• 13.12 Айдар Рәкыйпов концерты. УНИКС. 18:30
  • 15.12 Ришат Төхвәтуллин. КСК "Уникс". 17:00
  • 16.12-20.12 Данир Сабиров концерты. КСК "Уникс"
  • 24.12-25.12 "Һәлакәткә бер адым" (Премьера!) Тинчурин театры
  • 02.01-03.01 Нәфкать Нигъмәтуллин концерты. Филармония. 19.00.
  • 14.02-23.02 Мунча ташы. Кырыкта да кызыкта. КСК "Уникс"
  • 29.02-09.03 Фирдус Тямаев. Ялгыз торна. КСК "Уникс"
Туган көннәр
  • 14 Декабрь Әнәс Галиуллин
  • 14 Декабрь Нур Әхмәдиев
  • 14 Декабрь Алсу Әбелханова
  • 14 Декабрь Алмаз Сабирҗанов
  • 14 Декабрь Сәет Шәкүров (1917-1989)
  • 15 Декабрь Кави Нәҗми (1901-1957)
  • 15 Декабрь Фәридә Кудашева (1920-2010)
  • 15 Декабрь Данил Гыйниятов
  • 15 Декабрь Габделбарый Болгарский (1884-1927)
  • 15 Декабрь Диләрә Илалтдинова
  • Срочно дворник кирэк 89377734777
  • Туалет, ваннага плитка жаям теплыи пол уткарам, стенага плитка куям, тел.89600325048
  • Казаннын узэгендэ, Назарбаев урамында кызлар очен ботен унайлыклары тудырылган 1 булмэле фатир тэкъдим итэм. тел.89178887888.
  • Казанда.Карбышев 60 адресында 13 кв.м.булмэ сатыла.7 эт.Булмэдэ ремонт ясалган.Куршелэр бик эйбэт.Бэясе 800000.Т 89274084073.
  • Продаётся однокомнатная квартира в центре Актаныша с площадью 26 кв.м.8 904 673 59 09
  • Татар телендә дипломнар, курс эшләре язуда студентларга ярдәм. Тиз арада оригиналь эшләр. 917-885-45-12
  • Туалет булмэсе ясыйм и унитаз урнаштырам. Тел.89196484445 Актаныш
  • Ремонтируем бойлеры водонагреватели 8-960-060-77-38 Актаныш
  • Сборка и ремонт мебели!Тел.89196484445 Актаныш
  • Бергэ квартира снимать итергэ иптэш егет эзлим квартира Габишево ягында) 895066660021

 

 
Архив
 

               

25.10.2009 Милләт

ТАТАРЛЫК ҮЗЕБЕЗДӘН ТОРА

Төмән татарларының уңганлыгы хакында язып үткән идек инде. Үз көнен үзе күрергә күнеккән халык биредә төбәк буйлап таралган. Төмәннең төньяк-көнчыгышында урнашкан Вагай районындагы татарлар җиләк-җимеш сатарга бик хирыс. Бу яклардагы иге-чиге күренмәгән урманнарда мүк җиләге һәм кара җиләк, күк чия үсә. Җиләкләрен Себер буйлап кына түгел, күрше-тирә төбәкләргә дә саталар икән. Биредә халыкның берсе генә дә тик ятмый. Төмән шәһәрендә егерме еллап журналист булып эшләгән Наил Алан: "Биредә гөмбәне чиләкләп түгел, йөк машинасы белән ташыйлар", – дигән иде. Чыннан да, җирле халык урманнан бик тә кулай файдалана белә. Төмәннән 300 чакрым ераклыкта урнашкан Тубыл шәһәренә барганда юл уңаенда нинди генә татар авылларын кичмәдек. Кайберләре елга һәм күл уртасында урнашкан. Язгы ташу, күз ачкысыз буран вакытында монда бөтенләй кереп булмый. Бөтенләй чарасыз калсаң, вертолет чакыртасың икән. Ничек җан асрый инде болар, дип гаҗәпләнеп бардык. Ә безнең татар – чыныккан халык, яшәү өчен утраудан да чыгу юлын таба икән ул.

Туксан еллык мәктәп

 

Тубыл шәһәрендә дә татарлыгын саклап калу өчен җан тырмашкан, рухи канатларын күпме генә сындырырга тырышсалар да сынмаган, бөгелмәгән милләттәшләребез бик күп. Шәһәр үзәгендә урнашкан татар мәктәбе директоры Сәет Хисмәтуллин әнә шундыйлардан. Хәзер бу бинаны заманчалаштырып этнокультуралы мәктәп дип атап йөртәләр.

 

Гадәттә, төбәкләрдә йөргәндә шуңа игътибар итәм: татар мәктәпләре йә балалар бакчасыннан калган, йә берәр ташландык бинада урнашкан була. Ә Тубылдагы татар мәктәбе әллә каян үзенә тартып тора.

 

 15 нче номерлы этнокультуралы мәктәп күптән түгел туксан еллык юбилеен бәйрәм иткән. 1918 елда мәдрәсә булып ачылган бу бинаны җирле халык, дөресрәге, татарлар сәяси бәрелешләрдән дә саклап кала алган. Берничә ел татар-башкорт мәктәбе булып та эшли. Муса Җәлил исемендәге уку йорты дип тә таныла. 1960 елларда татар мәктәпләренә көн бетә башлаган вакытларда да милләттәшләр үзләренең уку йортларын саклап калган. Бу чорларда Төмән өлкәсендә бары ике генә татар мәктәбе кала. Шуларның берсе булган Тубыл уку йортына күрше-тирә авыллардан да килеп укыйлар. Ерак салалардан килүчеләр өчен интернаты да була. Үзгәртеп кору җилләреннән соң татарлар өчен тагын бер иркен сулыш ачыла. Бу елларда Төмән өлкәсендә шәһәр һәм авылларда барлыгы 52 татар мәктәбе эшли башлый. Дөрес, бүген хәлләр алай ук мактанырлык түгел. Күп кенә мәктәпләр милли асылларын югалтып, татар теле факультатив дәрес буларак кына калган. Ә Тубыл шәһәрендәге этнокультуралы мәктәп исә аягында нык басып тора әле, "милли компонент" сәясәтенә бирешергә җыенмый. Мәктәп директорының, укытучыларның сабырлыгы күпмегә кадәр җитәр, белмим инде.

 

Хәер, Сәет Хисмәтуллинны мәктәптә "карт бүре" дип әйтсәң дә булыр. Унбиш ел эшләү дәверендә өстәге җитәкчеләрнең нинди кылларын чиертәсен ул бик яхшы аңлый. Мәктәпнең җылы, якты мәһабәт бинада балкып утыруында, спорт һәм сәхнәле, зур тамаша заллары булуында, һичшиксез, аның өлеше зур. 90 еллык мәктәпнең тарихи музеен ачып куйганнар. Ике зур залда урнаштырылган экспонатларның байлыгына исең китәрлек. Төмән төбәгендәге татар авылларындагы мәктәпләр хакында тарихи мәгълүмат тупланган. Кыскасы, себер татарларының традицияләре белән биредәге музейда тирәнтен танышырга мөмкин. Мәктәптә балалаларга барлык мөмкинлекләр тудырылган. Уңайлы шартлар шактый гына чыгым сорый. Бу очракта инде мәктәп директоры Сәет Хисмәтуллинсыз булмый. Акча табуның юлларын ул эзли. 2008 елда Тубыл мәктәбе иң яхшы уку йортлары исемлегенә кереп, Россия Президентының 1 миллион сумлык грантын откан.

 

Этнокультуралы уку йортында барлыгы 350 бала укый. Шуның 25 проценты руслар икән. Мәктәпнең нәтиҗәле белем дәрәҗәсе аларга да тәэсир иткән, күрәсең. Укучыларга татар теле һәм әдәбият атнага ике тапкыр укытыла. Өстәмә рәвештә факультатив дәресләр дә каралган. Дәреслекләр юнәтүдә, китап фондын тулыландыруда Бөтендөнья татар конгрессы, Казанның 80 нче номерлы мәктәбе ярдәмгә килә икән. Күп вакыт җитәкче әсбапларны Татарстанга үзе дә барып алып кайта.

 

– Татар теле дәресләрен укытуны тагын да артырырга иде. Югыйсә атнага ике көн генә безгә бик аз, – ди Сәет Зәерович. – Әгәр мөмкинлек булмаса, башка юлларын табарга туры килә.

 

Сәет әфәнде кул кушырып утыра торганнардан түгел. Инде җаен да тапкан. Тиздән мәктәптә татар милли үзәге ачарга исәпли. "Милли кием, татар ашлары һәм фольклор ансамбльләре белән шөгыльләнә торган үзәк укучыларга гореф-гадәтләрне, йолаларны, буыннан-буынга күчеп килгән традицияләр белән бергә телне дә саклап калырга ярдәм итәчәк", – ди Сәет абый. Сүз уңаеннан шуны да әйтеп китәргә кирәк: Тубыл ягында себер татарларының фольклоры бик күп сакланган. Җирле төбәкнең борынгы җырларын туплаучылар да шактый. Шәһәрнең үзендә дә татар иҗтимагый үзәге эшләп килә. Егерме ел буе татарларны туплап торган бу оешма бүген дә себер татарлары традицияләрен дәвам итә. Элек биредә 138 кеше эшләсә, хәзер 20 методист исәпләнә. Россиядә ике дистә ел яшәп килүче милли оешмалар бары тик Тубылда гына икән. Гореф-гадәтләрне барлауга этно-культуралы мәктәптәге яшь буын да алыначак. "Миллилекне саклап калу бары тик үзебездән генә тора. Синең традицияләрең башка халыкка кирәк түгел", – ди себерлеләр.

 

Алтын куллы Минсәлим

 

Тубылга барабыз дигән сүз чыгуга ук, сөякче Минсәлим Тимергалиевны күрмичә кайтма дигәннәр иде. Биредә аны алтын куллы, шаян татар дип атап йөртәләр. Әле Германиядә, әле Тубылда яшәүче бу останың кайдалыгын җирле халык та белеп бетерә алмый. Бәхетебезгә, ул биредә булып чыкты.

 

Мамонт сөягеннән сыннар ясаучы Минсәлим Тимергалиев Себер ягында гына түгел, Америка, Швейцария, Финляндия, Германиядә дә яхшы таныш. Тубыл шәһәрендәге мәһабәт Кремль манзарасына сыенып утырган иске агач йорт – сәнгать салонын күргәч, бер мәлгә аптырап калдым. Бөтен дөньяга танылган сынчы биредә эшлиме икәнни? Кемгәдер сәләмә йорт, ә менә Минсәлим Тимергалиев өчен ул бик тә кадерле. Чөнки сынчының балачагы нәкъ менә шул бина белән бәйле.

 

Кайчандыр бу татар балалар йорты булган. Ә Минсәлим абый шул өйдә үсә. Тубылдагы сөяк белән эшләү фабрикасында укый, шунда сынчы һөнәрен үзләштерә. Хәзер инде үзе дә бик күп шәкертләр тәрбияләгән. Балачак хатирәләрен искә төшереп торган балалар йортында Минсәлим абыйның остаханәсе, музей салоны эшләп килә.

 

Без килгәч үк, сынчы җәһәт кенә алъяпкычын япты да эшкә кереште. Остаханәсендә нинди генә сөяк, нинди генә сырлау, каезлау җиһазы юк. Минсәлим абыйның сөяк тузанына күмелеп, кечкенә генә бүлмәдә югары сәнгать әсәрләре булып танылган сыннар иҗат итүенә шакккатарсың, валлаһи. Мамонт сөяге иң кыйммәтлесе икән. Бу якларда әледән-әле табылып тора. Археологлар әйтүенчә, сөякләр моннан 4-5 млн еллар элек табылган икән. Әмма остаз өстәлендә поши һәм болан мөгезе дә, үгез сөякләре, хәтта кашалот тешләренә кадәр бар.

 

Үзе эшли, шул ук вакытта шаярып та ала. "Миннән еш кына, вакытны күбрәк хатын-кызгамы, әллә инде эшкәме сарыф итәсез, дип сорыйлар. Сын белән эшләү үзе үк хатын кыз бит инде. Аңа сак карарга кирәк", – ди ул мыек астыннан гына елмаеп.

 

"Бер бик зур кош бар. Ул бөтен дөньяны күтәреп тора, әмма без аны күрмибез. Аның күзе дә, аяклары да юк. Әлеге кош аюны (җир хуҗасын) күтәргән. Аның янында агач бар. Бер ягы ылыслы, ә икенче ягы яфраклы. Шунда капчык эленгән. Әмма аны алып булмый. Агачны сагалап дүрт аучы йөри".

 

Бу – Минсәлим Тимергалиевнең сөяктән ясалган мифик композициясе. Андый сыннарны аның остаханәсендә санап бетерерлек түгел. Әнә "Себер өчлеге"... Төбәкнең лидерлары утырган чананы хәрби киемнән Владимир Путин каршы ала. Мифик образларга нигезләнгән композициянең дә үзенә күрә мәгънәсе бар. Ә Себер ханлыгын тоткан Күчем хан – сынчының яраткан герое. Хезмәтләренең күбесе нәкъ менә шул образга багышланган. Балалар йортында үскәндә өлкән яшьтәге әби-бабайлардан Күчем хан турында нинди генә легендалар, нинди генә вакыйгалар ишет­мәгән була ул. Бу хакта язу бер хәл, ә менә сөяктән сырлау эше, мөгаен, Минсәлим абыйның гына кулыннан килә торгандыр. "...Себер ханлыгына яу килгән. Ике якның да гаскәрләре үлеп беткән. Сугышчының кылычы тагылган бер ат исән калган. Күккә ике күзен төбәп, яралы Күчем хан җирдә ята..."

 

Мондый тарихи композиция­ләр сынчының үзендә сакланмаган. Булса да берничәү генә. Бирегә килүчеләрнең күбесе сувенир итеп Күчем ханны сайлый икән. "Бервакыт Казаннан бер бизнесмен килде, – ди Минсәлим Тимергалиев. – Сине Күчем ханны ясыйсың дип әйтәләр, миңа да заказ белән эшләп бир әле", – ди. Бүген бу образны күпме ясаганмындыр, хәтта санын да белмим".

 

Остаханәдә сыннар булмауның тагын бер сәбәбе бар: Минсәлим абыйның хезмәтләре дөнья буйлап күргәзмәләргә таралган. Үзе дә ул еш кына Германиядә яшәп ала. Анда да шәкертләре бар икән. Сөяктән сыннар эшләү буенча мастер-класс дәресләре үткәрә. Германиядә һәрвакыт шәхси күргәзмәсе эшли. Бервакыт Тубылга туристик сәяхәткә килгән алманнар Минсәлим Тимергалиев хезмәтләре белән танышып китәләр һәм үзләренә кунакка чакыралар. Сынчының алтын кулларына таң калган немец халкы аны үзләрендә калырга кыстый башлый. Әмма Минсәлим абый туган Тубылын, дәүләте белән дан тоткан Себер ханлыгы җирләрен ташлап китәме соң?! Кемгәдер аның ярдәме кирәк икән, ул булышырга әзер. Ләкин туган туфрак җылысын бер генә затлы биналар да, бернинди каф таулары да алыштыра алмый икән. Иске йорттагы бүлмәләр буйлап сабыйларча сөенеп йөргән Минсәлим абыйны күзәтүе үзе бер хикмәт. "Менә монысы безнең иске чолан иде. Тәртип бозучыларны шунда яптылар", – дип таныштыра. Күгәрек исе сеңгән агач бүрәнәләрне сыйпый-сыйпый хатирәләрне яңартып алды ул. Бинаны баштанаяк төзекләндергәч, сөяк сыннардан торган зур музей эшли башлаячак. Әмма сынчының моңа исе китми, сөяк өемнәре арасындагы бүлмәсендә әкрен генә тарихи композиция тезә. Шул әкияти геройларның тормышында яшәгәндә, алар булып уйлаганда гына шундый сәнгать әсәрләре туа. Минсәлим Тимергалиев бөтен барлыгы белән шундый кеше. Ходай шулкадәр талант, шулкадәр сабырлык, түземлек бирсә дә бирер икән.

Алсу ХӘСӘНОВА
Ватаным Татарстан
№ 216 | 23.10.2009
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№5 (26271) / 09.11.2009 21:46:23

Фонд финансовой поддержки строительного комплекса «Соборная Мечеть» Тел 58-50-82
Р\счет 40703810105020006574 к/с 30101810000000000805 БИК 049205805 ОАО «Ак Барс» Банк г.Казань
ИНН 1650152806 КПП165001001

№4 (26007) / 05.11.2009 21:07:20

Татарстанда беренче Җәмигъ мәчете Чаллыда булачак

гафиулла газиз
Чаллыда 1993 елда Җәмигъ мәчете нигезенә таш куела. 16 ел эчендә төзелә алмаган Җәмигъ мәчетенә тагын бер тапкыр нигез ташы салу тантанасы узды.
Әлеге Җәмигъ мәчетенә 1993 елда нигез ташы салынгач, анда беркадәр төзү эшләре барды. Мәчетнең 99 метрлы үзәк манарасы өчен Уфадан тимер-бетон боҗралар да кайтарылды. Миллионлаган сумнарга субайлар сугылды, җир эшләре башкарылды. Хәзер инде элек сугылган субайлар күмелгән.
"16 ел эчендә биредә якынча 80 миллион сумлык эш башкарылган", ди шушы елларда Чаллының танылган эшмәкәрләре бертуган Кашаповлар. Хәзер инде Чаллыда төзелә торган Җәмигъ мәчете тарихының башын әллә ни искә төшерергә яратмыйлар.
Нигез ташы салу тантанасында чыгыш ясаучылар да “бу эшне башлаучыларга рәхмәт, ләкин ул вакытларны онытсак, хәерлерәк, булыр дигән, фикерне әйттеләр. Җәмигъ мәчетенә нигез ташы салу тантанасына бу юлы Татарстан мөфтиенең беренче урынбасары Рамил хәзрәт Юнысов, Чаллы хакиме Илдар Халиков, оешма җитәкчеләре, мөселманнар килгән иде.
Йөзләгән кеше катнашкан тантананы Чаллы мөхтәсибе Әлфәс Гайфулла ачты. Чаллы хакиме Илдар Халиковның моңа кадәр булган татарча чыгышлары “исәнмесез, рәхмәт” кебек сүзләр белән бетә иде. Шәһәр башлыгы бу юлы татарча сөйләргә җөрьәт итте. Ул 90нчы елларда мәчет өчен шушы җирне рәсмиләштерә алучыларга хөрмәтен белдерде.
“Бу – Чаллы өчен генә түгел, татар халкының рухи үсешенә нигез ташы салу. Чаллы – безнең яраткан шәһәр. Ул – безнең мәркәзебез. Нигез ташы салу – эчкечелеккә, наркоманиягә, башка бозыклыкларга, адашканнарга тугры юлны табарга ярдәм итәр”, диде Татарстан Диния нәзарәте рәисе урынбасары Рамил Юнысов.
Яңа төзелә торган Җәмигъ мәчетенең имамы итеп Мәлик Ибраһим билгеләнгән. Ул, бердәмлек белән мәчетне төзү җиңел булачак, дигән фикердә.
Чаллыдагы Җәмигъ мәчете төзелеше фонды рәисе Салихҗан Гайниев: “Мәчет бинасы 4 катлы булачак. Аның ике манарасы 76 метр, тагын ике манарасы 52шәр метрга күтәрелә. Биредә 200 шәкерт өчен ислам уку йорты, кунакханә, хәләл-кафе, сәүдә нокталары була. Мәчетне 3-4 елда төзү фаразлана”, ди ул.
" rel="nofollow" onclick="return !window.open(this.href)">http://www.azatliq.org/content/article/1870488.html

№3 (25431) / 29.10.2009 20:08:22

ЯзманыҐ башында татарлык дип дњрес язылмаган - себертатарлык - монысы дњрес.

№2 (25205) / 27.10.2009 07:41:17

Шундый хәлләр булганы шатландыра!

№1 (25164) / 25.10.2009 14:00:15

Бу кызыклы язма эчен авторга зур рәхмәт. Минсәлим сынчының иҗаты
буенча күргәзмәләр Татарстанда да оештырылса иде.

▲ Өскә

www.work-zilla.com

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан Язучылар берлеге
Татарстан китап нәшрияты
RAFINA/D
Милли Музей
Фирдүс Тямаев
Шаян
Татаркино
Ханский дом
Балмай
Раяз Фасихов