• 13.12 Айдар Рәкыйпов концерты. УНИКС. 18:30
  • 15.12 Ришат Төхвәтуллин. КСК "Уникс". 17:00
  • 16.12-20.12 Данир Сабиров концерты. КСК "Уникс"
  • 24.12-25.12 "Һәлакәткә бер адым" (Премьера!) Тинчурин театры
  • 02.01-03.01 Нәфкать Нигъмәтуллин концерты. Филармония. 19.00.
  • 14.02-23.02 Мунча ташы. Кырыкта да кызыкта. КСК "Уникс"
  • 29.02-09.03 Фирдус Тямаев. Ялгыз торна. КСК "Уникс"
Туган көннәр
  • 14 Декабрь Әнәс Галиуллин
  • 14 Декабрь Нур Әхмәдиев
  • 14 Декабрь Алсу Әбелханова
  • 14 Декабрь Алмаз Сабирҗанов
  • 14 Декабрь Сәет Шәкүров (1917-1989)
  • 15 Декабрь Кави Нәҗми (1901-1957)
  • 15 Декабрь Фәридә Кудашева (1920-2010)
  • 15 Декабрь Данил Гыйниятов
  • 15 Декабрь Габделбарый Болгарский (1884-1927)
  • 15 Декабрь Диләрә Илалтдинова
  • Срочно дворник кирэк 89377734777
  • Туалет, ваннага плитка жаям теплыи пол уткарам, стенага плитка куям, тел.89600325048
  • Казаннын узэгендэ, Назарбаев урамында кызлар очен ботен унайлыклары тудырылган 1 булмэле фатир тэкъдим итэм. тел.89178887888.
  • Казанда.Карбышев 60 адресында 13 кв.м.булмэ сатыла.7 эт.Булмэдэ ремонт ясалган.Куршелэр бик эйбэт.Бэясе 800000.Т 89274084073.
  • Продаётся однокомнатная квартира в центре Актаныша с площадью 26 кв.м.8 904 673 59 09
  • Татар телендә дипломнар, курс эшләре язуда студентларга ярдәм. Тиз арада оригиналь эшләр. 917-885-45-12
  • Туалет булмэсе ясыйм и унитаз урнаштырам. Тел.89196484445 Актаныш
  • Ремонтируем бойлеры водонагреватели 8-960-060-77-38 Актаныш
  • Сборка и ремонт мебели!Тел.89196484445 Актаныш
  • Бергэ квартира снимать итергэ иптэш егет эзлим квартира Габишево ягында) 895066660021

 

 
Архив
 

               

09.10.2009 Милләт

92 ЕЛ ЭЛЕК ТАТАР ӘСИРЛӘРЕ НИ ДИП ҖЫРЛАГАН?

Дөньяда татар кешесе эз калдырмаган бер урын да юк. Алманиядә яшәүче милләттәшебез Нәсүр Юрушбаев моңа тагын бер кат инанган. Пермь өлкәсенең Барда районында туып-үсеп, Казанда журналистика белеме алган егет күптән түгел башкалада булып китте. Бу юлы да буш кул белән кайтмаган – ул тапкан байлыкларның һәрберсе милләт тарихында яңа сәхифә ачарлык әһәмияткә ия. Сүзебез әнә шул хакта.

– Яшьрәк чакта чит илдә яшәрмен дип күз алдына да китермәгән идем, – дип искә ала Нәсүр. – Әмма язмыш бөтенләй башкача булып чыкты. Казанда, университетта укыганда ГДРдан килгән алман кызы белән таныштык. Өйләнештек, биредә яшәрбез дип хыялландык. Ләкин тормышлар үзгәреп китте – Берлин дивары җимерелде. Хатынымны алырга барган җиремнән мин дә Германиядә калдым. Тел белмәвем аркасында төрле урыннарда эшләргә туры килде. Ахырдан телевидениегә оператор булып урнаштым. Ә аннары документаль фильмнар төшерү эшенә керештем. Архивларда эшләгән вакытта исә татар милләтенең Германиядә дә зур эз калдыруына инандым. Бу да язмыштыр, күрәсең.

 

"АЛАЙ ДИМӘГӘН ИДЕМ..."

 

– Безне дә инандыру өчен бу байлыкны Казанга алып кайттыгыз...

 

– Әйе. Бу юлы Казанга тугыз документ алып кайттым. Берсе – беренче татар китабының күчермәсе. Моннан тыш, Дрезден шәһәренең үзәк архивыннан каталог эзләп таптым. Анда татар-төрки дөньясына караган 400ләп борынгы китапның исемлеге кертелгән. Моннан тыш, Алманиядә ике татар сугышчысының каберен таптык. Ә Берлиндагы архивларда Беренче бөтендөнья сугышында әсирлеккә төшкән татар егетләренең тавышлары яздырылган пластинкалар саклана. Бер өлешенең күчермәсен кулга төшерү мөмкин булды. Соңгылары аеруча зур кызыксыну уятты.

 

– Димәк, болар гади пластинка гына түгел?

 

– Мин күргәннәренә әсирләрнең тавышы язылган. 43 пластинкага җырлар, бәетләр, сүзләрнең әйтелеше язылган. Тукайның биографиясе, милли бәйрәмнәрнең ничек уздырылуы, татарның милли гореф-гадәтләре дә телгә алына. Аңлавымча, алманнар безнең милләтнең көнкүрешен, аның ничек яшәвен ачыкларга тырышкан. Төгәллеге белән дан казанган алманнар һәр татар егетенә аерым документ төзегән. Анда әсирләр турында барлык мәгълүмат та тупланган. Менә, мәсәлән, 705нче номерлы акт диелгән. 1917 нче елның 31 апрелендә иртәнге сәгать алтыда яздырылган пластинканың диаметры 27 сантиметр. Уфа татары, Бәләбәй өязенең Кара көчек авылыннан 42 яшьлек Солтан Вәлиәхмәтов башкаруында өч җыр яздырылган. Бу кеше 27 яшенә кадәр авылда яшәгән, мәдрәсәдә укыган. Әти-әнисенең авылда гомер кичерүе, бераз урысча сөйләшүе, укый-яза белүе, Ислам дине тотуы язылган. Комиссия аның башкару осталыгын яхшы бәяләгән – документта әсирнең ачык, яңгырашлы тавышка ия булуы әйтелә.

 

– Ә телләре ничегрәк?

 

– Беләсезме, мине аларның татарча чиста сөйләшүе гаҗәпләндерде. Әйтерсең, бүгенге телдә сөйләшәләр. Җырлары да шундый – саф татарча. Әлбәттә, мишәр, башкорт элементлары сизелә. Әмма барысы да аңлашыла. Андагы җырларны күз яшеннән башка тыңлап та булмый. Борынгы көйләр яздырылган. Ә сүзләре бүген дә елата. "Алай димәгән идем, болай димәгән идем. Яшь гомерем зәңгәр чәчәк – үтәр димәгән идем" дигән сүзләр бар. Җырлары кызганыч, тавышлары моңлы.

 

– Алманнар бу пластинкаларны татарның мәдәниятен саклап калу өчен яздырмагандыр инде...

 

– Миңа калса, аларның берничә максаты булган. Беренчедән, чит илдә яшәүче халыкларның тормышын фәнни максатлардан чыгып өйрәнгәннәр. Монысы, әлбәттә, игътибарга һәм мактауга лаек нәрсә. Шул ук вакытта алманнарның астыртын ниятләре дә булгандыр дип уйлыйм. Миңа калса, татарларны һәм башка мөселман халыкларының тормышын руслар һәм инглизләргә каршы үз мәнфәгатьләрендә файдалану өчен өйрәнгәннәр. Анда Һиндстан һәм Африка мөселманнары да булган. Болай уйлавымның сәбәбе шунда, чөнки бу әсирләр аерым бер лагерьда тотылган, ашау-эчүләре зарланырлык булмаган, менюларын күрдем – бүгенге студентлардан күпкә яхшырак ашаган алар. Мәчетләре булган, хәтта эшләгән өчен акча да түләгәннәр, ял итү мөмкинлеге тудырылган.

 

АЛМАННАР ҖАВАП КӨТӘ

 

– Ә андый кешеләрнең күпме булуы турында мәгълүмат бармы?

 

– Төгәл әйтә алмыйм. Шулай да мин тавышлары пластинкага яздырылганнар якынча 30 кеше дип чамалыйм. Әлегә очына чыга алмадым, әмма тагын бер архив барлыгы билгеле. Анысында татар әсирләренең музыка уен коралларында башкарган көйләре яздырылган.

 

– Сер түгел, Алманиядә күп вакыйгалар була. Ә архивлар ничек сакланып кала алган соң?

 

– Алманнар бик төгәл халык. Гетеның биографиясен, мәсәлән, минутына кадәр беләләр. Һәр нәрсәгә фәнни яктан карыйлар. Алар алман халкына хезмәт иткән кешеләрне дә юкка чыгармыйлар. Менә шуңа күрә бу байлык сакланып калган да инде. 1930 елларны бер алман галиме бу пластинкаларны табып, андагы җырларны, текстларны китапка керткән. Мин башта менә шул басманы таптым. Аннары шушы китап аша пластинкаларны эзләргә керештем. Басманы русчага тәрҗемә иттем, бераздан басылып чыгар дип өметләнәм. Ә пластинкалар турында документаль кино төшерә башладык. Аларның кайберләрен яңадан яздырып, үзем белән алып кайттым.

 

– Тыңладылармы?

 

– Татарстанның Баш архив идарәсендә бу пластинкаларга зур игътибар бирделәр. Җитәкчесе Данил абый Ибраһимов белән очраштык. Аның белән уртак тел таптык – ярдәм итәргә сүз бирде. Бергәләп бу архивларны Татарстанга алып кайтырга өметләнәм. Әлбәттә, дәүләт ярдәменнән башка булмаячак. Мин аны үзем генә башкарып чыга алмыйм. Акча да кирәк бит әле. Архив Берлинда саклана. Хәзер менә шуларны Татарстанга алып кайту өчен тиешле документлар әзерләнә. Ә аннары Алманиядә рәсми очрашулар булачак. Алманнар архивларны тапшыруга каршы түгел. Хәтта бу эшне быел ук башкарып чыгу мөмкинлеге бар.

 

– Тавышлары кайтасына без дә өметләнәбез. Ә бу әсирләр үзләре туган җирләренә әйләнеп кайткан булырга мөмкинме?

 

– Андыйлар булган дип уйлыйм. Әмма ул вакытта биредә гражданнар сугышы башланган. Шуңа күрә кемнең нинди язмышка дучар булуы билгесез. Әйткәнемчә, алар турында мәгълүмат күп. Миңа калса, тикшерү уздырып, туганнарын да табарга мөмкин.

 

– Кайту дигәннән, татар сугышчыларының кабере табылу турында әйткән идегез...

 

– Аларның берсе – Мостафа улы Йосыф 1813 елны Александр I гаскәрендә сугышкан татар егете. Ул Лейпциг шәһәреннән 30 чакрым ераклыкта күмелгән. Егетнең яраланып, тифтан үлүе билгеле, аны аты белән бергә күмгәннәр. Әлеге кабер җирле кешеләр җыела торган урынга әйләнгән. Мостафа улы Йосыфның өстендәге туфракны Казанга алып кайтып, Кол Шәриф мәчете янына сиптем. Тагын бер кабер Мостафа Зулькович исемле кешенеке. Ул Польша патша гаскәренең премьер-лейтенанты булган, 1762 елда үлгән. Шведларга каршы сугышта катнашкан бу кеше Польша татары булгандыр дип уйлыйм.

 

ДҮРТ ГАСЫРЛЫК КИТАП

 

– Димәк, Алманиядә татарлар өч гасыр элек үк булган?

 

– Милләтебезнең бу илдә калдырган эзен тагын да элеккерәк чорлардан табарга мөмкин. Беренче басма татар китабының кайчан чыгуы турында, мәсәлән, төрле фикерләр бар. Күренекле галим Әбрар Кәримуллинның бер хезмәтен укыганда, татар китабының беренчесе Алманиядәге Саксония якларында булырга тиеш, дигән мәгълүматка тап булдым. Рим Империясе заказы буенча сүзлек төзегән булганнар. Хәзер бу юнәлештә Казан дәүләт университеты галимнәре эшли. Озакламый бу китапның чыгуына 400 ел тула. Басманы хәрби максаттан эшләгәннәр. Анда ачылмаган бик күп нәрсәләр бар. Оригиналын табып, күчермәсен Казанга алып кайттым. Кечкенә генә китап Лейпцигта саклана. Аны тәрҗемә итәләр. Басма буенча документаль фильм төшерү эшенә дә керештем. Китап киштәдә ятса – бер нәрсә, ә аның барлыгын барыбыз да белсәк, бу – татар халкында горурлык уятачак. Дүрт гасыр элек басылган китап бит бу!

 

– Ә ни өчен нәкъ менә Алмания, Лейпциг?

 

– Чөнки бу шәһәр ул чорда китап басучылар үзәгенең берсе булган. Әле хәзер дә биредә халыкара китап ярминкәсе уза. Ә Дрезден шәһәренең үзәк архивыннан каталог алып кайттым. Анда татар-төрки дөньясына караган 400ләп борынгы китапның исемлеге кертелгән. Миңа калса, әлеге китаплар Алманиягә бу илнең Ислам диненә карата мөнәсәбәте әйбәт булу аркасында килеп эләккән. Аннары Россиядәге революциядән соң Алманиягә бездән бик күп зыялыларның китүе дә билгеле. Алар алып киткән булырга мөмкин.

 

– Ә хәзер бу байлыкны кире кайтарыр вакыт...

 

– Әйе. Галимнәр бу басмалар белән кызыксынды инде. Чөнки бу искиткеч зур байлык – аларның берсен генә тикшерү өчен дә дистәләгән белгеч кирәк булачак. Әгәр телгә алынган 400ләп әсәрнең өчесен генә тикшерсәң дә, зур ачышлар ясап булачак, минемчә. Ә әсирләр башкарган җырлар шул ук композиторлар, гомумән, татар мәдәниятен өйрәнүчеләр өчен кызык булачак. Халык исә үз ядкарьләрен күрергә, аның белән горурланырга тиеш. Әмма бу эшне соңга калдырырга ярамый. Чөнки байлыкны бөтенләй башка максатларда файдаланырга теләүчеләр дә табылырга мөмкин.

Илнар ХӨСНУЛЛИН
Ватаным Татарстан
№ 205-206 | 09.10.2009
Ватаным Татарстан печать

Фикерләр

Исем:
E-mail:
Текст:
 
№7 (24360) / 10.10.2009 14:19:04

Фэнис син минем фикерне урлагансын
Миндэ шулай у й л ы й м,монда кайт
кан документларга \"компонентлы\"ка
раш булып 5-10 елдан аларны саклар
га финанс\"житмэячэк\"...
Казандагы милли мэктэплэрне акча юк дип тозэтмилэрдэ..берэр елдан пожарныймы..берсе килеп я б а ч ак
Хэм Баланы туры.....мэктэбенэ!ЯнаКазан моселм.зиратында жирЭконм
диепАгачта утыртмыйлар..Экономия
не белмэгэн Алман халкы ТатарныАТЫ
белэн кумэрлек жир т а п к а н!

№6 (24358) / 10.10.2009 13:49:34

чит илдэ архив матиреаллары целлее и доступнее будут,ввозить их в россию не нужно!!!

№5 (24356) / 10.10.2009 12:49:12

Органнарнын бер тозагы микен сон бу? Ничек анларга моны? ул материаллар монда килсе бетте диген суз инде ул.

№4 (24325) / 09.10.2009 21:56:40

//Шуна курэ вакыт аермасын тормозлык дэрэжэсе белэн бэялэмик. //
ладно уж. отмазка.
ике атна буе \\\"Война и мир\\\" сымаграк нәрсә тудырып утыргансыз, мөгаен :)

вообще, яхшы мәкалә. үпкәләмәгез. чесслово.

//Чонки пластинкалар элегэ архивта саклана. //
ну и всё. капец.
исхакый архивы...
гали акышныкы...
гариф ага солтанныкы...
совок кире кайта бит. архивлар ябыла.

№3 (24312) / 09.10.2009 17:49:31

Жырнын текстын биреп булмый шул. Чонки пластинкалар элегэ архивта саклана. Ну бер жырнын берничэ сузе бар язмада. "Андагы җырларны күз яшеннән башка тыңлап та булмый. Борынгы көйләр яздырылган. Ә сүзләре бүген дә елата. "Алай димәгән идем, болай димәгән идем. Яшь гомерем зәңгәр чәчәк – үтәр димәгән идем" дигән сүзләр бар. Җырлары кызганыч, тавышлары моңлы". Зинхар очен игътибар белэн укыгыз. Э ил маладца, ботен матбугатны укып бара. Чыннан да ТВда сюжет булган иде. Тик бер атна элек тугел, э ике атна элек. Шуна курэ вакыт аермасын тормозлык дэрэжэсе белэн бэялэмик. Аннары сэжет белэн язма арасындагы аерманы да сизгэнсендер.

№2 (24292) / 09.10.2009 14:29:37

блин.
ну бит моның хакта тв сюжет бер атна элек булды бит инде.
\"ватаным татарстан\" - тормоз.

а вообще,
бу эшне эшләргә тиешле кешеләр эшләми бит. кызганыч.

ә менә Нәсүр абый - молодца!

№1 (24286) / 09.10.2009 13:15:43

нууу,
"92 ЕЛ ЭЛЕК ТАТАР ӘСИРЛӘРЕ НИ ДИП ҖЫРЛАГАН?" диген сорауга жавап юк.
бер жырнын булса да текстын биреп булмый идеме?

▲ Өскә

Матбугат-инфо
Матбугат.ру
Ватаным Татарстан
Шәһри Казан
Бердәмлек
Рәшит Ваһапов фестивале
Камал театры
Тинчурин театры
Татар дәүләт филармониясе
Барс-Медиа
Ирек мәйданы
Татарстан яшьләре
Кариев театры
Идел
Өмет
Татарстан Язучылар берлеге
Татарстан китап нәшрияты
RAFINA/D
Милли Музей
Фирдүс Тямаев
Шаян
Татаркино
Ханский дом
Балмай
Раяз Фасихов