яртылаш нәҗес тулы воронкага төшеп качты.

Вакытлыча тынычлыкны бозып, стратегик планга зарар китергән өчен дип, снайпер егетне штрафбатка җибәрделәр...

Минем өчен сугыш Венгриядәге бер кечкенә шәһәрне сигезенче тапкыр алгач бетте. Беренче тапкыр штурмга бик каты әзерләндек. Шәһәрне алу бик җиңел, югалтуларсыз диярлек булды. Бөтен гарнизонны диялек әсирлеккә алдык. Барысы да шыр исерек иде. Без дә базларны, базаларны тикшерә башладык. Шәһәрдә спирт заводы да бар икән... Кыскасы, икенче көнне нимесләрдә әсирлектә уяндык, бик азлар гына качып котыла алган. Алдагы көнне, шул качып котылганнар безне азат итеп, тагы нимесләр әсирлеккә эләкте. Шулай итеп, сигез тапкыр кабатланды. Шәһәрне сигезенче тапкыр алгач, инде белгән җир, спирт заводына киттек. Яхшы гына салып алганны хәтерлим, ушыма килгәндә, бер аяксыз килеш, госпитальда уяндым. Соңыннан ачкланды, безнең командование спирт заводын шартлатырга фәрман биргән икән. Бар солдат исереп егылганчы дип, заводны ашыга-ашыга шартлатканнар. Минем аяк, тубэ җимерелеп тошкәндә, калайга киселеп озелгэн.

Нурулла бабай агач аягына кага-кага төрепкәсен чистартты да, яңа тәмәке тутырып, поровоз кебек төтен чыгара-чыгара, өенә кереп китте.

№9 (876995) / 13.05.2014 10:01:55

Татар иленнән., гаҗәеп эчтәлекле язма. Хикәягә өстәмә диелгән. Башын кайдан укып була икән? Хикәягә түгел, чынбарлыкка ошаган. Сугыш, ничек бар, шулай тасфирланган.

Сылтама буенча ачылмый. Регистрация сорый.

№8 (876921) / 11.05.2014 23:15:19

Язманың чын йөрәктән, чын сулыштан язылганын дәлилләп, берничә эпизод өстим.

Авылга кино килгәли иде. Мин, аргы яктагы урамда (500 метр арадан ким түгел) торсам да, кино килгәнен сизә идем, бензин исе килүе аша. Көндезен бушка, берәр, башка фильм күрсәтәләр иде. Шул вакытта сәхнә астындагы бушлыкка кереп ятып, кичен буласы фильмны көтеп ятканыбыз да булды. Клубның бер идән тактасын алып, шул ярыктан бездән биш яшкә олы абзый керткән вакытлар да булды; кино күрсәтү өчен эшли торган "мотор"га су алып килеп биреп кергән вакытлар да булды, тавык йомыркасы урлап, магазинга тапшырып акчага әйләндереп, кинога кергән вакытлар да булды.
Тагын берсе, язган да идем: кино алып килгән абзый (үзе киноны да бик яхшы күрсәтә) чукрак. Минем җиде тиен акчам бар. Иске, 1961нче елга кадәрге(яңа акча ун мәртәбә ким санлыга әйләнгән иде). Бирдем. Ул миңа карады да, кинога кертте. Икенчесендә, сигез тиен акча тотып, горурланып (һичшиксез мине кинога кертеренә ышанып) кулына суздым. Ул, минем өч акчадан торган сигез тиенемне, бөтәрли-бөтәрли, уч төбендә, әйләндерә-әйләндерә минем кулыма тоттырды. Ул вакытта яңа акча белән балалар биш тиенгә, олылар егерме тиенгә кино карый алалар иде.
Колхозда эшләгәнгә бер тиен дә акча түләү юк иде әле. Нигә Хрущёвны мактыйм соң? Ул: колхозларда акча түләүне, пенсионерларга реаль акча түләүне, миллионер колхозлар булуны оештырды. Моны бүген, бер бүгенге политик та сезгә әйтмиячәк, чөнки - дөрес юлдан тайпылдылар.

Инде, тема башына әйләнеп кайтып, Фаил Шәфигуллин кебек язучылар тудыра алган татарның КИЛӘЧӘГЕ БАР!, диясем килә.

№7 (876920) / 11.05.2014 23:07:49

Илдус Кашфразыев5 ай элек
Бетерү
Нурулла бабай хикәясенә Юныс Кашфразиевтан өстәмә

Юк,энекәш, армияга мине сугышка чаклы ук алдылар.... 38 елда, Әйе,38 дэ. Кавалерияга эләктем мин.. Атка атланып йөри белэм дип уйлый идем мин үземне, авыл малае бит инде! Соңыннан аңладым, менэ көтүче Гәлләм атта йөри белгәндер... Аның ат сыртында киндер капчык, кайда инде ул вакытта авылда седло, бер кулында ике колачлы чыбыркы, икенчесендэ каткан арыш ипие кисэге. Гел шуны кимереп йөри иде, мэрхүм, егерменче елгы ачлыктан калган гәдәте дип сөйләделәр. Ә менә аты, ул кайда теләсә шул якка бара иде. Безне дә атны шулай йөртергә өйрәттеләр. Һем, тагын агач атка атланырып кылычны дөрес болгарга өйрәттеләр әле. Нигэ дип, син улым, уйлап кара, ул агач атларга һәр атна диярлек яңа баш куялар иде! Хәттә үтмәс кылыч белэн дэ атна эчендә ат башының яртысын каезлап ташлый идек. Ат башына кылыч белән тигәнгә бәдрәф чистартырга туры килэ иде инде, я төне буе яңа казарма очен фундамент чокыры казырга... Соңыннан гына чын ака утыртып кулга агач кылыч бирделәр. Өчме дүрме ат иде ул баштагы атлар. Менә синең телевизорда күргәнең бармы американнар сикергәләүче атка утырып ярышалар? Вәт-вәт радиу! Менә аларның атлары безнең атларның үшән биядән туган колыннары. Шул агач кылыч белән ялгыш аларның колагына, ходай бирмәсен, яки башынарак тисәң... Нурулла абзый бу урында никтер тукталып калды, курэсең уйлары аны ерак 38 елга алып киттелэр. Ни өчендер каравата сөяп куйган агач аягына озак кына карап куйды да, эһелдәп өстәп куйды: “Ґаҗәп, ни эшләптер агач аякка мин 45 енче елда гына хуҗа булдым.”
Аңнаттылар безгэ, кавалерия очен хәзерләнгән атлар бик кыйбат торалар икән, ә колагына кылыч тигән атларны бракават итәләр. Ярамыйлар алар башка бу хезмәткә. Ә... тагын безне морда-лица ясарга өйрәттеләр. Ягни мәсәлән – куркыныч чырай була инде ул. Дошман синең чырайны күреп үк атыннан егылып төшсен, янәсе. Безнең арада бер елмаеш йөзле егет бар иде, хәтерем ялгышмаса, Вася иде бугай. Менә аны капитан агач атка атландырып кәпме интектерде морда-лица ясаттырып. Без ни Васяга торле киңәш бирабез, тэмэке тартабыз, я махра, бик яхшы булса Беламорканал. Ә капитан Казбек тарта иде, әле нинди Казбек! Ленинград фабрикасыныкы. Безнеә кырыйга якынлашуга, берэрсе шырпы сызп “кабызыгыз иптәш капитан” дие, Капитан уйланмыйчы да папиросын авызына тыга, тик Васяның йөзен күру белән, папирусын ыргыта да, кире китэ, ә безгә тәмле тәмәке! Чыкмады Васядан кавалерист, пехотага ездовой итеп җибәрделәр... Хәер, без дә кавалерист булмадык, расформироватладылар безне. Мине пграничник итеп көнчыгышка җибәрделр, Амур егасы башланган җиргә, әйе, әйе, шул ике елга кушылган җирдә. Ул вакытта кытай җирендэ җапуннар хуҗа иде инде. Безнең яктан заства гына, ә кытай ягында бер бәләкәй генә шәһәр.
Хезмәт кайда да хезмәт инде ул... Чик хезмәте кызыграк, кемне булса да эзләргә кирәк, булдыра алсаң тотарга. Бер тапкыр шундай кызык хәл булып чыкты... утрабыз икәү секретта, ә сукмак аркылы бер кытай хатыны безнең яка кереп китте. Шундый кара толымлы... Яшь чак, соңгы тапкыр хатын-кызларны якында күргәнгә ике елдан артык.. Бик тиз тоттык ул чик бозучы хатынны. Шунда ук чишендрә дә башладык. Күрәсең, безнең теләкләр аңа бик ошамады, кычкыра башлады “Яон, яон”.. Без кытайча белмибез, авызына чүпрәк тыктк та, эшебезне дәвам итәбез... Менэ, кытайларны вак халык диләр, без тотканы да артык эре түгел иде. Тик менә аныкы шикелле ЯОНны миңа Казанда ирләр мунчасында да күрергә насыйп булмады... Кһе-кһе-кһе. Чик бозучыны заставага тапшырырга туры килде.
“Яон”ның нәрсә икәне минем башка да барып җиткәч..
Үзгәртү Миңа ошый
Илдус Кашфразыев аватары
Илдус Кашфразыевякынча 2 сәгать элек
ҮзгәртүБетерү
Абзыкайның безнең арадан китүенә дә 4 айдан артык вакыт узган... Китәренә берничә көн кала, шушы хикәягә тагы да дәвам язган булган икән. Хзер шуны монда да, аерым бит теп тә куям.
Абзыкайны искә алу булсын:
Кырыгынчы еллар башы иде бугай... Заставага яңа начальник килде. Фамилясе үзенең вазифасына туры килеп тору сәбәпле, бик яхшы истә калган: капитан Заставин. Менә ул безне сугыш гыйлеменә өйрәтте дә инде. Заставадан ерак түгел, өстенә менгәндә, япон гаскәре биләмәләре күрнеп торган бик матур сопка бар иде. Беренче эш итеп, иртә белән, шул сопка түбәсенә йөгереп менүне оештырды. Әле шуңа, япон хәрбиләре шөгелләнгән иртәнге күнегүләрне дә өстәде. Беренче көннәрдә, тауның яртысына җиткәндә, хәлебез бетеп, әлсерәгәч, чикнең теге ягыннан безгә карата төрле бик үк матур булмаган ишәрәләр күрсәтелсә, берәр айдан, ул ишәрәләрне үзләренә үк кайтара башладык. Комадирыбыз :
-Кем тау башына беренче булып менеп җитә, шул җиңүче,-дип, бик еш кабатлый иде.
Озак вакытлар сусыз тору серләренә дә капитан Заставин өйрәтте. Тел астына маузер потроны салсаң, авыз кипми, сулы фляжкага кул сузылмый... Солдат исән калсын, алга таба сугыша алсын өчен, окопның мөһимлеген миебезгә сеңдерде.
-Яткан кешене генә саклый ала торган окоп-капкачы булмаган табут ул,-дип, аны тирән итеп казырга кирәклеген кабатлавы, көнбатыш фронтта чакта хаклыгын әллә ничә тапкыр дәлилләде. Менә бүген, сезнең белән гәп корып утыра алуым белән дә шуңа бурычлымындыр әле. Минем кавалерист булуымны, акоп казырга өйрәткәндә, тулысынча файдаланды: кулыма сыек чыбык тотып, окоплар буенча йөгрә, сайрак окопта ятучыларның аркасына, кылыч белән суккан кебек, сыек чыбык белән сыдыра идем.
Шаянлык өчен хекем ителүче чик сакчылары да булмады түгел... Шулай, бер вакытны, кичкә таба безгә катер килде. Полубасында, ни өчендер, брезент белән ябылган бүрәнәләр бар иде. Бер чик сакчысы, тиз генә катерга керде дә, брезент кырын ачып, бүрәнәне Кытай ягына бора башлады. Ерактан караганда, гел тупны ату өчен көйләгән кебек. Кытай шәһәрендә паника башланды... Бу хәлнең 1941 ел августында булуын исәпкә алсак, шаянлык дип кенә атап була микән...
1942нче елның җәй башында, заставалардагы сержант һәм старшиналарны аерым төркемнәргә җыя башладылар. Мин инде ул чакта, җиде класс белемгә ия, өлкән сержант дәрәҗәсендә идем. Җиде класс белем, ул чакларда, яхшы белем инде. Русчам да яхшы. Хәттә яхшы гына түгел, бер нинди акцентсыз сөйләшәм. Белем, уку турында сүз чыккаач, чак кына читкә китми кала алмыйм! Никтер, большевиклар, инкыйлпака кадәр тоташ белемсезлек булган дияргә яраталар. Бабайлар әйтүенә караганда, безнең авылга нигез салганда, беренче эш итеп, мәдерәсә төзегәннәр. Авылдагы барлык ир-атлар да укый-яза белгән. Укый-яза гына түгел, математика, физика, география ише фәннәрдә дә яхшы ук уңышлары булган. Менә минем бабыкай, урыс, фарсы гарәп телләрендә яхшы аралаша иде. Бу белемнәр, патша хәкимияте тарафыннан, шәкертләргә дөньяви белем бирүче мөгәллимнәрне каторгага җибәрү булуга карамастан бирелгән. Димәк, халык үз мөгәллимнәрен охранкага сатмаган.
Баштагы сүзләремә кайтам. Менә шулай, безне җыеп, Грозый шәһәренә, кече комондирлар әзерли торган уку йортына җибәрделәр. Озак бардык. Өч ай чамасы булды бугай. Ашһабат, Баку аркылы. Юлда дингезчеләр белән бераз элгәләшеп алдык. Алар ерак көнчыгыштан киләләр иде. Дингечеләр кызу канлы халык. Ниндидер полустанкада составлар рәттән тукталды. Менә шунда алар:
-Полундра! Тукма пехотаны,- дип, безгә ташланды. Күрсәттек үзләренә, чик сакчысы пехотадан ни белән аерылуын. Безнең белән элгәләшергә башка теләкләре калмады.
Менә шулай... Безне поездан турыдан-туры Сальский даларына, фронтны өзгән немец танкларын туктатырга җибәрделәр. Чик буе гаскәрендә үк безне яхшы, тулы комплектта коралландырган иделәр. Барыбызда да карабиннар, берничә сугышчан комплект потроннар. Гранаталар гына пехотага кршы. Ярый, һәр беребезгә “молотов коктейлы” булган шешәләр бирделәр. Без, алты йөз кеше, иксез-чиксез дала һәм тузанлы юл. Шушында оборона тотарга... Җир казый башладык. Немецның кайчан киләсе билгеле түгел. Ун минуттанмы, я булмаса, берәр тәүлектән соңмы. Мондый чакта, башта ятып торырлык окоп, соңыннан аны тирәнәйтә башлыйсың. Заставин киңәшләре һаман исемдә. Башкалар хәл җыярга туктаганда да казуымны дәвам итәм. Шул вакыт, дошман танклары килеп чыкты. Пехотаны тиз туктаттык, танкларны да шөкер генә яндырдык... Пехотага ату белән мавыгыбрак киткәнмен. Күз кырым белән генә, миңа таба зур бер нәрсә килүен күреп, окопка чумдым. Дөбер-шатыр килеп, минем өстән узып китте. Кулга шешә тотып күтәрелгәндә, танк күрше окоп өстендә иде инде. Аңа кадәр, кешенең кабарткан шар кебек шартлавын белми идем. Шешәне ничек ыргытуымны хәтерләмим, каты шартлау тавышыннан аңымны югалтканмын. Соңыннан, шешәнең хәттә таныкка тиюен дә белдем. Бер атнадан, алтмыш өч кеше сугыштан чыктык. Кече командирлыкка уку турында сүз дә булмады. Уку йорты Бакуга күчкән диделәр. Безне төрле частларга тараттылар.
Сугышта Рокоссовский һәм Жуковны да якыннан күрергә насыйп булды. Кырык дүртнең җендә, без резировта торган, гаскәрләр һөҗүмдә чакта күрдем, Рокоссовскийны. Каршыда ике чакырымлап түбән төшкән, аннан шул чама югары күтәрелгән үзәнлек. Безнекеләр каршы яктагы авылны шурмалый. Менә шунда, миннән ерк түгел генә КВ-2 танкы тукталды да, башнясыннан дингез бинокле тоткан Рокоссовский күтәрелде. Ерак та түгел катюша девизоны залп бирергә әзерләнә. Командарм шундый кәнәгать чырай белән каршы якны күзәтә. Девизон әзерләнеп бетте дә, залп бирде... Сәбәбе ни булгандыр, анысы миңа билгеле түгел, ләкин, катюша снарядланының барысы да безнең, атакага баручы солдатлар өсенә барып төште. Рокоссовскийның:
-Расстрлять козла,- диюен ачык ишеттем. Башняга төшеп, шапылдатып люкны япты да, китеп бардылар. Немецларның шаянлы чиктән ашкан иде. Шул көнне үк, самалеттан, катюша дивизоны командерына дип, тимер тәре салынган посылканы безнең территориягә ыргыттылар.
Жуковны көзен, Польша терреториясендә күрдем. Бер таучык артына поскан берничә немец “пантера”сы безнең алга баруны туктатты. Алар безгә күренми. Безнең танклар, алар артыннан без, бераз гына ачык җиргә чыгуыбыз була, тегеләр башняларын кына күрсәтә дә, пух-пух... безнең танклар юк. Пехота ике катлы йорт артында, хәл җыеп утырабыз, танклар атышалар. Шул вакыт, җиңел машинада алгы сызыкка Жуков үзе килеп чыкмасынмы. Ул машинадан чыгуга, майор, дакладовать итү өчен каршысына йөгерде. Командарм, аны тыңлап та тормыйча:
-Ник һөҗүмдә түел? Әйдә алга,- дип кычра башлады. Майор, бу очракта, Т-34 танкларының бер ни эшли алмауларын аңлатмакчы булып караса да, Жуков таягы белән (ул таякка таянып йөри иде) алга төртеп кенә күрсәтте. Танкистлар, танкларга утырып, һөҗүмгә күчсәләр дә, биш минуттан соң барысы да, кыр уртасында яналар иде. Жуков җиргә төкерде дә, машинасына утырып китеп барды. Берәр сәгатьтән, авиация белән ИС танклары килде һәм без алга киттек.
Сугыша иң куркынычы, туплар атуы. Хәтердә берничә очрак уелып калган. Беренчесе Белоруссиядә. Штабка хәбәр белән җибәрделәр. Ачык кыр, бер генә качардай урын да күренми. Чабам, ятам, тагы торып чабам. Тирә-яктан снарядлар оча. Бер заман карыйм, снаряд туп-туры миңа таба оча. Нишлисең, яттым. Снаряд миннән 4-5 м чамасы гына ераклыкка төште. Улем икәне ап-ачык инде. Шартлау юк. Берәр секунд узгандыр, снаряд төшкән урында җир калтырап куйды, күбекләр өскә калыкты. Сазлыклык булу сәбәпле, ядрә тирәнгә киткән икән...
Икенче тапкырында да, ачык җирдә, көчле снаряд янгыры астына эләктем. Җирдә ятканда, мине янга гына, ат атбасы тәгәрмәче килеп төште. Аллага шөкер, минем өскә түгел. Снарятлар янгыры туктаганчы, шул тәгәрмәчне башка кимәкче булып маташтым. Күз алдына китереп карагыз, тәгәрмәчнең күчәр тишеге дә, минем 59ынчы баш. Пилотка дегеткә батып беткән иде. Туплар атудан туктагач кына, үземнең ни белән шөгелләнәнне аңладым.
Өченче очрак, гел дә куркынычлы ... Ниндидер бер авылны алганнан соң, немецлар планлы рәвештә гаубицалардан ата башладылар. Әллә инде снарярлары брак булды, әллә инде, хәйләкәрлекләре... Снарядлар төшә, ләкин шартламый. Ярты сәгаттән, бу атуларга берәү дә игтибар итми башлады. Солдатлар, төркем-төркем булып җыелдылар. Менә шул төркемнәрнең берсенә снаряд килеп төште дә, иллеләп кешедән йомычка кебек кисәкләр генә калды. Шуннан соң, ату да тукталды.
... Нурулла абзый авыр сулап куйды:
-Барысына да түзеп була, Аллаһым сугыштан гына сакласын. Менә бит, күпме кеше үлде, күпме корбан. Уйлап карасаң, шул ук Гансның миндә, минем анда ни ачуыбыз бар инде? Бер-беребезне белмәгән, күрмәгән килеш, ник үтерешергә? Башымда илле тугызлы бүрек йөрсәм дә, гасырга якын гомер яшәсәм дә аңлый алмыйм.
http://tatarile.org/aralashu/group/207

№6 (876916) / 11.05.2014 22:54:46

Нэрсэ таныш? Кабул итмэделэрме эллэ?
Итмэсэлэр, нигэ ялынасын, монда гына куй. Матбугатта җитэрлек эдэбият белгечлэре белэн телчелэр.

№5 (876913) / 11.05.2014 22:43:47

Язучылар Берлеген җыен сәләсезләр баскан шул. Сәләтлеләрне анда алдырмас, тиешле премияләрне бирдермәс өчен ни генә кыланмыйлар. Үзләренә генә булсын Берлекләре! Теге дөньяга да үзләре белән алып китсеннәр!!!

№4 (876910) / 11.05.2014 21:25:44

Да Соры, бер премиясез китеп тэ укыла торган язучы бит.

№3 (876908) / 11.05.2014 21:16:10

Аллаһы тәгалә сөзгәк сыерга- мөгез, талант ияләренә озын гомер бирмәй шууууууууууууул!

№2 (876907) / 11.05.2014 21:07:58

матае да матае ИЖ-49 !!!
Эххх бар иде җилдәй элдергә,кызлар кочкан чаклар...

№1 (876906) / 11.05.2014 20:56:32

Халык язучысы кем дип сорасагыз, һич икләнмичә әйтә алам: Фаил Шәфигуллин!!! Менә кемдә ул, чын халык теле белән язхучы, Антон Павлович Чехов әйткән: "кыскалык-талантның сеңлесе" әйтемен гамәлдә исбатлаучы!!!

▲ Өскә
 
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
ТНВ
Addnt.ru
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Urazova.ru
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Диләфрүз
Татарстан Язучылар берлеге
Түгәрәк уен
Татарстан китап нәшрияты
RAFINA/D