• 17.07-31.07 Дельфинарий в Казани. Молодежный центр "АК БАРС"
  • 28.07 "VII Мунчәли-Укулары" дини җыен Чүпрәле районы Мунчәли авылы
  • 01.08-19.08 Салават. 30 сезон. Юбилей концерты. Г.Камал театры. 19:00
  • 19.08 Всемирный Гран-При Казани по пляжному теннису. "Казанская академия тенниса". 10:00
  • 30.08 "Болгар радиосы" бәйрәм концерты. Пирамида. 18:00
  • 29.09 Лилия Муллагалиеваның "Мин" концерты. Пирамида. 17:00
  • 30.10 ШТК югары лигасы. Уникс. 19:00
Туган көннәр
  • 23 Июль Мәхмүт Гәрәев
  • 23 Июль Марат Фәйрушин
  • 24 Июль Айрат Ильясов
  • 24 Июль Чулпан Закирова
  • 25 Июль Гүзәл Хөсәенова
  • 27 Июль Илшат Әминов
  • 27 Июль Иршат Минкин
  • 27 Июль Клара Хәйретдинова
  • 27 Июль Фәнил Галиев
  • 27 Июль Альберт Гыйлметдинов
  • 3 бүлмәле квартираның бер бүлмәсенә бергә яшәргә кызлар эзлибез. Йорт Мәскәү районында. 89270352070
  • Казанда Авиастрой районында яна йортта метро янында 1 булмэле 35 м.кв. чиста хэм якты фатир арендага бирелэ. Холодильник, савыт-саба юу машинасы, кер юу машинасы, барысыда бар. Тэртипле студентлар хэм баласыз яшь гайлэлэр очен бик унайлы вариант. Метрога кадэр 8 минут, автобус тукталышына - 1 минут. Капкалы ишек алды. 89872101001
  • Кара тостэ кулдан басылган киез итеклэр, оптом бэясе 650 сум. 89297270404.
  • Грузовой УАЗ тимер бортлы. тент. инжектор. 10000-йоргэн. 89297270404 89270389295.
  • Казан шәһәренең Вознесение бистәсендә 2 катлы йорт сатыла. 110 метр квадрат. 4 сутый җир. Җимеш агачлары. +79172308993
  • Казан шәһәре Горки метро станциясе тирәсендә барлык уңайлыклары булган 1 бүлмәле фатир арендага бирелә. Риелтор түгелмен. 89196255266
  • Актанышта 2 бүлмәле фатир сатыла телефон: 89375796644
  • Зеленодольск районы Караужа авылында 110 кв м йорт сентябрь аеннан сдавать ителэ. Ботен коммуникациялар бар, ой зур, ойдэ жылы салкын су, мунча, туалет, вай фай. Бакча 25 сот. тел 89600696970 ватцапка язарга. Тулэу бэясе 10000+счетчики.
  • Казан Гукина урамында зур булмә сатыла. Ремонт ясалган балконы бар. 89509469991
  • Туй, никах мәҗелесләренә һәм башка бәйрәмнәр өчен яңа суелган үрдәк һәм индоүрдәк түшкәләре сатыла. Шулай ук заказ буенча да суеп бирә алабыз. 1кг- 400 сум Күпләп алучыларга ташламалар. Түбән Кама, Зәй, Яр Чаллы шәһәрләренә китереп тә бирә алабыз. Тулырак телефон аша. 89872847460

 

 

 
Архив
 
19.09.2017 Ана теле

Ана теле: Авылым атамасы – кадерле сүз, белем чыганагы

Токымыңның нигезе сакланган, әле дә үзең яшәп яткан авылыңның атамасы, исемең кебек үк, һәркайсыбызга кадерледер. Шул бер сүз гадәттә нәселең тарихының изге сандыгы сыман үзенә әлләкүпме хәтирә туплаган була. Аннары, ул сүз ана теленең серләрен ачарга кызыклы, мул чыганак та.

Күзәтик әле, уйланыйк әле авылыбыз, күрше-тирә авыл, калаларның атамалары турында. Авылымның рәсми атамасы – Чишмәле Сап. Халык телендә, көндәлек сөйләмдә – Сап. Бүген Татарстанга, Әтнә районына караса да, ул кергән Кышлау волосте, Күлле Киме волосте белән бергә, 1925 елга кадәр Краснококшай өязенә (Элекке Царевококшай, хәзерге Мари Ил республикасына) караган, рәсми атамасы да Ключи Сап булган, ә борыңгы документларда ул Ключ Сап дип теркәлгән.

Элек бу төбәк мари, урысларның көндәлек сөйләмендә Сапский ключ дигән атама да ишетелгәли иде. Атамадагы “чишмә” һәркемгә аңлашыла. Төпләнергә җир эзләп Казан арты якларына килеп чыккан бабаларыбыз урман эчендә чикләвек куаклыклары белән уралган аланда көчле тибеп яткан чишмәгә тап булып, тукталып кала.

Шактый мул сулы инеш агып ята. Әлләни ерак түгел аңа янә бер чишмә кушыла. Бераз баргач, тагын бер чишмә. Төньякка таба шактый тере су агып ята. Ошый бу урын бабайларга. Шушында төпләнергә карар кылалар. Беренче чишмәне Чишмә сабы дип йөртә башлыйлар, ягъни чишмә башы (очы, күзе); Авылның атамасы да Сап булып китә.

Телебезнең төп берәмлекләреннән – кашык сабы, балта сабы; гомер башы – сабый; таңның беренчел җиле – саба җиле; корал саплау; энәгә җеп саплау гыйбарәләре сөйләмебездә дә көндәлек, еш кулланылганга, уңайлы, ятышлы булганга, атама буларак та тиз вә авырыксыз үзләштерелә; бүген дә сөйләмдә җиңел кулланыла.

Авылымның атамасы да туган телемдәге бик мәгънәле, бик тә яңгырашлы, кыска-пөхтә төп сүзләребезнең берсе икәнен гел тоеп яшәү канәгатьлек бирде, сөйләмемдә дә кулланырга, балаларга да, оныкларга да җиткерергә тырышам. Югыйсә бит аның белән беренче тапкыр кызыксынып китеп, галимнәрдән сорашкач, “марида кеше исемен аңлаткан сүз булса кирәк” дип, күңелне суыта язганнар иде. Күршедә генә Сап-унжа дигән мари авылының булуы туган телебез сүзенең күрше халыкта да яшәвенә киная иде. Хәзер инде аның үз сүзебез булуына бернинди дә шик юк.

Бу сүзнең этимологиясен төпченгәндә телебезнең төп кануннарыннан берсе – авазлар ярашуы (сингармонизм) канунын янә искә төшердем: бик борыңгы телебездә һәр сүз калын да, нечкә дә рәвештә кулланылган (ана – әни, ата – әти, аз–әз, акрын - әкрен, ачы – әче, салпы – сәлпе). Сапның нечкә (йомшак) җәбе булгандыр бит?! Сәп, сәб. Сәбәп, сәбәбе. Мәгълүм бер гамәлнең, нәтиҗәнең башлангычы (очы, сабы) сәбәп бит!

Хәер, бу – әлегә берникадәр бәхәсле, төплерәк дәлилләүне таләп иткән тезис. Әле сөйләгәннәр теркәлгән фәнни мәкаләне “Мирас” җурналында (1995, №9-10) бастырганмын. Кабатлап ул “Әтнә таңы” газетында басылды. Аларга карата укучылардан да, фәнни даирәдән дә тискәре яисә бәхәсле фикер ишетелмәде.

Моны нигә әйтәм – узган ел шул ук газетта өлкән бер укытучы авыллар тарихына багышланган язмасында Сап атамасын янә мари чыганагы дип бәян иткән иде. Берәр төзәтү бирелмәсме дип көтүемнең нәтиҗәсе булмагач, хөрмәтле укучыма авылым атамасы турындагы парчамны менә кабат искә төшерергә җөрьят итәм.

Авылының атамасы һәрбарчабызга кадерледер. Аны белергә, төпченергә теләү әледән-әле җанны талкып ала. Авылларыбыз тарихын, димәк ки аларның атамаларын да өйрәнү соңгы елларда активлашты, халык моны хуплый, чөнки бу гамәл милләтне, аның телен саклау юлында дөрес, изге эштер. Авыл атамаларын өйрәнгән галимнәрнең хезмәтләре бүген дә укучы кулыннан төшми. Үзем дә аларны даими укыйм. Күренекле галимә Фирдәвес Гарипова белән якыннан аралашып, бу темага еш сөйләшә, фикерләшә идек. Авыллар тарихы турындагы саллы хезмәтенә рецензия дә язып бастырттым. Бу теманы дәвам иттерүче яшьләрне хуплыйм.

Менә шушы арада гына шәкертем, каләмдәшем Илдар Кыямовның туган авылы Кара чишмәгә багышлаган җитди фәнни хезмәте басылып, бөтен татар халкына зурлап тәкъдим ителде. Шушы арада гына Әтнә районы Кышлау (Кытаймас) авылы турында шул авыл укытучысы, шагыйрь Җәүдәт Фәйзрахманов, улы –тарих фәннәре кандидаты Илшат белән бергәләп саллы хезмәт бастырып чыгаруга ирештеләр. Рәхмәт аларга.

Ана телебезнең яшәвенә, саклануына шушылай итеп тә өлеш кертү хуп күрерлек гамәлдер.

Илдар Низамов, филология фәннәре докторы.

---
Матбугат.ру
№ --- | 19.09.2017
Матбугат.ру печать

 
comments powered by HyperComments

Фикерләр

▲ Өскә
 
Матбугат-инфо
Матбугат.ру
ТНВ
Addnt.ru
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Туган як
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Яңарыш
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Идел
Себерке
Өмет
Диләфрүз
Татарстан Язучылар берлеге
comments powered by HyperComments