• 23.10-24.10 "Хыялый" спектакле премьерасы. Тинчурин театры. 18:30 да
  • 25.10-28.10 Ришат Төхвәтуллин. УНИКС. 18:30
  • 26.10-27.10 "Сәлам, Актәпи!" спектакле премьерасы. Кариев театры. 13.00 һәм 17.00
  • 26.10-27.10 "Сәлам, Актәпи!" спектакле премьерасы. Кариев театры. 6+
  • 11.11-12.11 "Казан" бию ансамбле концерты. Камал театры. 19.00
  • 23.11 "Тәртип"радиосының 5 яшьлегенә багышланган концерт. Филармония. 18:00
  • 02.12 "Кем кемне?!" Резидә Шәрәфиева һәм Рафаэль Якупов концерты. Филармония.18.30
  • 03.12 "С чего начинается Родина..." Марина Карпова концерты. Филармония.18.30
Туган көннәр
  • 23 Октябрь Марсель Зарипов
  • 23 Октябрь Дания Гыймранова
  • 23 Октябрь Ленар Сәйфиев
  • 24 Октябрь Софья Гобәйдуллина
  • 24 Октябрь Рәис Шәйхелисламов
  • 26 Октябрь Резидә Галимова
  • 26 Октябрь Раил Өметбаев
  • 27 Октябрь Шамил Садыйков
  • 27 Октябрь Фәрит Таишев
  • 27 Октябрь Рөстәм Вәлиев (1961-2014)
  • 40лет ищу работу Апастово Казань Апастово 89297268953
  • Балагызга вакытлыча тэрбияче(няня) була алам.Студентка Медицинского колледжа. После обеда свободна до вечера. (цена по договорённости) г. Казань Тел: 89393397826
  • Сдается однокомнатная на Бр.Касимовых. 16 тыс, все включено.Собственник. 89196255266
  • Идел буе районында урнашкан 55 балалар бакчасына тэрбиячелэр кирэк. 89276753413
  • песоктан 50кг бушаган капчыклар сатабыз бик яхшы хэлдэ .КАЗАН 8950-314-35-17
  • Актаныш.Продается 1 комнатная квартира,есть погреб.В центре Актаныша,рядом парк,рынок,магнит,дом культуры ,детские сады и школы .Вопросы по тефону.Торг 850.тел.89375814252
  • Актанышта йорт сатыла .ут су газ кергэн.Белешмэлэр очен тел 89600697344
  • Актаныш.Продается 1 комнатная квартира,есть погреб.В центре Актаныша,рядом парк,рынок,магнит,дом культуры ,детские сады и школы .Вопросы по тефону.Торг 850
  • Актаныш. Натяжной потолок урнаштырабыз. Килеп улчәү, консультация бушлай, светильниклар да куябыз. Актаныш, Актаныш районы буенча эшлибез 8-937-581-42-52 Айдар
  • Бергэ квартира снимать итергэ иптэш егет эзлим Казанда,89506660021

 

 

 
Архив
 

09.01.2011 Сәясәт

Нинди исем кушабыз?

Исеме телебезне сакласын

 

Республикабызның, аның башлыгының атамасы турында тагын сүз кузгалып китте. Моннан егерме ел элек булган хәл кабатлана. 1991 – беренче тапкыр Татарстан Республикасы җитәкчесен сайлаган ел. Бу яңа вазыйфаның атамасын "Татарстан Республикасы Илбашы" дип тәгаенләргә тәкъдим итеп, шуны фәнни дәлилләр белән нигезләп, "Социалистик татарстан" газетасында "Нинди исем кушабыз?" дигән рәсми мәкалә бастырдым (С.Т., 1991, 4 июнь). Дәлилләү барышында замандашларымнан күренекле галим, әдипләрнең фикере дә истә тотылды, Республика терминология комиссиясенең кыйбла-концепцияләренә дә таянылды.

 

Тик ул вакытта ни уңай, ни каршы фикер рәсми белдерелмәде. Хәер, ул чагында без әле мөстәкыйль фикер әйтү, бәхәсләрдә катнашу кебек демократик "ыргылыш"ларга күнекмәгән идек. Мәскәү нәрсә әйтсә, шулай була, дигән "туң" иман белән яши бирә идек. Өстә "Президент" диделәр, шулай булды да.

 

Тәкъдим-фикеребез бөтенләй игътибарсыз калды, димим – төшенчә-термин татар сөйләмендә күренә-ишетелә башлады: Халык язучысы Гомәр Бәширев, язучы Барлас Камалов, кайбер журналист-публицистлар, галимнәр аны әсәрләрендә кулланышка кертеп, мәңгеләштереп калдырды. "Мәдәни җомга" газетасы "Илбаш мөнбәре" дигән рубрика ачты. Кайбер сүзлекләргә теркәлде. Ул чорда суверенлык ала алган кайбер төрки мәмләкәтләр дәүләтләренә, башлыкларына яңа исем-атама эзләгәндә, гадәттәгечә, татар теленең дә файдасын күрделәр. Гәрчә, ул чагында яңа тезмә "Татарстан Республикасы Илбашы" атамасына гына дип, Татарстанга карата гына тәкъдим ителгән иде.

 

Хәтерлим: республиканың хәтта иң югары идарә даирәләрендә дә бу хакта сөйләшү, бәхәсләшү тәкъдиме булмады. Мәскәүгә күз текәү бигрәк тә көчле иде шул. Хәлбуки, егерме ел буе телдән төшмәсә дә, "Президент" сүзен чын татар, урыс кебек итеп, берничек тә әйтә дә, яза да алмый – сүз башындагы янәшә ике тартыкны (протеза) әйтә алмый. Язмада бу кисәтелгән иде.

 

Шөкер, хәзер безгә шул авыр әйтелешле сүздән котылырга җай чыгарга тора. Әлбәттә, Мәскәү татарларны кайгырта, аларның ана теле законнарын дөрес үтәве өчен борчыла, дип уйлау көлке булыр иде. Телләренә тәңгәл атаманы үзләре эзләп тапсыннар, дигән изге ниятне күздә тотулары да шикле.

 

Шулай да Татарстан Президенты Рөстәм Миңнехановның "яңа атаманы галимнәр эзләргә тиеш" дигән фикере күңелләргә өмет нуры булып төште. Менә хөрмәтле газетабыз бу хакта сөйләшү дә башлап җибәрде. Анда җитди бәхәс, дәлилле тәкъдимнәр булыр, "хан" кебек исемнәр белән "кәмит уйнау"лар кабатланмас, дип өметләник. Шәхсән үзем газетабыз үзенең туксан беренче елгы мәкаләсен, сөйләшү темасына турыдан-туры кагылганга, кабат бастырса, файдасы тими калмас, дип уйлыйм.

 

12 июньдә, ниһаять, без дә Татарстан дәүләтенең җитәкчесен сайлап куячакбыз. Татарстан иленең башлыгын. Илбашын. Фикерләү өчен, әйтеп һәм язып аралашу өчен аңыбызга, тормышыбызга яңа төшенчә кереп бара.

 

Табигый ки, яңа төшенчәнең телдә үз атамасы булырга тиеш. Хәзергә бездә, башкаларга ияреп, президент сүзе кулланыла. Минем исә бу төшенчәгә илбашы (тора-бара илбаш булып кыскарыр) терминын тәкъдим итәсем килә.

 

Күз алдына китерәм, бу тәкъдим кемгәдер ошый, ә кемдер аны хупламый, өченчеләр исә үзенекен эзләргә керешә... Тик барыгызга да минем бер үтенечем бар. җәмәгать, зинһар, язманы азагынача укып чыгыйкчы, кырт кына кисеп салмыйча, бераз уйланып алыйкчы.

 

Бу сүз дә, яңа берәмлек (неологизм) буларак, башта фикерләү һәм яшәешнең аерым бер өлкәсенә (төгәл алганда, иҗтимагый-сәяси өлкәнең хакимият-идарә тармагына) караган термин рәвешендә кулланылачак. Киләчәктә, бәлки, кулланыш даирәсенә карап, гомуми сүзләр рәтенә кереп китәр. Димәк, әлегә бу неологизмга куела торган таләпләр терминнарга каралган таләпләргә тиң була. Ә яңа терминны ясау, куллану, хәрәкәттәгеләрен камилләштерү хөкүмәт раслаган, соңгы вакытта Терминология комиссиясе тарафыннан яңартылган махсус принцип-кагыйдәләргә таянып үтәлә. Яңа атама эзләгәндә алар бездә дә төп таяныч булды.

 

Милләт аңында яңа төшенчә барлыкка килгәндә, терминны кайдан алырга? Беренче чыганак ул – ана телебез. "Ана телендә теге йә бу төшенчәгә тулысынча тапкыр килә торган әзер атама һәм сүз була торып, аның урынына кирәксезгә бүтән телләрнең сүзе алынмас", – диелә Кагыйдәләрдә. Мондый очракта телнең битараф, гомуми берәмлекләре дә, төрле-төрле стиль катламнары да, язма һәм сөйләмә чыганаклары да, архаизм, профессионализм, термин, диалектизм кебек үзенчәлекле берәмлекләре дә файдаланыла ала.

 

Шулай да без бу чыганактан файдалана алмадык. Җитәкче, башлык, рәис, мөдир, хуҗа кебек шул мәгънәле сүзләр йә битараф сүз буларак күпчелек стильләрдә актив кулланышта йөри, йә термин буларак инде файдаланыла (мәсәлән, ТССР Югары Советы Рәисе). Ә бит яңа термин ул бер генә мәгънәгә хезмәт итәргә тиеш, аның синонимы булмый, димәк, башка терминологияләрдә мондый терминның булмавы хәерле, һәрхәлдә ул кайсы да булса бер ягы белән башкалардан аерылып торсын.

 

Тарихи сүзләргә, архаизмнарга да игътибар иттек. Каган, падишаһ, патша, хан, солтан, әмирләрне искә төшердек. Һәм мондый төр чыганакка аеруча сак карашта булырга кирәклегенә тагын бер мәртәбә инандык. Соңгы вакытта кайбер журналист, язучылар яңа төшенчәләрне ясау өчен генә түгел, ә бәлки аңыбызда тәмам береккән, берничә буын кешеләр күнегеп беткән гомуми сүзләрне тарихи берәмлекләргә, архаизмнарга алыштыру белән мавыга башлады (мөхәррир, җөмһүрият, инкыйлаб, шура, мөхбир һ.б.). Терминология кагый­дәләре теге-бу сәбәп белән телдә берегә алмаган терминнарны кабат карау, гамәлдән чыгарып башкасын тәкъдим итү хокукын да таный. Алмаштыру менә нинди очракларда гына урынлы дип санала: терминга ялгыш мәгънә салынып, аны төзәтү ихтыяҗы туганда (үзара тәнкыйть түгел, үзтәнкыйть, күпбаскычлы ракета түгел, күпбуынлы ракета); туган телнең әйтү һәм язу нормалары бозылганда (Верховный түгел – Югары, специальләшү яисә специальлашу түгел, махсуслашу һ.б.).

 

Сүз башында ике тартыкның янәшә әйтелүе татарга гайре табигый. (Пр, кр, ст һ.б.). Мондый терминнарны йә башкага алыштырырга, йә әйтелешен үзгәртергә туры килә (крестьян түгел, керәстиян, предприятие түгел, эшханә, (20-30 нчы елларда шулай йөргән) председатель түгел, рәис яисә персидәтел (колхоз персидәтеле), станция түгел, ыстанса һ.б.). Күптән инде безгә әйтелгәнчә язу принцибына күчә башларга вакыт.

 

Шулай да безгә, әйткәнебезчә, инде береккән берәмлекләрне алыштырып азаплану белән мавыгуга караганда яңа керә торган неологизмга уңышлы терминнар табу, киләчәктә үкенеп, кире кайтып азапланмаслык сүзләр белән мәңгеләштереп калдыру өстендә җитдирәк уйланасы иде.

 

Эзләнү өчен тагын бер чыганак, ул да булса, "татарча бербөтен әзер берәмлек табылмаганда ана теле тамырларыннан һәм үз грамматика чаралары белән яңа сүз һәм сүзтезмә ясау". Моның өчен туган телнең сүз ясалышы алымнарының төрледән-төрлеләреннән файдаланып була (белешмә, оешма, әзерләмә, йогынты, янкорма, бозваткыч, үзбушаткыч, үзкыйммәт, күзаллау, елъязма, райүзәк, чынбарлык, эчтәлек, халыкара һ.б.). Илбашын без халыкның менә шундый бай тәҗрибәсенә таянып ясадык.

 

Яңа атамабыз терминнарга куела торган төп таләпләргә җавап бирәме соң? Беренче таләпне әйткән идек инде – термин бердәнбер булуы белән аерылып торсын. Безнеке "бер төшенчәгә – бер термин" кагыйдәсенә туры килә – әлегә аның көндәшләре дә, мәгънәдәшләре дә юк.

 

Икенче таләп – төгәл аңлаешлылык. Термин төшенчәсенең төп мәгънәсенә яисә үзенчәлекле мәгънә төсмеренә тәңгәл булырга тиеш. Безнең атама беренче ишеткәндә, укыганда ук нинди мәгънә белдерүен үзе үк әйтеп тора, өстәмә аңлатма биреп торуның кирәге юк.

 

Өченче таләп ул – кыскалык. Иң кулае, термин бер генә сүзле булырга тиеш. Безнеке идеалга якын диярлек.

 

Аеруча әһәмиятле тагын бер таләп – термин куллану өчен, ягъни әйтү һәм язу өчен җиңел, уңай, аһәңле булырга, туган телнең барлык грамматик, орфоэпик нормаларына да буйсынырлык, җавап бирерлек булырга тиеш. Кызганыч, элекке Кагыйдәләр бу таләпне җитәрлек истә тотмый иде, үз сөйләмебез мәнфәгатьләрен кай­гыртмыйча, бүтән телләрне кайгыртып тәкъдим ителгән, авыр әйтелешле һәм авыр язылышлы терминнар телебездә әле ифрат күп.

 

Бу таләпне уйлаганда без татарларны гына түгел, башка халыкларны да күз алдында тоттык. Илбаш тәрҗемә ителмичә, шул хәлендә теләсә кайсы телдә, шул җөмләдән рус телендә дә иркен кулланырлык, һәрхәлдә алмаз, алтын, башмак, бөркет, буран, томан, алачык, алабута, чардак, үтүк кебек йөзләрчә сүзләрне үзләштерә алган халыкка тагын бер сүзне үзләштерү берни тормас. Теләк кенә булсын. Бер-береңне хөрмәт итү, чын дуслык менә шундый чакларда күренә, сынала да инде ул.

 

Кыскасы, яңа терминыбыз барлык таләпләргә дә җавап бирә дип уйлыйбыз, димәк...Тукта, кабаланабыз түгелме? Халык бит, җиде кат үлчә, ди. Кагыйдәләрдә дә термин ясау өчен тагын бер чыганак күрсәтелгән, анысына да игътибар бирик әле: "Яңа төшенчә татар халкына бәйле булмыйча барлыкка килгән очракта, аны белдерергә ана теленең әзер берәмлекләре табылмаса һәм куелган таләпләргә җавап бирерлек яңаларын ясап яки калькалаштырып та булмаса, бүтән телләргә мөрәҗәгать ителер: иң башта халыкара сүз һәм аталмаларга..."

Гәрчә яңа төшенчәбез татарның үз аңында, Татарстан җирлегендә барлыкка килеп, аларга хезмәт итәсе булса да, президент терминына да тукталып карыйк. Хәер, бу берәмлек безгә бөтенләй үк ят та түгел, ул безнең сүзлекләргә теркәлгән (Академия президенты, СССР президенты, чит илләр президенты һ.б.). Әгәр аны икенчел, өченчел итеп яңа төшенчәгә дә таксак, беренче таләпне бозган булыр идек: берничә терминологиягә хезмәт иткән терминның үтемлек дәрәҗәсе күпкә кайтыш була, әйтик, аның нәкъ менә Татарстан дәүләте башлыгы икәнен бер әйтүдә аңлау кыен булачак, буталчыклыклар китереп чыгарачак. Аннары, бер сүзне төрле терминологияләргә тәкъдим итү ул бер дә тел баету чарасы түгел, ә менә яңа берәмлекләр ясау тел үсешенә уңай йогынты ясый.

 

Кыскалык ягыннан да алдырмый, илбаштан өч-дүрт хәрефкә озынрак. Җитмәсә, һәр очракта президент сүзенә аңлаткыч берәмлек өстәләчәк (СССР президенты, ТАТАРСТАН президенты, АКАДЕМИЯ президенты һ.б.), ә илбаш мөстәкыйль язылганда да төгәл аңлашыла, димәк, күп кенә артык кабатлаулардан коткара.

 

Ниһаять, президент татар өчен (һәм дә Татарстанда яшәүче башка халыклар өчен) иң авыр әйтелә торган сүзләрнең берсе – сүз башында, җитмәсә, сүзнең азагында да, авыр әйтелешле ике янәшә тартык. Элек безгә көчләп кертелгән мондый җәфа сүзләрдән ничек котылырга белмәгән бер вакытта күрә торып үз башыбызга нигә яңа бәла алырга?! Аннары, президент бит үзенә ияртеп шундый ук авыр әйтелешле, язылышлы бик күп сүзләр алып киләчәк (вице-президент, президентство һ.б.). Аларына да үз җирлегебездә яңа берәмлекләр табып, телне баету мөмкинлеге туачак (илбаш урынбасары яисә илбаш вәзире һ.б.).

 

Дөрес анысы, телгә тәкъдим ителә торган һәр яңа берәмлек башта ят, сәер, җайсыз тоела. Әмма туган тел норма һәм та­ләпләренә җавап бирерлек итеп ясалганда, аңа тиз күнегелә. Телебезнең бай тәҗрибәле сүз ясау тарихы шуны раслый. Әлбәттә, бүтән тәкъдимнәр дә булыр, тик аларның әлеге таләпләргә җавап бирүләре дәлил­ләнсен иде, "ошый", "ошамый" дип кенә кырт киселмәсен иде. Уйлашыйк, бәхәсләшик. Бу язманы да мин Терминология комиссиясе исеменнән түгел, ә шәхси үз фикерем дип тәкъдим итәм. Төрле фикер, бәхәсләрнең әле беркайчан да зыянга булганы юк. Кабатлап әйтәм, яңа төшенчәгә иң дөрес, иң кулай сүзне үз вакытында, мәңгелек итеп кушып кую хәерле, азактан үкенерлек, үзгәртеп азапланырлык булмасын иде.

Илдар НИЗАМОВ
Ватаным Татарстан
№ 2 | 07.01.2011
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

№56 (784273) / 25.10.2011 19:05:23

50 берэәмлектә ничә дистә

№55 (68053) / 19.01.2011 12:59:02

2 Лэйлэ:
әлбәттә юк!
дәүләт башлыгын туркменбашига, гыйнвар аен туркменбашига, шәһәр исемен туркменбашига алыштыргач анда кычкырып елаганнардыр!

ЗЫ.хәзер анда президент

№54 (67796) / 16.01.2011 18:22:19

патриот
Кайдадыр төрле халыкка хас булган менталитетлар турында укыган идем...

Европалылар алдан төрле план корып, шуны унга-сулга тайпылмыйча үтәргә тырышалар, унга-сулга тайпылмыйча максатына баручы аларда герой.

Көнчыгыш халкы киесенчә, сонгы максатны гына билгели, кайда ничек уңай, шул юл белән, кирәк икән, артка чигештереп булса да, сонгы максатына бара...

Миңа калса, көнчыгыш менталитеты яхшырак, мәкәл дә бар бит әле: "Акыллы тауга менми, тауны урап уза,"- дигән. Президент атамасы татарга, сыерга кигергән ияр кебек инде ул, ИБАШЫ атамасын алырга җай чыкканда, файдаланып калу кирәк, соңыннан файдасы булуы да бик мөмкин...

№53 (67793) / 16.01.2011 18:05:54

фчү-таки ПРЕЗИДЕНТ булсын Татарстан башлыгы!

НИЧУ УЗГӘРТЕРГӘ!

Сразы ризалаштык мыни инде мәскәу курсәтмәләренә?

Президент, башка берничек тә тугел!

№52 (67551) / 14.01.2011 18:26:18

Хөрмәтле Ильдар әфәнде тәгдимегез призидент урнына илбашы диеп әйтергә безнең өчендә бик уңай без татарстаннан читтә яшәсәктә татарстан президентын үзебезнеке диеп саныбз тик ул сүз колакка бик үк тиешле иштелми бер малайның ике әтисе булган кебек була ә илбашчыга килсәк ул сүздә башка мәгнә без Шәймиевны болаөда үз ара юлбашчы диеп йөретә идек анарга шул исем калсында анарга ул лаеклы исем ә бөгенгесе илбашы булсын анардан соң килгәннәре чында илбаш диеп аталсыннар ә илбаш бөтен илгә баш димәк безгәдә ахырда сезне тәбрикләргә генә кала булдырасыз Вәлит

№51 (67436) / 13.01.2011 20:17:37

курам на смех дигэннэн. Туркменбашыннан да торекмэн тавыклары колдеме икэн?!

№50 (67431) / 13.01.2011 19:40:03

Шул Мәскәүгә карый карый татарның муены кәкерәеп, башында түбәтәе тормый башлады бит инде. Без татар халкы куркакмы, куштанмы, акыл сайлыгы җафалыймы, ... миңа калса, җылы урынга кереп утырган түрәләр (шул ук депутатлар да) бары үзләре турында гына кайгырта. Беренче чакырыш Дәүләт Советы депутатларының эшен кара да бүгенгеләрнекен кара чагыштырып... җир белән күк арасы. Аннан бездә информация мәгълүмәт чаралары да бәйле, тешсез, берьяклы гына яктыртырга көйләнгән... Тукай дөрес әйткән, бахыр, үләргә юл тоткан милләт ахыры татар...

№49 (67390) / 13.01.2011 11:44:50

Әйе Каа! Дөрес әйтәсең. без сайлап та Мәскәүнең ул исем белән әйттерерме икән әле?
Исемне алар үзләре үк тәкъим итәчәкләр.

№48 (67374) / 13.01.2011 09:55:15

Илбаш...
Татарстан республикасы илбашы.
Татарча матур,
Ә урысча ничек булачак?
"Илбаш Республики Татарстан"
"Ильбаш Республики Татарстан"
курам на смех

№47 (67341) / 12.01.2011 20:23:24

Сезнең үз фикерегез булуын беләм. Шулай булып калыгыз.

№46 (67324) / 12.01.2011 19:03:49

Тырышырбыз, монда бер хәреф шулкадәр зур әһәмияткә ия икән, Илбашы яки Президент сүзе дөньякүләм әһәмияткә ия булып чыга, минемчә. Шулай да, мин үз фикеремдә калам якташ...Илбашы!

№45 (67308) / 12.01.2011 18:13:21

Бозмагыз минем фамилияне якташ-нәфис әхмәт. САФИУЛЛИН

№44 (67307) / 12.01.2011 18:11:52

Хатасыз Гата булып утырганчы,бет кебек ыштан балагы ышкып, бер хаталы фикер әйтсәң, кешегә уйланырга бер сәбәп булыр иде. Сүз чыннан да Фәндәс ага Сафиуллин турында барганы кемгә дә аңлашыла. Милли хәрәкәттә катнашучылар арасында алар кебек батыр йөрәклеләр калмады да бугай инде..

№43 (67305) / 12.01.2011 18:06:16

Җәмәгать, "президент" белән бер ыңгайдан мэр, муниципаль, менеджер клиннинга һәм башка шундый чит-ят сүзләрдән дә арынырга иде бит, әй!Көн саен Казан мэры, Казан муниципаль берәмлеге дигән кебек ахмаклыкларны ишетеп гарык булам."Илбашы"на килгәндә, чыннан да, булмаган илнең башлыгын ничек атау турында бәхәс куерту кирәкме икән? Без суверен дәүләт булган булсак, тегеләй ярамый - болай кирәк, дип Мәскәү кушканга ләббәйкә дип тормас идек.

№42 (67276) / 11.01.2011 22:19:55

Э мин аны Фэндэс Сафиуллин дип уйладым

№41 (67275) / 11.01.2011 22:15:32

,Сәфиуллин, түгел Нәфис Әхмәт! Сафа Сафиулладан ясалган фамилия!
Низам шәкерте булуыгыз белән мактангач, андый хаталар ясамаска тырышыгыз.

№40 (67273) / 11.01.2011 22:07:24

Укучысыны фикере укытучысыныкыннан ерак китми торгандыр ул. Университетта укыган чагында Илдар аганың укыган лекцияләрен калдырмаска тырыша идек. Бераз кырыс, үзле укытучы булганга, бераз шөлләп йөри идек дәреслренә. Газета битләрендә бик еш күренмәсә дә проблемалы фикерләре урынлы аның. Исеме ккүренсә, элек аны укып чыгам. Ни дис дә белгән укытучы бит.
Әле туксанынчы еллар башында Татар иҗтимагый үзәге шаулап эшләгәндә Мөлеков,Сәфиуллин, Бәйрәмовалар бу оешманың башында торып, халыкны әйдәп, артларыннан барганда,әлеге мәсәлә еш күтәрелеп киленде. Мин бүген дә шул ук фикердә. Президент сүзе куллану татарда гына түгел, русның үзенә дә отышлы түел. Адым саен артка борылып карап, искергән атама кушып та, әлләни отып булмастыр. Татарстан Илбашы-матур да, отышлы да, үзебезчә дә. Тик вәзир сүзе барыбер архаизм. Күз алдына чалма ураган, чапан кигән, яртылаш хуҗасы алдына иелгән кеше булып күз алдына килеп баса. Хәер, бик күп татарга бүген кем булса да, ни дип аталса да ярый, бер өлешенә тамак кайгысы кайгы. Сәясәт бит ул җирдән түгел, агач өсте югарылыгында, бер төркем кешеләр тарафыннан алып барыла...

№39 (67238) / 11.01.2011 18:06:55

1. Баш ^инглизчә БОСС :) ^
2. Башлык
3. Татарстан башлыгы

№38 (67235) / 11.01.2011 17:46:06

Минем исемне курсэтеп язучыга. Сезнен "пас" мине гэжэплэндермэде. Имза кую бит ул, ник иртына качып, бурэнэ (монитор) артыннан буре куып утыру тугел.

№37 (67233) / 11.01.2011 16:33:59

Фәрхәт.

№36 (67227) / 11.01.2011 16:00:22

Буйсындырылган халыкның баскыннар кагыйдәсе буенча эшләүче җитәкчеләренә нинди олуг исемнәр кушсак та мескенлек символы гына булачак.Бала - чага уены уйнап бәхәсләшеп утырмагыз инде зинһар.Лаеклы исем соңрак табылыр.Әлегә өстәгеләр белән бердәм булып(бәлки аларны бүгенге хәл канәгатләндерәдер,җәннәттә яшиләр бит)яки алардан башка телебезне саклыйк,балаларыбызны татар рухлы итеп үстерик,тагын да ишәйтик,белемле итик.Исән кала алсак иншалла, килер көткән азатлык.Фаразлар шундый.Бүгенге көндә ярым диктатура шартларында үзебезнең Кигәвен әйткәнчә көтү икәнлегебезне аңлап,БАШ КӨТҮЧЕ дип әйтсәк тә ярар.Телсез, мескен халык шуңа гына лаек.Яшәсен Бердәм Рәсәй фартиясе!Ул нишләргә икәнен белә....

№35 (67226) / 11.01.2011 15:45:23



№34 (67224) / 11.01.2011 15:31:48

Кигәвен, үз фикереңне әйтү "пычрату" дип аталмыйдыр инде ул.Мин берәүдән дә көлмәдем, сүгенмәдем, просто үз фикеремне генә әйттем.Или сез азатлыкка, мөстәкыйллеккә бары тик пәпәләрне генә аласы идегезме?
Барыбер начар була дип комга башны тыгып башыңны сакларсың инде ул, Кигәвен, тик башка җирең сакланмый калыр бу очракта.
Әгәр инде сез, киләчәк буын турында кайгыртучылар, бик борчылып кычынасыз икән, беренче чиратта үз халкына нормал карашта булган, аны әз булса да кайгырта торган хөкүмәт БУЛДЫРЫП КАЛДЫРУ турында уйлагыз.Менә шуннан соң калганын халык үзе булдырыр инде аның акрынлап.Илне патриотлар төзи,үстерә, саклый, яхшырта. Ә патриотны лозунг белән генә тәрбияләп, шул лозунгка каратып торып кына булмый.Моңа мисаллар бик күп. Ә сез гел дә шул иң арзанлы, җмңел, вакытлы юл белән бармакчы. Сезгә бүген халык кирәк- җыел сарык (гафу, халык) хәким тирәсенә, үтте вакыт - тарал, үз көнеңне өзең күр, кирәксә, сызгырырбыз.
Ә тагаракка килгәндә - син точно шуннан.Шуңа тырышасың, тырмашасың, партия сызыгыннан читкә чыга алмыйсың. ...успехофф.

№33 (67220) / 11.01.2011 13:40:15

Бирерләр тот капчыгың, аңа синдәй коллар кирәк түгел мәллә?

№32 (67216) / 11.01.2011 12:52:03

Ник бирик татарстан җирен еврейларга. Без ничә еллар татар ала алмаган суверенентны,тиз алып бирерләр хоть.

№31 (67213) / 11.01.2011 12:25:12

Укыганнарым чын булса, җирне арендага бирү турындагы сүзләр "утка" булып чыкты, тавыш булмаса, чынга әйләнергә тиешле, тавыш чыккач, "кычкырып уйланган уйлар"... Язма, ялгышмасам, Татарстаннан күчеп киткән яһүднеке иде бугай...

№30 (67208) / 11.01.2011 11:12:02

Соры корт, мин дә теләктәш идем. Бу Израильгә җир арендасы дигән сүз чыккач, мин бу хакимияткә теләктәш була алмыйм.

Никтер, Мөнир, настойчиво мтста тавыш бирергә чакыра. Мөнир, менә шул җир арендасы идеясы кергән кешеләр бирсен инде.Арендаторлар тавыш бирсен. Без налог түләүче, җирен теләсә кемгә бүләк итәргә әзер лохлар гына булып чыгабыз. Мин -пас.

№29 (67205) / 11.01.2011 10:31:45

Раиль
"Э Минехановны губернатор Минеханов дип тэ атасак була" Әйдәгез бүгенге көн белән генә яшәүне ташлыйк. "губернатор Минеханов" икән, губерня булу белән килешүне күрсәтеп тора, Илбашы икән, димәк, сувенен ил булудан баш тартмаганбыз әле... Килчәк буынга, таяну өчен бер нокта булыр. Онытмагыз, пружина да кысыла-кысыла да, аннан кинәк языла... Бу сорауда мин Кигәвен әфәнде белән тулысынча теләктәш... 

№28 (67194) / 10.01.2011 21:59:13

Бер ничектэ ил башы була алмый.Э менэ россия президентынын исемен илбашы дип узгэртергэ була.Э Минехановны губернатор Минеханов дип тэ атасак була.

№27 (67174) / 10.01.2011 20:07:53

яһүдләр бит инде алар һзрвакыт без мөселманнарның юлында аркылы таяк булып торганнар:) мөхәммәд пәйгамбәр кыйбланы да иң башта Иерусалимга төбәп күрсәткән, аннан соң гына Мәккәгә:)

№26 (67170) / 10.01.2011 19:59:39

Кигәвен, исем үзгәртеп ни файда???

Яһүдләр сайлар инде исемне. Син менә шул турыда сөйлә. Отвлекающий маневр гына бу. Миңа исем нинди булса да ярый. Хәлвә дип кенә, аызга хәлвә ятмый. Шунлыктан Мөнир сез әйткән урында тавыш бирмим.Әгәр иң төп нәрсә - бездән (халыктан) сорамыйча җирне алалар икән, исемен дә үзләре кушсыннар. кытайлар эшләр.Биргән кешеләр икенче көнне үк очачак. Болар бу турыда да әллә кайчан хыяллана инде.

№25 (67166) / 10.01.2011 19:43:52

Тагын кайсы милләт икешәр хан,патша яисә президент апаратын (гаскәрен)туендырып яши микән? Шулардан сорарга кирәк.

№24 (67157) / 10.01.2011 17:49:35

Нишлик соң?!.
Барыбер бар да начар булачак , дип комга башны тыгыйкмы?
авылдаш № 18 кәефенә бирелеп, пессимистларча, башка акыллы фикер калмагач, Кигәвенне (яки башканы) сүгеп утырыйкмы? Әйдә, монда судан май язмыйк!
Алга китешне кем күрсәтә? Бик күпләрнең акылы башкаларга бәйләнеп ,м.ру ны пычратырга җитә. Бик *акыллыларга* киңәш: ничек алга, азатлыкка барып булганын сөйләү кирәк (булдыра алсагыз). Ничек, талашып: татарны да, м.ру ныда пычратмаска икәнен өйрәнү кирәк.

Очып-кунып татарның дәүләтен булдыра алмаячагыбызга ышандык.
Бүгенге көндә, без тупикта. Татарның җитәкчесенә исем сайлау форсаты бирелгән икән, нигә, бу форсатка төкерергә?!. Менә шушындый вак-төяктән башлап, кирәк, яңадан күтәрелә-туа башларга безгә!
Иркә әйткәнчә (дөрес) , тик торганга беркем-берни китереп тоттырмый.

Инде
тагын да башыбызга суксалар (кисмиләр бит әле) , тагын әйбәтләп уйларга кирәк булачак.
Безнең башны кисеп бетерүче тумаган!

№23 (67154) / 10.01.2011 16:47:16

уф утырасыз инде эч поштырып.

хет әллә кем дип ата! Кем булса да сүз башын Добрый день йә вечер дип башлачак!

Рузилә! Яхүд килсә шул булачак.
теге анекдотны хәтерлисеңдер бит?
Колхоз төзергә җибәрелгән яхүднең: Колхозларын төзедем, хәзер колхозчылар җибәрегез,дигәнен!
болай да кол хәлендәге халыкны, җире белән коллыкка төшерү,иле белән сатып алу дигән сүз.

№22 (67151) / 10.01.2011 16:27:42

Илдар Низамов нәрсә буташтыра соң?
Кайсы илнең илбашы? Кайда ул ил?
Ни сүлисез? Кайдан килгән галим?
Кем тегермәненә су коя?

Тиздән республика атамасы бетәчәк. "Казан губирнәсенең ил башы" диеп әйтелерме - Әкәмәәәт!
"Казан ханы" - калачак!!!

Латин графикасын кертергә теләгәндә дә ,шул "галимнәр" бутап яттылар.
Менә дигән 1938 елгы латин әлифбабыз бар иде. Берсенә төрекчә,икенчесенә тагын кемнеке,вот якалаштылар ,нәтиҗәсе - пшыйк!!!!

1."Татар ханы".
2. "Казан ханы".

Килде-китте "башлар" белән бутамагыз кеше башларын,иптәш Низамов!!!!!

№21 (67149) / 10.01.2011 15:45:15

Миңнеханов теләгәнчә, галим сүзе. Күңелгә ятышлы исем. Яхшы булган бу, кабул итәбез Илдар абый!
Рәхмәт! Инде хәзер безгә артык сүзгә килмичә ризалашырга кирәк!
Чөнки Мәскәүгә бу атама бердә ашамаячак һәм ул аңа каршы чыгаячак.

№20 (67145) / 10.01.2011 15:18:01

Әй Иркә, ул җирләрне Израилга бирү Хайруллинга бирүдән начарракмыни? Һаман шуңа борчыласың. Безнең яклар әйтмешли, бөтенесе "одинчурт". Хәйруллин кул астында яшәп караган кеше аннан котылу өчен теләсә кемгә арендага бирелергә ризадыр ул. хуже не будет.
Илең булмаган килеш башы буламыни икән аның?..

№19 (67139) / 10.01.2011 12:39:47

Монда суз Исем турында бара. Э бит мэгьнэ Исемдэ тугел, э Жисемдэ. Мэкалэдэн эзек: "Хэер, ул чагында без эле мэстэкыйль фикер эйту, бэхэслэрдэ катнашу кебек демократик "ыргылыш"ларга кунекмэгэн идек". Э бугенге кэндэ кунектекме сон?
Бу форумда булганнарнын купмесе бу тема буенча узенен имзасын куйды? Менэ бу адреста: http://mtss.ru/im6

№18 (67135) / 10.01.2011 11:00:57

тагын шул колхоз акылым белән тыгылыем әле:
1. суверенлык даулап алдык, референдумларда аны яклап тавыш бирдек(беддә нифте бар, шулай булгач юллар булыр, тормыш яхшырыр, бар да булачак дип агитладылар, кая алар.Суверенга кадәр ничек, хәзер дә шулай.Ә бит әз дигәндә 15 ел вакыт булды).
2.Татарстан Конституциясен тәңгәлләштерүдә, президентын билгеләп куюда минем бер гаеп тә юк, ант итеп әйтәм. Не виноватый я, они сами.
3.Патриотизм хисе ыштансызларга хас күренеш түгел ул.
Бәдретдинова җырлаганча, кулга кызыл әләм тотып, ура кычкырып кына халыкны артыңнан ияртеп чаптырып булмый хәзер. Тормышта актив ролне хәзер башка буын тота.
4."Теге дөньяда яхшырак яшәрбез"-дип әйтмә келисезме? Ә без анда яшәдек бит инде. Анда да барсы да тигез түгел, "булдырганнар" гына "булдыра".
5.Кигәвен, "тагарак" тирәсендә бызгылдап очасың ахрысы, инде беренче генә тапкыр түгел фикерләреңнең шул тирәдә буталуы.
6.Үз йортын, гаиләсен яратучы, анда рәхәт , тыныч, тигез яшәүчене ул йортны, аның хуҗасын якларга үгетләп, өйрәтеп торасы юк.
7.Юк белән башны катырудан туктагыз.

№17 (67131) / 10.01.2011 09:50:32

"ил башы" дип әйтү өчен бәйсез илнең булуы кирәк!
ил башы,атаң башы,тагын нәрсә башы - бик үк яхшы исем түгел.
хәзергә илебез юк. русия эчендә әстерхан ханлыгы,казан (татарстан) ханлыгы,башкорт ханлыгы и т.д. дөресерәк булыр.

хан атамасы, хәзерге бәйсез булмаган "ил"ебезгә туры киләрәк.

№16 (67130) / 10.01.2011 09:33:38

нигә мөгез чыгарырга? алтын урда вакытындагы исемне куярга, дәүләт төзелешен дә шуның үрнәгендә төзәргә. начар булмас дип уйлыйм.

иркә уйландырырлык сораулр куя.

кытай килсә,җәбридән яхшырак булмас. безгә бер кем дә кирәкми.
татарны артыннан кемдер чыбыркылап торырга тиеш дип исәплисеңме,иркә?
үзе идәрә итү сәләтен югалттымы татар?
күрәсең шулай, ә бит бу куркыныч.

ни күрәсе башлардыр,татар башлары.

№15 (67129) / 10.01.2011 09:33:32

Иркә
Бирелгән һәрбер (кечкенә генә булса да) мөмкинлекне томышка ашырырга кирәк, ягъни, тимерне кызуында сугарга өйрәнергә вакыт. Алфавитны тикмәгә искә алмадым. Татар үзе исем тапмаса, Мәскәү тагын үз кулына алачак исем табуны һәм үзе приказ бирәчәк : "Көтү башыгызның исеме - Фәлән булачак" , - дип.

№14 (67128) / 10.01.2011 09:14:48

Кичә эштә подвалны су баса, канализация тыгылган. Чакырылган аврийка кичә килмәде. Эш менә нәрсә дә кигәвен. Эшләр КПСС
, СССР җимерелер алдыннан булган көннәрне хәтерләтә.

№13 (67127) / 10.01.2011 09:10:48

Кигәвен, 

исемдәмени эш????? Ник исем куярга гына катнаштыралар??? Сайламаган кешене кем дип атасаң да ярый. мәскәү билгели, Мәскәү үзе исем дә бирсен. Халык налог түләүче генә. нефть 90доллар, социаль налог ике тапкыр артты.

№12 (67126) / 10.01.2011 09:01:29

Күренеп тора, кайберәүләр укымыйча ук каршы чыкканныры.
Галимгә дә, гади кешегә дә аңлаешлы итеп язылган, минемчә.
\"Мин күрмәдем - күрәсем дә килми; укымадым - укыйсым да килми; төземәдем - барыбер ватып бетерәчәкләр\" , - дип эш итеп, җимерелгәнне генә көтеп ятсак, дөрес булмас бит. Үзебезгә сайлап алу мөмкинлеге бирелгәндә, файдаланып калырга кирәк, үзебезгә ошаганча. Татар алфавиты белән авыз пеште бит инде, тарткалашып ятып, алфавитсыз калдык. Илбашы булдырабызмы, дәүләт структуралары булдырабызмы - мөмкинлек барда ясап-төзеп куярга кирәк. \"Барыбер бетерәләр, җимерәләр\" , - дип кул кушырып ятсак, *Үләсе карчык үлмәгән, кияүгә китәсе кыз китмәгән; кыш ягарга утыннары булмаган* әкиятендәге хәлдә калачакбыз. Төзелгән әйбердән нәрсә булса да кала, җимерсәләр дә (бәлки җимерә дә алмый калырлар). Төзелмәгән әйбердән берни дә кала алмый.
Илбашы үземә ошый. Бәлки аннан
да яхшырак атама тәкъдим итүче бардыр.

№11 (67125) / 10.01.2011 08:52:50

обком секретаре бит инде алар хәзер.

№10 (67124) / 10.01.2011 08:46:38


бу мәгънәсез рәсемне кайдан таптыгыз?

№9 (67120) / 10.01.2011 08:36:55

1.5 млн ганы Израильгә арендага биргәч, Израиль башы дип атарга кирәк. Бездән ничу сорап торырга. Пай җирләрен кайтарып биргәндә сорап тормадылар ич.Мин шәхсән, үзебезнең татарларга бүләк итәргә әзер идем.Арендага биргәндә дә сорамыйлар.Израильгә бүләк итәргә дә, арендага бирергә дә теләмим. Кытайлар куярлар әле бер 20елдан исемне.Безнең катыш юк бернигә, безнең налог түләргә генә хак бар!

№8 (67117) / 10.01.2011 08:01:53

Авторның барлык әйткән сүзе дәлилле,фәнни күздән нигезле.Кемдер наданлыгы аркасында,кемдер көнчелек аркасында каршы төшүе бар.Мин Самардагы татар.Минем өчен беренче урында фикернең затлылыгы.
Илдар Низамов әйткәннәргә колак салыйк.Безнең татарның чире инде ул-ике татар өч партия төзүе.Укымыйча да каршы чыгу.

№7 (67114) / 09.01.2011 23:23:45

Миңа калса, мәкаләдә куелган сорауга җавапны хәзерге Илбашыбызның фамилиясендә табып була. Мәскәүдә Олуг хан(нар) утырса, регионнарның башында, әлбәттә Кече ханнар утыра.
Миң-, Миңле- - балага (=республикабызга) бәхет китерергә тиешле алкушымчалар. Беренче Илбашыбызның да исемендә Миң- компоненты бар. Бу - дәүләтчелегебез дәвамлылыгының билгесе булмый ни булсын?
Сүз уңаеннан: татар тарихында кеше исеменең вазифа атамасына әйләнү очраклары мәгълүм. Нугай Урдасының хөкемдары "би" (бәк) дип аталган, аның "беренче урынбасары" - нуретдин, икенчесе - кәйкобад дип аталган. Соңгы ике вазифаның атамалары Нугай Урдасына нигез салучы мәшһүр Идегәй бәкнең ике улының исемнәреннән килә.

Тагы да җитдирәк сөйләшкәндә, куелган мәсьәлә чын проблемаларыбыз белән чагыштырганда юк дәрәҗәсендә әһәмиятсез. Что толку от красивого названия, если, например, нац. республики упразднят? (похоже, идет к этому).

№6 (67108) / 09.01.2011 22:42:17

авылдаш, яңа еллар белән!!!!

Китереп беркайчан бирмәячәкләр...Шулай бар нәрсәне барып, даулап, яулап алына һәрнәрсә. Коммунистлар гына абшайт иттеләр, 80елга коммунизм төзеп бирәбез дип.
Мин дә укымадым әле, клоннар гына барлап чыктым. бигрәк яхшы үрчиләр, аларны да радиация белән эшкәрткәннәр ахыры.

№5 (67102) / 09.01.2011 22:26:01

Главадан сора,"шунда эреп" юкка чыга.

№4 (67100) / 09.01.2011 22:08:25

Күз йөртеп алдым да беренче абзацка, укып тормый гына үз фикеремне язам. Минеке, әлбәттә, авылча, абзар артыннан карап кына инде, гафу, бед бид шыннан ары күрмибед.
Вапрус: Кукмара (или Балтач, тучны әйтмим) районныннан СОЦ РАЗВИТИЕ СЕЛА программасы буенча йорт төзи башлап, шул акчаны ала алмаган миндәй авыл мескеннәре(бу мыскыллау түгел, ә констататсия фактов),Рәсәй президентының палнамучныена барып , бу акчаны алуга ирештеләр. Соң шуны да хәл итә алмагач, нәрсә дип атасалар да барыбер түгелмени соң ул?
Сразу әйтәм, бу очракта пәри дә, җен дә бер,т.е. мииләт, тел, киләчәк дип нәҗес чәйнәүчеләрнең фикерләре кабул ителми, пачему-патамушты милләт, киләчәк, тел и т.д.,и т.п. мени шыннан башлана инде ул.

№3 (67098) / 09.01.2011 21:28:35

Исем. Аның тәрбиясе җитмәгәннәр яза белми. аның дәресләренә начар йөргәнбез шул, кызганыч. вакытында шуны аңламаганбыз

№2 (67094) / 09.01.2011 21:11:48

шундый хата белән язучыларны алар тәрбияли шул студент.

№1 (67093) / 09.01.2011 21:09:26

безнен илдар абый яш публисистларны да бэреп егып,аналитикларны артта калдырган бу мэкалесе белен!

афэрин

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан Язучылар берлеге
Татарстан китап нәшрияты
RAFINA/D
Милли Музей
Шаян
Ханский дом
Татаркино