• 24.01 Рафинә Ганиуллина концерты. Казан. Филармония.
  • 27.01 Кариев театрының юбилей кичәсе. 18.00
  • 31.01 Закир Шаһбан иҗат кичәсе. Казан. "Туган авылым" комплексы. 19.00.
  • 07.02-08.02 "Юлдашның туган көне". Премьера. Кариев театры. 13.00
  • 18.02-20.02 "Казан" бию ансамбле концерты. Камал театры, 19.00
  • 21.02 "Туган тел" әдәби-музыкаль очрашу. 15.00
  • 25.02 Ваһапов йолдызлары фестивале. Филармония. 18:30
  • 02.03-04.04 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". Уникс. 17:00
  • 02.03-07.03 Фирдус Тямаев "Җиде малай идек". КСК "Уникс"
Туган көннәр
  • 23 Гыйнвар Ркаил Зәйдулла
  • 23 Гыйнвар Равил Галиев
  • 23 Гыйнвар Алсу Исмәгыйлева
  • 24 Гыйнвар Раушан Ситдиков
  • 25 Гыйнвар Дамир Гыйсметдин
  • 25 Гыйнвар Эльмира Кәлимуллина
  • 25 Гыйнвар Инсаф Абдулла
  • 25 Гыйнвар Борис Вайнер
  • 25 Гыйнвар Нәҗибә Ихсанова
  • 27 Гыйнвар Марат Сафин
  • Яшь бэрэнле сарыклар сатыла. Тел.89196856255
  • Ике булмэле фатир сдавать итэм. Бэхетле янында. Яшэу очен барлык момкинлеклэр бар. Фатир чиста ремонттан сон. тел.89274206799
  • Казан Яңа Савин районы, Ибрагимова, Волгоградский 22 урамында урнашкан 3 булмэле фатир озак вакытка тэртипле кешелэргэ арендага бирелэ. Яшэр очен барлык нэрсэ дэ бар. Мэскэу базары Якын. Метро якын. Автобус тукталышлары якын. Тел. 89534848999
  • Мунча хэм сауна очен ташлар сатабыз. Оптовикларга ташламалар бар 89625485476 Лэйсэн.Казан.
  • Яна капчыклар сатабыз. Ак хэм яшел тостэ. Оптовикларга ташлама ясыйбыз. 89625485476 Лэйсэн.
  • Бертуган Касымовлар урамында урнашкан тулай торакта (дом 22/7) 18 кв.м.лы бүлмә озак вакытка арендага бирелә. Барлык унайлыклар да бар. Мэтро якында. Бәясе аена 10 мең. Тел: 89274406462
  • Роторная 11адресы буенча булмә сатыла, шкаф-купе, диван калдырабыз, 89518954298
  • Ямашев 25 адресы буенча моселман гаилэсенэ 2 булмэле фатир озак вакытка тубэн бэягэ арендага бирелэ. собственник. 89869175115
  • Ф.Әмирхан урамында бер бүлмәле фатир озак вакыт өчен татар гаиләсенә яки татар кызларына арендага бирелә. Уңайлы урында, яхшы күршеләр. 89872974229 (фатир хуҗасы)
  • Казанда Московский район тирэсендэ снимать итэргэ бер булмэ кирэк иде тиз арада егет кешегэ 5-8 мен тирэсенэ. шал. пож 89393968403

 

 
Архив
 
 
29.10.2017 Ана теле

Ана теле: ”Алынма. Сөйләмеңә аласыңмы?” (ФИКЕРГӘ ФИКЕР)

Интернетчыбыз Галия: ”Ничек инде хәзерге кеше политсә, кәнсә, кевитәнсә дип сөйләшсен?” ди. Аңлавыбызча, авторыбыз мондый рәвешле сүз ясалышын сөйләмгә алуга каршы.

Бу фикерне ул безнең соңгы язмадагы менә бу тезиска карата әйтә: ”Татар өчен иң катлаулы алынмалардан – ул урысның милли үзенчәлекле ц, щ авазлары һәм шулар белән укмашкан -ция, -ще һ.б. иҗекле атамалар. Алар татарның әйтү һәм язу үзенчәлекләренә һич тә буйсынмый.

Шулай да безнең телне бүген -ция аффексына беткән йөзләрчә алынма баскан. Андыйларны киләчәктә үзгәрешсез алмау, ә алынганнарын акрынлап алмаштыру, камилләштерү чарасын күрергә кирәк. Нинди юллар белән?”.

Язмада бүтән чаралар рәтендә менә монысы да тәкъдим ителә: ... әйтелеше татарчага якын кушымчалар белән алыштыру (ыстанса, политсә, кәнсә, кевитәнсә, келәшчә һ.б. (әзәрбайҗаннарда күптән инде – редаксә һ.б.).

Аңлашыла булса кирәк, без бит бу рәвешле морфеманы (әйтү шулай булса да) шулай язу бүген мәҗбүри димибез, безнең фикер (язма) рәсми оешманың күрсәтмәсе дә, фәрманы да түгел. Без гамәли куллану өчен фәнни нигезләнгән тәкъдим бәян итәбез. Ана телебезнең асыл хәсиятен саклау, бүгенге сөйләмебезне тагын да үтемле, тәэсирле итү максатында тәкъдим ителгән бу чараны да тиешенчә дәлилләргә тырыштык. Тик оппонентыбыз үзенең каршы фикерен нигәдер дәлилләмәгән – нигә ул алынманың мондый мөмкинлеген файдалану ягында түгел, үзенең нинди тәкъдиме бар? Хәер, аны, аның йөзендә күпчелек замандашларын, аңларга да була – алар урысча да уйлап, урыс теле чараларын (шул исәптән -ция, -ще кушымчаларын да) җиңел куллана ала. Кулланалар да.

Шундый сөйләмгә күнегелгән; саф ана телендә аралашу таләбе аларда ризасызлык тудыра. Әмма мондый мөхит ана телебезнең мөстәкыйльлеген саклау файдасына хезмәт итә алмый. Сөйләмдә ана телебез кануннарына тәңгәл килә торган, фәнни нигезләнгән, тәҗрибәдә сыналган алынмалар гына кулланылырга тиеш. Үз тезисыбызны кабатлап тормыйбыз, алынмага багышланган язмаларны диккать беләнрәк укырга киңәш итәбез. Гомумән дә, мәсьәләгә тирәнрәк, киңрәк яссылыкта карарга кирәк.

Әйтик, башка телләрдә татарның үзенчәлекле Ә, Ө, Ү, Җ, Ң, Һ авазлары ничек үзләштерелә? Ни өчен әле телгә алган даирә затлары ул авазларны чит сөйләмдә түгел, ана телендә аралашканда да дөрес әйтми (Джалиль, Илхам, Минихан, Зухра, Мухаммат). Инде килеп, оппонентыбызга ярдәм йөзеннән янә берничә дәлил өстәргә булдык. Урысчада -ц, -щ сүзнең башында да, уртасында һәм азагында да әйтелә. Шуңа карап, аларны татарчага алганда чаралар да төрләнә: бер генә аваз алынырга мөмкин, гадәттә ул әлеге авазларга охшаш аваз була (Церковь – чиркәү, цикл – сикыл, щетка – чүтке); Күпчелек очракта охшаш яңгырашлы кушавазлар алына: -шт-, Казан артының Ары, Күлле Киме авылларында борчак боткасы эшти дип йөртелә (шул тирә урыс авылларында – щи сүзе еш кулланыла); -нс- (кансирт, фырансуз, пырансит. ыстанса), -тс-, (кансиртыратса,), -сс (пырассиз), -шч- (училишче, келәшчә); артист Җ. Шакиров тещаны тюшче ди; Ишетәсездер, күрәсездер, без мисалларны сөйләмдәгечә, ничек әйтелә шулай, теркәргә тырышабыз.

Мондый эксперимент ясарга безгә татар язуының, димәк ки, орфографиясе кагыйдәләренең шушы методологик нигезгә (әйтелгәнчә язу) корылырга тиешлеге хокук бирә. Әгәр дә бүген без әлеге мисалларны татар теленең төп асылына муафыйк алфавитта язсак, әле тәкърар итеп килгән кыенлыкларның күпчелегенә тарымас та идек. Алынмалар турындагы сөйләшү бүген аларны әйтү белән язу арасындагы аерманы да кисәтергә, аны бетерү, һичьюгы киметү турында да сүз кузгатырга вакыт җиткәнне янә дә бер тапкыр искәртә. Аллаһы кушса, бу хакта да сүз куертып алырбыз әле. Уй-фикер, тәкъдимнәрегез бар икән, алдан ук уртаклаша торырга була.

Өметсез үк тема түгел бит – әнә казах теле үз асылына шактый якын латинча язуга ирешкән ди. Сөенәбез, котлыйбыз!

Илдар Низамов, филология фәннәре докторы.

---
Матбугат.ру
№ --- | 29.10.2017
Матбугат.ру печать

 
comments powered by HyperComments

Фикерләр

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
ТНВ
Addnt.ru
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Туган як
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Диләфрүз
Татарстан Язучылар берлеге
Түгәрәк уен
Татарстан китап нәшрияты